Аң аулау жауынгерлер үшін неге маңызды болды?

Тамақ беріп, жаттығу қызметін атқарды.

Қытайлар мен арабтар түркілерді қалай бағалады?

Шебер жауынгер және қауіпті қарсылас ретінде.

§ 12. Түркілердің әскери өнері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 32–35-беттер.

Нені үйренесің

Көшпелі түркілердің әскери өнерді үздіксіз жетілдіру себептерін түсіндіруді.
Аң аулау қалай жауынгерлікке баулығанын және кімдерді үйреткенін айтып беруді.
Тоныкөктің кеңесін айтып беріп, түркілер қала мен ғибадатхана салмағанын түсіндіруді.
Қытайлар мен арабтар түркілерді қалай бағалағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

Қолбасшы кім? Әскерді басқарып, шайқасқа бастап баратын адам.
Көшпелі өмір деген не? Жайылымның соңынан көшіп-қонып, бір жерде тұрақты үйсіз өмір сүру.
Оқулықта қандай әскери құралдар аталған? Садақ, найза, қылыш, семсер.
«Жүзден біріне жетпейміз» дегені не? Біз қытайлардан жүз есе азбыз.

Тақырыпты талдаймыз

Олар неге осындай жауынгер болды

Әскери өнер көшпелі түркілердің күнделікті өмірінің бөлігі болды. Тайпалар мен мемлекеттер арасында үздіксіз қақтығыстар болды, ал жанында күшті Қытай тұрды. Аман қалу үшін соғысуды үнемі жетілдіріп отыруға тура келді.

Ежелгі түркілерде мемлекет әскери-әкімшілік жүйе бойынша ұйымдастырылды, яғни әскери және азаматтық билік бір адамның қолында болды. Әскер ондық жүйемен жасақталды.

📌 Іздене! Әскерді ондық жүйемен жасақтау дегенді қалай түсінесің? Ойланып көр: он жауынгерге бір басшы, он ондыққа — жүздің басшысы болса, әскерді басқару оңай болады.

Аң аулау — жаттығу

Арабтар қалдырған жазба деректерге сүйенсек, түркілер аңшылықпен жиі айналысқан. Аң аулау тамақ беріп қана қоймай, әскери жаттығудың негізі де болды.

Аңға үлкендермен бірге балалар да барды.
Балалар ат тізгінін ұстауды және қару қолдануды үйренді.
Жас кезінен садақ, найза, қылыш және семсерді меңгерді.

Садақ, найза, қылыш және семсерді ат үстінде қолдану көшпелі түріктерде бала кезден-ақ қалыптасты. Олар жас балаларды атқа мінгізіп, үлкендермен бірге аң аулауға қатыстырды.

Оқулықтағы суреттерде Алматы облысындағы жартастарға қашалған садақ ұстаған ежелгі түрік бейнесі және аттылы мен жаяу әскер арасындағы шайқас көрсетілген. Ал Санкт-Петербургтегі Эрмитаждан ежелгі түркі дәуіріндегі (VII ғ.) қылыштың әшекейінің фрагменті берілген: оның алтын өрнегі әдемі.

🌟 Жауынгерлер мен салт аттылардың суреттері бар жартас жазуларын (петроглифтерді) Қазақстанда өз көзіңмен көруге болады.

Тоныкөк не айтты

Түркілер тіпті жауларынан да үйренуге дайын болды. Бір күні түрік қолбасшыларының бірі өзінің серіктерімен бірге түрік қағанының кеңесшісі Тоныкөкке ақылдасуға келді. Олар Қытай тәрізді қала, қамал, ғибадатханалар тұрғызайық деді.

Көршілері оларды қалай көрді

Қытайлар. Қытай авторлары көшпелілерді жағымсыз етіп суреттеді: олардың «тәртіпсіз соғысатынын» және қиын сәтте «аттарын кері бұрып, артқа шегінуді өздеріне намыс көрмейтінін» айыптап жазды. Оқулық: бұл кейбір қытайлық авторлардың көшпелі тайпалардың әдет-ғұрыптары мен соғыс өнерін жайлы терең білмейтіндігін байқатады, деп түсіндіреді. Қытай деректерінде көшпелі түркілер бүкіл өмірі әскери тұрмысқа бейімделген, соғыс әрекетіне әрқашан дайын тұратын және Қытайға қауіп төндіретін қоғам ретінде қаралған.
Арабтар. Түркілерді қауіпті қарсыластар деп санады. Түркілерге дін уағыздаушыларын жіберіп, оларды исламға бет бұрғызуға және осы арқылы жауынгер түркілерді өздерінің одақтастарына айналдыруға үміттенді. Алайда көшпелілердің үздіксіз шабуылдарына төтеп бере алмаған арабтар да даламен шектес жерлерге түркілер шабуылынан қорғайтын бекіністер салады.

📌 Арабтар түркілердің жауынгерлік қасиеттерінен ертерек хабардар болған. Мұхаммед пайғамбардың бір хадисінде ұрпақтарына түркілермен соғыспау туралы өсиет қалдырғаны айтылады. Оның мағынасы: «түркілерді (бейбітшілікпен) жайына қалдырыңдар, олар сендерді жайына қалдырып отырғанда» дегенді білдіреді (басқа нұсқаларында «Түркілерге қауіп төндірмеңдер, олар сендерге қауіп төндірмейінше», «Түркілерге соғыс ашпаңдар, олар қауіпті» деп те айтылады). Бұл хадис екі қаһарман этностың арасында қалыптасқан ерекше қарым-қатынасты, яғни арабтардың көшпелі түркілермен соғысуға ниеті болмағандығын, соғыстан гөрі рухани жақындасуды маңызды санағандарын көрсетеді.

💡 Аттың кері бұрылуы — қорқақтық емес, тәсіл. Көшпелілер жауды алдап, шаршатып, ол титықтаған кезде соғатын. Тоныкөктің өзі де: «Әлсіресек — тау-тас, орман-тоғайды паналаймыз», — дейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Неге бүгінгі оқушыға қарсыластарынан үйрене білу маңызды?» Тоныкөк туралы әңгіме осыған жақсы сәйкес келеді: түркілер бөтеннен үйренуге дайын болды, бірақ өздерін күшті еткен нәрседен бас тартпады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Аң аулау жауынгерлер үшін неге маңызды болды? Тамақ беріп, жаттығу қызметін атқарды.
Бала кезден қандай қаруды меңгерді? Садақ, найза, қылыш және семсерді.
Қағанның кеңесшісінің аты кім? Тоныкөк.
Қытайлар мен арабтар түркілерді қалай бағалады? Шебер жауынгер және қауіпті қарсылас ретінде.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ежелгі түркілердің әскери өнерге бейім болуының себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Түркілер қандай жағдайда өмір сүргенін ойла: көршілері кімдер, өмірлері қалай өтті?

Жауап үлгісі.

Тайпалар мен мемлекеттер арасында үздіксіз қақтығыстар болды, жанында күшті Қытай тұрды, сондықтан соғыс өнерін үнемі жетілдіру керек болды.
Аң аулау — әскери жаттығудың негізі: бала кезден ат үстінде жүріп, садақ, найза, қылыш, семсерді қолданып үйренді.
Көшпелі өмір салты: бір жерде тұрақтамай, судың тұнығы мен шөптің соңын қуды.

Жауабы: үздіксіз қақтығыстар, көшпелі өмір және аң аулау оларды жауынгерлікке бейімдеді.

№ 2

Түріктердің көсемдерінің бірі Тоныкөктің көшпелі өмірді неліктен жақтағандығын түсіндіріп эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Тоныкөктің үш уәжін есіңе түсір: халқымыз аз, көшпелі өмір мен қару өнері күш береді, ғибадатхана батырлыққа жол емес.

Жоспар.

Кіріспе: түркі қолбасшылары қала салуды ұсынды, Тоныкөк қарсы болды.
Негізгі бөлім: аз халықпыз → тұрақтап отырмағандықтан әлі күштіміз → күшейсек шабамыз, әлсіресек тау мен орманды паналаймыз.
Ғибадатхана жөніндегі ойы.
Қорытынды: көшпелі өмір түркілерді аман алып қалды.

Үлгі. Тоныкөк қағанның кеңесшісі еді. Бір күні түрік қолбасшылары Қытайға ұқсап қала мен қамал салуды ұсынды. Тоныкөк қарсы шықты. Ол былай деді: біз аз халықпыз, қытайлардың жүзден біріне де жетпейміз. Біздің күшіміз — көшпелі өмірде: бір жерде отырмай, суы мен шөбі жақсы жерді қуамыз, аң аулап, қару өнерін меңгереміз. Күшейсек, жауға шауып, олжа аламыз. Әлсіресек, тау мен орманға тығыламыз. Ал ғибадатхана адамды момын етеді, ол батырдың жолы емес. Сондықтан Тоныкөк көшпелі өмірді таңдады, өйткені ол түркілерге бостандық пен күш берді.

Жауабы: көшпелі өмір түркілерге қозғалғыштық пен жауынгерлік күш берді, сондықтан Тоныкөк оны жақтады.

№ 3

Арабтар түркілердің әскери өнерін қалай бағалаған?

Қалай ойлаймыз. Арабтар не істеді және не деп жазды?

Шешуі. Арабтар түркілерді қауіпті қарсыластар деп санады. Түркілерге дін уағыздаушыларын жіберіп, жауынгер халықты исламға бет бұрғызып, одақтас етпек болды. Көшпелілердің үздіксіз шабуылына төтеп бере алмай, даламен шектес жерлерге бекіністер салды. Мұхаммед пайғамбардың бір хадисінде түркілерді жайына қалдыру қажеттігі айтылған: бұл — арабтар түркілердің жауынгерлік күшін мойындағанының белгісі.

Жауабы: қауіпті, жауынгер қарсылас деп бағалады, сондықтан бекіністер салды және түркілермен соғысудан гөрі рухани жақындасуды артық санады.

№ 4

Жоғарыдағы «Ежелгі түрік дәуіріндегі қылыштың әшекейі» суретінен кейінгі қазақ халқының өнерімен қандай ұқсастықты аңғара аласың?

Қалай ойлаймыз. Суретке мұқият қара: әшекей қандай материалдан және қандай өрнектен тұрады? Қазақтың қандай заттарында осындай әшекей бар?