Моңғол үстірті деген не?

Түркі тайпаларының негізгі ата-мекені.

Түркітілдес тайпалар қандай төрт бөлікке бөлінді?

Түркілер, телектер, сегіз оғыздар, тоғыз оғыздар.

«Алаш» деген не?

Қазақ халқының негізін қалаған қауымдастық; «Алты алаш».

Жошы ұлысы нені жалғастырды?

Түркі тайпаларының қыпшақ бірлестігіне топтасуын.

§ 15. Түркітілдес халықтар миграциясының Еуразия тарихына әсері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 40–42-беттер.

Нені үйренесің

Түркітілдес тайпалар неге шығыстан батысқа қарай жылжығанын түсіндіруді.
Моңғол үстірті түркілердің ата-мекені екенін картадан көрсетуді.
Қыпшақтардың Қазақстан жерінде этникалық қауымдастық қалай құрғанын айтып беруді.
«Алаш» («Алты алаш») дегенді және Жошы ұлысының қыпшақтармен байланысын түсіндіруді.

Ой қозғау

Миграция деген не? Адамдардың немесе халықтардың жаңа жерге көшуі.
Үстірт дегеніміз не? Биік, көбіне тегіс жазық.
Алдыңғы тақырыптардан қандай тайпаларды еске түсіресің? Оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар.
XIII ғасыр қашан болды? Шамамен 700–800 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Түркілер қайдан шықты: уақыт таспасы

Моңғол үстіртіндегі өзендер маңындағы құнарлы аймақтар түркі тайпаларының ата-мекендері еді. VIII ғасырдың орта шеніне дейін Моңғол үстірті негізінен түркі тайпаларын мекендеген.

Қыпшақтар не әкелді

Көшпелі салт-дәстүр және әскери-аристократиялық жүйеге негізделген мемлекеттік билік қыпшақтардың Еуразия кеңістігінде этникалық және саяси тұрғыдан кеңінен тарауына алып келді. Осы аймақта өмірге келген көптеген түркітілдес мемлекеттер өздерінің этникалық және саяси дамуында қыпшақ дәстүрін жалғастырды.

Қыпшақ тілі орасан зор аймақтағы бірқатар түркі халықтарының ұлттық тілі мен мәдениетінің қалыптасуына тікелей ықпал жасайды, олардың ішінде қазақтар да бар.
Қазақ халқы «Алаш» қауымдастығының негізінде кейіннен жеке ұлт болып қалыптасты.
Ұлы Далада көптеген тайпалық одақтар өздерінің тарихи тамырларын қыпшақ бірлестігімен байланыстырады.
Көшпелі қыпшақтар өздерімен бірге түркітілдес әртүрлі тайпаларды ілестіріп жүрді және олардың жергілікті тайпаларымен араласып отырды.

Оғыздар, қыпшақтар және «Алаш»

Шығыстан түркітілдес оғыздар осы өңірге алғаш қоныстанды. Олардан кейінірек келген қыпшақ рулары оғыздармен араласып, жаңа Алаш қауымдастығының қалыптасуын жеделдете түсті. Олар қазіргі Қазақстанның солтүстік және батыс аймақтарында болашақ Алаш («Алты алаш») қауымдастығын қалыптастыруға алғышарт болды. Осы бағыттағы түркітілдестердің қыпшақтар одағына топтасулары XIII ғасырда жаңадан құрылған мемлекеттік бірлестік — Шыңғыс ханның үлкен ұлы басқарған Жошы ұлысының құрамында жалғасын тапты. Осы ұлыста Алаш қауымдастығы жаңа деңгейге көтеріліп, болашақ қазақ халқының негізін қалады.

Оқулықтағы суреттерде: Моңғолиядағы ежелгі түркілердің ескерткіштері және Қазақстан даласындағы (Жамбыл облысы) ежелгі түркілердің балбалдары.

🌟 Балбал — түркі қорымдарының жанындағы тік тұрған тас мүсіндер. Оларды өлтірілген жау санына қарай қойған деп есептейді. Мұндай балбалдар Қазақстандағы Жамбыл облысында да, Моңғолияда да тұр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Бүгінгі қазақ үшін «Алаш» сөзі нені білдіреді?» (Оқулық бойынша, бұл — қазақ халқының негізін қалаған қауымдастық; XX ғасырдың басында осылай «Алаш» партиясы да аталған.) Сөздің тарихта қалай өмір сүретіні жайлы әңгімелесуге жақсы себеп.

📌 Іздене! «Алаш» атауының түркілер тарихында қашаннан бастап орын алғанын анықта! Оқулықта нақты уақыт аталмаған: мәтіннен тек оғыздар мен қыпшақтардың араласуынан Алаш қауымдастығы қалыптасқаны және ол XIII ғасырда Жошы ұлысында жаңа деңгейге көтерілгені көрінеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Моңғол үстірті деген не? Түркі тайпаларының негізгі ата-мекені.
Түркітілдес тайпалар қандай төрт бөлікке бөлінді? Түркілер, телектер, сегіз оғыздар, тоғыз оғыздар.
Қазақстан жерінде этникалық қауымдастықты кім қалыптастырды? Қыпшақтар.
«Алаш» деген не? Қазақ халқының негізін қалаған қауымдастық; «Алты алаш».
Жошы ұлысы нені жалғастырды? Түркі тайпаларының қыпшақ бірлестігіне топтасуын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түркі тайпаларының ең алғашқы мекендеген аймағы қай жер болған?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннің басын қайта оқы: «ата-мекен» және «VIII ғасырдың орта шеніне дейін» деген сөздерді тап.

Шешуі. Түркі тайпаларының ең алғашқы мекені — Моңғол үстіртіндегі өзендер маңындағы құнарлы аймақтар. VIII ғасырдың орта шеніне дейін Моңғол үстірті негізінен түркі тайпаларын мекендеген.

Жауабы: Моңғол үстірті.

№ 2

Қыпшақтардың батысқа жылжуының Ұлы Дала аймағындағы түркі тайпаларын қандай этносаяси өзгерістерге ұшыратты?

Қалай ойлаймыз. «Этно» — халықтар туралы, «саяси» — мемлекет пен билік туралы. Екеуін де мәтіннен тап.

Жауап үлгісі.

Қыпшақтар Қазақстан жерінде қыпшақ этникалық қауымдастығын қалыптастырды.
Олар өздерімен бірге әртүрлі түркітілдес тайпаларды ілестіріп жүрді және жергілікті тайпалармен араласты.
Шығыстан келген оғыздарға қыпшақ рулары қосылып, Алаш қауымдастығының қалыптасуын жеделдетті; солтүстік және батыс Қазақстанда болашақ «Алты алаш» үшін алғышарт жасалды.
Қыпшақ тілі көптеген түркі халықтарының, соның ішінде қазақтардың тілі мен мәдениетінің қалыптасуына ықпал етті.
Көшпелі салт-дәстүр мен әскери-аристократиялық билік жүйесі Еуразияға кеңінен тарады, көптеген түркітілдес мемлекеттер қыпшақ дәстүрін жалғастырды. Кейін Жошы ұлысы құрылды, онда Алаш жаңа деңгейге көтерілді.

Жауабы: қыпшақ қауымдастығы мен «Алаш» қалыптасты, түркі тайпалары араласты, қыпшақ тілі мен дәстүрі кең тарады.

№ 3

Түркітілдес халықтар неліктен қыпшақтілдестерге және оғызтілдестерге бөлінетінін анықта. Осы халықтардың шығыстан батысқа миграциясының оған әсері қандай?

Қалай ойлаймыз. Алдымен кімдер, қайда және қай кезеңде көшкенін еске түсір: оғыздар бұрын келді, қыпшақтар кейінірек. Содан кейін олар қайда не істегенін ойла.