§ 13. Көшпелілердің дәстүрлі шаруашылығының ерекшеліктері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 35–37-беттер.

Нені үйренесің

• Ұлы Далада неге көшпелі және жартылай көшпелі малшаруашылығы дамығанын түсіндіруді.
• Түркілер қандай мал өсіргенін және әр түрінің не үшін керек болғанын атауды.
• Егіншіліктің қайда және қалай дамығанын айтып беруді.
• Ежелгі түркілердің қолөнершілері нені жасай алғанын атап шығуды.

Ой қозғау

• Малшаруашылығы дегеніміз не? Үй жануарларын өсіру.
• Көшпелі малшаруашылығы жартылай көшпелі малшаруашылығынан немен ерекшеленеді? Көшпелілер жиі әрі алысқа көшеді, ал жартылай көшпелілер қыстауда тұрақты тұрады, жазда жайлауға шығады.
• Қолөнерші кім? Заттарды қолмен жасайтын шебер: ыдыс, киім, қару.
• «VI–XII ғғ.» дегені не? Шамамен 800–1500 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

«Көшпелілер артта қалған» деген пікір — қате

Ежелгі және орта ғасырларда Орта Азия мен Ұлы Дала аймағындағы климаттық жағдай малшаруашылығын өркендетуге қолайлы болды. Осыған байланысты бұл өңірлерде көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылық үстем болды. Оқулық: халық дамымай қалғандықтан көшпелі тұрмыс-салтын ұстанған деп түсінуге болмайды, деп атап көрсетеді. Бұл — табиғатқа берілген ақылды жауап.

📌 Бұл маңызды! Көшпелі малшаруашылығы — «жалқаулық» емес, күрделі жүйе: малды қашан және қайда айдауды, жазғы және қысқы жайылымның қай жерде екенін білу керек.

Қандай мал және не үшін

Орта ғасырлардағы көшпелі түріктер жылқы, қой, сиыр және түйе өсірген. Әсіресе жылқы мен қой өсіруге баса назар аударылған.

• Жылқы — ең қажетті, басты көлік, байлықтың өлшемі: кімнің жылқысы көп болса, сол бай болып есептелген.
• Қой — азық қоры ғана емес, жүні мен терісі де қажетті шикізат болды. Қойды көшіп-қонуға және қыста жайылымға бағуға қолайлы болғандықтан өсірген.
• Ірі қара (сиыр мен өгіз) — әлдеқайда аз болды: алыс қашықтыққа көшуге шыдас бермейтін. Дегенмен жылқысы аз тайпалар өгізді күш көлік ретінде пайдаланған. Түркі тайпаларының біраз бөлігі сиырдың басым болуына байланысты тұрақты қыстауларда тұрып, жартылай көшпелі өмір сүрген.
• Түйе — құмды және шөлді аймақтарда көшпелілер түйе өсіруге көңіл бөлді.

💡 Малды таңдағанда ескерді: оны көшке айдау және қыстауда күту ыңғайлы ма? Қашықтығы үлкен дала үшін мұның бәрі шешуші болды.

Егіншілік те болды

Түркі тайпалары мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысты. Ол оңтүстіктегі өзендер бойында таралды. Ал Орталық Қазақстанда жаз айлары қысқа, қыс ұзақ болғандықтан, сондай-ақ су жетіспегендіктен, егіншілік жеткілікті түрде дамымады.

📌 Есіңде сақта! Өзендер бойын мекендейтін түркі тайпаларында егіншілік малшаруашылығымен қатар өркендеді.

Қолөнер және сән

Қазақстан жеріндегі халықтар қолөнер кәсібін өркендетуге де көңіл бөлді. Әсіресе атәбзелдерін, құрал-саймандарды, әшекейлерді жасауға назар аударылды. Табылған бұйымдар темір қорыту ісінің жоғары деңгейін көрсетеді. Ағашқа, сүйекке және тасқа өрнек салынды. Қыш ыдыстар да жасалды: келелер мен тостағандарда аңдар мен құстардың бейнелері, өсімдік түріндегі ою-өрнектер кеңінен пайдаланылды.

Оқулықтағы суреттерде: атәбзелдері (VI ғ.), теріден және жібектен жасалған қалташалар (VII–VIII ғғ.), алтын кісе белдігі (VI–VII ғғ.), үзеңгі (VI–VII ғғ.), қыш ыдыстар (VII–X ғғ.), тасқа қашалған түркі оюлары (VI ғ., Моңғолия). Ертетүркілік обаларға адамдар киімдерімен жерленгендіктен, олардың киім тігуде де көп табыстарға жеткенін аңғаруға болады: жүннен әртүрлі киімдер тоқып, теріден тондар мен етіктер жасаған.

🌟 VII–VIII ғасырлардағы теріден және жібектен жасалған қалташалар Жібек жолының айғағы: жібек алыстан келген, ал тері — жергілікті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Бүгінгі Қазақстанда жайлау мен қыстау қалай ұйымдасқан?» Қазіргі малшаруашылығы көшпелі ата-бабалардың дәстүрін жалғастырады. Үзеңгі мен атәбзелінің суретін бірге қарап, қазіргілермен салыстырған жөн.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Түркілер қандай мал өсірді? Жылқы, қой, сиыр және түйе.
• Көшпелілердегі байлықтың өлшемі не? Жылқының саны.
• Егіншілік қайда дамыды? VI–XII ғасырларда өзендер бойында: Тараз, Отырар, Сайрам, Түркістан және т.б. қалалардың айналасында.
• Темірден не жасады? Атәбзелдерін, құрал-саймандарды, қару-жарақты, әшекейлерді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түркілердің малшаруашылығын басты кәсіпке айналдыруына табиғи ортаның қалай әсер еткенін қысқаша түйіндеп жаз.

Қалай ойлаймыз. Түйіндеме — қысқа мәтін, оның бір ойы бар: «табиғат → шаруашылық». Үш бөлікке бөл: кіріспе, себептер, қорытынды.

Шешуі (жоспар).

1. Кіріспе: Ұлы Дала — кең жайылым, шөп мол, өзен аз.
2. Орта Азия мен Дала климаты малшаруашылығына қолайлы болды: жайылым бар, бірақ маусымдар әртүрлі.
3. Сондықтан малды көшіріп отыру керек: жазғы және қысқы жайылымдары басқа. Осылайша көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылық қалыптасты.
4. Егіншілік тек өзен бойында мүмкін, ал Орталық Қазақстанда су жетіспеді, қыс ұзақ, жаз қысқа болды.
5. Қорытынды: көшпелілік — артта қалудың белгісі емес, табиғатқа берілген ақылды жауап.

Үлгі. Егер далада шексіз егістік пен жиі өзен болса, түркілер жер жыртар еді. Бірақ дала шөптің соңынан жүргенді жақсы көреді. Сондықтан мал басты байлыққа айналды. Климат малшаруашылығына қолайлы болғандықтан, көшпелі өмір салты қалыптасты.

Жауабы: климат пен жайылым түркілерді малшаруашылығына жақындатты; көшпелі өмір — табиғатқа бейімделудің ең жақсы жолы болды.

№ 2

Түркілер неліктен кейбір аймақтарда суармалы егіншілікті малшаруашылығымен қатар дамытуға назар аударды?

Қалай ойлаймыз. Қай жерде су бар, қай жерде жоқ екенін ойла: егіншілік қайда мүмкін болды?

Жауап үлгісі.

• Оңтүстіктегі өзендер бойында су бар, сондықтан егіншілік малшаруашылығымен қатар өркендеді.
• Жетісу халқы суармалы егіншілікпен астық, жүзім, бау-бақша дақылдарын өсірді; бау-бақшалар арнайы тоғандар арқылы суарылды.
• Отырықшы қалалар (Тараз, Отырар, Сайрам, Түркістан, Сауран, Талғар) мен олардың тұрғындары астық пен жеміс-жидекті қажет етті.
• Орталық Қазақстанда су жетіспегендіктен, жаз қысқа, қыс ұзақ болғандықтан, егіншілік дамымады.

Жауабы: су бар жерде — өзендер бойында — егіншілік малшаруашылығын толықтырды, сондықтан оны суармалы түрде дамытуға назар аударды.

№ 3

Оқулықта берілген түркілердің тұрмыстық бұйымдарына және ыдыстарына назар аударып, олардың айналысқан шаруашылығы туралы эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Суреттерге қарап, зат нені көрсететінін ойла: үзеңгі — атқа міну, қыш ыдыс — отырықшы тұрмыс, қалташа — сауда.

Жоспар.

1. Кіріспе: бұйымдар — өткеннің жазбасы.
2. Атәбзелдері мен үзеңгі → жылқы өсіру, көшпелі өмір.
3. Алтын кісе белдігі және әшекейлер → зергерлік, темір өңдеу.
4. Теріден және жібектен жасалған қалташалар → тері өңдеу, Жібек жолымен сауда.
5. Өрнекті қыш ыдыстар → қыш жасау, отырықшы тұрмыс.
6. Қорытынды: түркілердің шаруашылығы алуан түрлі болды.

Үлгі. Музейдегі заттарға қарап, түркілердің өмірін елестетуге болады. Үзеңгі мен атәбзелі олардың жылқысыз өмірі жоқ екенін көрсетеді. Алтын кісе белдік пен әшекейлер шеберлердің темір мен алтынды өңдеуді білгенін айтады. Теріден және жібектен жасалған қалташалар — Жібек жолымен сауда болғанының белгісі, өйткені жібек алыстан келген. Ал қыш ыдыстардағы құс пен аң суреттері отырықшы шаруашылық пен қолөнер де болғанын көрсетеді. Яғни түркілер тек мал бақпады: егін еккен, қолөнермен айналысқан, сауда жасаған.

Жауабы: бұйымдар түркілердің шаруашылығы алуан түрлі болғанын көрсетеді: малшаруашылығы, егіншілік, қолөнер және сауда.

Жадынама

• Даталар: VI–XII ғасырлар — суармалы егіншілік.
• Жерлер: Тараз, Ақмешіт, Аспара, Отырар, Сайрам, Түркістан, Сауран, Талғар; Орталық Қазақстанда егіншілік жоқ.
• Қорытынды: көшпелілік — артта қалу емес, климатқа жауап.

Шағын тест