Тәңіршілдік деген не?

Көк Тәңіріге (Аспан құдайына) табыну діні.

Ұмай ана кім?

Отбасы мен балалардың қамқоршысы.

Тотемизм деген не?

Рудың жануармен (қасқыр, ат) ерекше байланысына сену.

§ 14. Түркілердің дүниетанымдық ерекшеліктері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 37–40-беттер.

Нені үйренесің

Көне түркілердің басты наным-сенімдерін атауды: Көк Тәңірі, Ұмай ана, бақсылық, тотемизм.
Қазақстан жеріне қандай әлемдік діндер келгенін айтып беруді.
Неге ислам басты рухани күшке айналғанын түсіндіруді.
Суреттерден бақсыны, көк бөрі бейнесін, тастағы бейнені тануды.

Ой қозғау

Дүниетаным деген не? Адамның дүниеге көзқарасы: нені сенеді, нені маңызды санайды.
«Бір құдайға сену» дегені не? Жалғыз Құдайға сену.
Бүгін Қазақстанда қай дін кең таралған? Ислам, ал елде христиандар мен басқа дін өкілдері де тұрады.
«VI–VIII ғғ.» дегені не? Шамамен 1200–1500 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Исламға дейін неге сенді

Көне түркі тайпалары исламға дейін өзіндік ерекшелігі бар діни наным-сенімдерді ұстанып келді. Түркілерде отқа табынудың, ата-баба аруағына сыну мен о дүниелік өмірге сенудің орын алғаны белгілі. Сонымен бірге жазба деректер ежелгі түркілердің жұлдыздарға, Күнге табынғаны туралы айтады. Бірақ сенімнің негізі — Көк Тәңірі (Аспан құдайы) болды. Мұндай наным-сенімдерді тәңіршілдік деп атайды.

📌 Бұл маңызды! Ұмай ана түркітектес халықтардың ұғымында ана мен баланың пірі, отбасының жарылқаушысы, тілеушісі деп танылған. Кейбір ғұрыптарды атқару кезінде Ұмай ананың аты аталып, мінажат етіледі.

Түркі сенімдері ішінде анимизм, фетишизм белгілері де болды. Көшпелілер отқа, қасиетті тауларға, ағаштар мен жер-суға, бабалар рухына табынды. Тотемизмде атты, қасқырды және т.б. кастерлеу сияқты элементтер де кездесті.

Қайдаровтың «Бақсы» суретінде бубен ұстаған, жарқын киімді адам бейнеленген. Астана қаласындағы ескерткіш — ежелгі түркілер аңызындағы көк бөрі бейнесі. Көк бөріні түркілер қасиетті санады.

🌟 Ашина әулетінің шығу тегі қасқырмен байланысты туралы аңыз бар. Оған сәйкес осы әулеттің негізін қалаушы Ашинаны сәби кезінде көк бөрі емізіп асыраған. Бұл аңыз түркілердің көк бөріні ерекше қадірлеуіне негіз болған.

Көне түркілер тарихында бақсылық ерекше орын алған. Бақсы деп «өзге тылсым дүниемен байланыс орнатып, ондағы түрлі рухтармен қарым-қатынас жасай алатын» адамды айтқан.

Жібек жолындағы діндер әлемі

Ұлы Жібек жолы халықтарды байланыстырды, ал тауарлармен бірге жаңа діндер де келді. VI–VII ғасырларда Ұлы Жібек жолы арқылы әртүрлі халықтармен және мемлекеттермен байланыстар дамып, түркілердің діни наным-сенімдері үнемі өзгерумен болды. Түркілер арасында түрлі діндер мен діни ілімдер тарады.

Неге исламды таңдады

Оқулықта мына себептер айтылған:

Ислам бір құдайға сенуге негізделген, толыққанды рухани тазалыққа шақырған дін болды.
Басқа діндермен салыстырғанда ислам ұлттардан өткен тарихын, өз дәстүрлерін, тілдерін ұмытуды талап еткен жоқ.
Көне түркілік тәңіршілдік бір құдайға табынушылыққа жақын болды.
Түркілер мен арабтардың өзара рухани ұқсастығы да әсер етті: батырлар рухы, ақынжандылық, ата-бабаға құрмет, ру-тайпалық сана.
Орталық Азияда ислам дінін таратушы миссионерлерге кең жол ашылды.

Ислам дені ханафилік мазхаб түрінде тарады. Бұл бағыттың негізін салушы ғалым-дінтанушы Әбу Ханифа (VIII ғ.) болды. Бұл бағыт дінді өмірмен байланыста қарап, араб емес ұлттардың құқықтарын құрметтеумен ерекшеленді.

Исламды қабылдаған түркілер өздерінің рухани және саяси бостандығын, этникалық сана-сезімін, тілі мен мәдениетін жоғалтқан жоқ. Оларды тек исламдық өркениетпен үйлестіріп, байыта түсті. X ғасырдың екінші жартысында түркілердің исламдануы белсенді болды. Ал XII ғасырда ислам халық санасына ықпал етуші рухани күш ретінде Орталық Азияда үстемдікке ие болды. Суретте — көнетүркілік бақсының тастағы бейнесі (VI–VII ғғ., Жамбыл облысы).

💡 Оқулықта ислам басқа діндердің қазақ жеріндегі үгіт-насихаттық жұмысын ығыстырып шығарды делінген. Іс жүзінде бұл процесс ұзақ жүрді, ал христиандар, буддистер мен басқа сенім өкілдері бұл жерлерде ғасырлар бойы өмір сүрді. Бүгінде Қазақстан барлық дінді құрметтеуді ұстанады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Көне наным-сенімдердің іздері бүгін де салт-дәстүрде сақталғаны жайлы әңгімелесіңіз (отқа құрмет, ата-баба аруағына сыйластық). Мұны бір-бірінің дінін құрметтеу рухында, сабырлы әңгімелеуге болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Тәңіршілдік деген не? Көк Тәңіріге (Аспан құдайына) табыну діні.
Ұмай ана кім? Отбасы мен балалардың қамқоршысы.
Тотемизм деген не? Рудың жануармен (қасқыр, ат) ерекше байланысына сену.
Исламнан басқа қандай діндер болды? Христиан діні мен буддизм.
Ханафилік мазхабтың негізін кім салды? Әбу Ханифа (VIII ғ.).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түркілер арасында исламнан бұрын тараған діндерді анықта.

Қалай ойлаймыз. Тізімді екіге бөл: байырғы наным-сенімдер және сырттан келген діндер. Мәтіннен дәлелдер тап.

Жауап үлгісі.

Байырғы наным-сенімдер: тәңіршілдік (Көк Тәңірі), Ұмай анаға табыну, бақсылық, анимизм, фетишизм, тотемизм (көк бөрі). Түркілер отқа, қасиетті тауларға, ағаштар мен жер-суға, бабалар рухына, жұлдыздар мен Күнге табынды, о дүниелік өмірге сенді.
Христиан діні — Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларында кең таралды, шіркеулер салынды.
Буддизм — түркілер оны соғдылар мен қытайлар арқылы танып, Батыс Түрік қағанатында таралғанын археологиялық жәдігерлер дәлелдейді.

Жауабы: тәңіршілдік, бақсылық, тотемизм, анимизм мен фетишизм белгілері, сонымен бірге христиан діні мен буддизм.

№ 2

Ислам дінінің Қазақстан жерінде таралу себептерін анықта.

Қалай ойлаймыз. Себептерді екіге бөл: «ішкі» (түркілердің өзінде) және «сыртқы».