X ғасырдың басында Ұлы Даланың шығысында не болды?

Қидандар Ляо мемлекетін құрып, Орхон өзенінің аймағында орнықты.

Алтай-Саян өлкелері мен Монғолия аймағын қандай тайпалар мекендеді?

Монғолдар, татарлар, қоңыраттар, оңғыттар, кереиттер, меркіттер, ойраттар, наймандар.

1216 жылы меркіттерге не болды?

Оларды Жошы Торғай бойында жеңді, бірлестік тарап кетті.

Қазақты құраған тайпалардың құрамы қалай өзгерді?

Байырғы түркі тайпаларының құрамы күрделене түсті.

§ 16. X–XIII ғасырларда Ұлы Даланың саяси картасының өзгеруі

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 42–45-беттер.

Нені үйренесің

Қидандардың кім екенін және Ляо мемлекеті деген не екенін айтуды.
Түркі тайпалары X–XIII ғасырларда неге батысқа қарай қоныс аударғанын түсіндіруді.
Монғолдармен көрші тұрған тайпаларды атап, олардың қайда кеткенін картадан көрсетуді.
Осы қоныс аударулардан болашақ қазақ халқының қалай құралғанын түсінуді.

Ой қозғау

Ұлы Дала дегеніміз не? Еуразияның Монғолия мен Алтайдан Дунайға дейін созылған орасан зор дала белдеуі. Ол арқылы ғасырлар бойы түркі халықтары көшіп жүрді.
«X ғасыр» дегеніміз не? 901 жылдан 1000 жылға дейінгі кезең, яғни шамамен 1000 жыл бұрын.
Қағанат дегеніміз не? Қағаны билейтін көшпелілер мемлекеті.
Шыңғыс хан кім? Монғол мемлекетінің негізін салушы. Ол туралы кітаптың келесі тақырыптарында айтылады.

Тақырыпты талдаймыз

Қидандар қалай келді

Оқулықта айтылғандай, 924 жылдан бастап қидандардың Орталық Азия далаларына жорықтары үлкен қасіретке айналды. Бұрын Түрік қағанаты үстемдік жасаған Орхон өзенінің аймағында қидандардың Ляо мемлекеті орнықты (картада — «Қидандардың Ляо империясы, X–XII ғғ.»).

Қидандар шығыстан ауып келген тұңғыс-маньчжурлармен, яғни көне монғол тілінде сөйлейтіндермен бір жағынан туыс болды. Олар бұрынғы түркітілдестермен араласып қоныстанды. Қытаймен шекарада орналасқан түркі тайпалары қидандардың қысымына ұшырады. X–XI ғасырларда көптеген түркітілдес тайпалар батысқа жылжуға мәжбүр болды.

Картаны сөзбен айтамыз

Оқулықтағы 43-беттегі «Қидандардың Ляо империясы (X–XII ғғ.)» картасын аш. Жасыл аймақ батыстан шығысқа қарай созылып жатыр: Ертіс пен Зайсан көлінен бастап Сары теңіз бен Бохай шығанағына дейін. Картада не көрінеді?

Батыс: Алтай таулары, наймандар, қырғыздар, кереиттер, Ханғай таулары. Жақын жерде Бесбалық пен Тұрфан қалалары және Тянь-Шань таулары.
Орталық: Ханғай таулары, Қарақорым (кейін монғолдардың астанасы), Ғоби шөлі.
Солтүстік: Байкал көлі, меркіттер, тайшуыттар, монғолдар, Онон мен Керулен өзендері, жалайырлар.
Шығыс және оңтүстік: Үлкен Хинган жотасының бойында қоңыраттар, оңғыттар, қидандар; одан төменде — Таңғұт мемлекеті мен Сун мемлекеті.

💡 Бұл «музыкалық орындықтар» ойынына ұқсайды. Бір халық көршісін қатты итеріп жібергенде, ол келесісін итереді де, мыңдаған шақырымға созылған «тізбекті реакция» басталады.

Монғолдардың көршілері қайда кетті

Енді тайпалардың сапары басталады. Оқулықта айтылғанын қысқаша баяндайық.

Меркіттер көп кешікпей жойылып кетті. Олардың қалдығы 1216 жылы Торғай бойында Жошы әскерінен жеңіліс тауып, бытыранды күйде қалып қойды.
Жалайырлар монғолдарға бағынып, олармен бірге батысқа қоныс аударды. Ақырында олар Жетісуға орнығып, кейін қазақты құраған тайпалардың құрамына қосылды.
Татарлар 1202 жылы Шыңғыс хан әскерінен жеңілгеннен кейін монғолдарға қосылып кетті.
Қоңыраттар монғолдар қысымымен батысқа қоныс аударып, кейін қазақтың Орта жүзін құраған ірі тайпаға ұласты.
Оңғыттар да батысқа жылжып, Ұлы Далада уақ тайпасының негізін қалады.
Кереиттер 1203–1204 жылдарға дейін Орхон бастауларын жайлады. Монғолдар қысымымен олар екіге бөлінді. Қазақтың Жетіру тайпалық құрылымындағы кереиттер және Орта жүздегі керейлер осы бірлестіктен бастау алған.
Найман хандығының қалдығы Күшлік ханзаданың бастауымен Жетісу жеріне дейін қашып барды.
Қырғыздар (Енисей қырғыздары) Тянь-Шань бойына қоныстанды.
Қарақидандар (қарақытайлар) Жетісуды монғолдардан бұрын бағындырған. Олар қазақтардың ғана емес, башқұрттардың және Орта Азия түркілерінің құрамына шашырап кетті. Ұйғырлар да батысқа жылжыды.

🌟 Қазақ руларының атауларында осы тарих сақталған: қоңырат, керей, жалайыр, найман. Үйде әжең мен атаңнан өздерінің қай рудан екенін сұра.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан қабырғадағы картадан Монғолия үстіртінен Жетісуға дейінгі жолды көрсетіп, неге бұл адамдарды «қазақтың ата-бабалары» деп атайтынын түсіндіруін сұраңыз. Сосын өз отбасыңыздың рулық бөлінісі мен шежіресі туралы айтып беріңіз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

X ғасырдың басында Ұлы Даланың шығысында не болды? Қидандар Ляо мемлекетін құрып, Орхон өзенінің аймағында орнықты.
Алтай-Саян өлкелері мен Монғолия аймағын қандай тайпалар мекендеді? Монғолдар, татарлар, қоңыраттар, оңғыттар, кереиттер, меркіттер, ойраттар, наймандар.
1216 жылы меркіттерге не болды? Оларды Жошы Торғай бойында жеңді, бірлестік тарап кетті.
Қазақты құраған тайпалардың құрамы қалай өзгерді? Байырғы түркі тайпаларының құрамы күрделене түсті.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

43-беттегі «Қидандардың Ляо империясының аумағы» картасында көрсетілген түркі тайпаларын анықта.

Қалай ойлаймыз. Контурлық картаны ал. Алтайды, Ханғайды, Байкалды, Онон мен Керуленді, Үлкен Хинганды, Ғоби шөлін тауып ал. Орындарды әртүрлі түспен боя да, қол қой.

Шешуі.

Картада қайда	Кімдер тұрған
Алтай, Зайсан көлі, Ертістің жоғарғы ағысы	наймандар
Ханғай таулары, Қарақорым маңы	кереиттер
Байкалдың оңтүстігі, Селеңгі бойы	меркіттер, тайшуыттар
Онон мен Керулен өзендері	монғолдар, жалайырлар (Онон бойында), татарлар
Үлкен Хинган жотасы	қоңыраттар
Ғоби шөлі және Қытайдың солтүстігі	оңғыттар
Енисей алқабы, Алтай мен Ханғай арасы	қырғыздар

Көрсеткімен (батысқа қарай) жолдарын көрсет: жалайырлар, қоңыраттар, оңғыттар және кереиттер — Жетісу мен Қазақ даласына; наймандар — Жетісуға; қырғыздар — Тянь-Шаньға.

Жауабы: кестедегідей жазылған аймақтары және батысқа бағытталған көрсеткілері бар карта.

№ 2

Ұлы Далада саяси өзгерістердің болуына не әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен себептерді ізде: алдымен түркілерге кім қысым жасады, содан кейін кім?

Жауап үлгісі.

X ғасырда қидандардың Ляо мемлекеті Орхон аймағында орнығып, Қытаймен шекарадағы түркі тайпаларына қысым жасады.
Босаған жерлерге монғолтілді тайпалар (тұңғыс-маньчжурлар) келді. Түркітілдестердің батысқа ауа көшуіне көне монғол тілінде сөйлейтіндердің үстемдік алуы себеп болды.
XIII ғасырда Шыңғыс хан батысқа жылжып, көршілерін бағындырды. Бағынғысы келмеген тайпалар кетіп отырды.
Кейбір тайпаларды монғолдардың өздері ертіп әкетті (жалайырлар сияқты).
Осыдан көшпелі Монғол мемлекеті пайда болды, ал қоныс аударушы тайпалар кейін қазақ халқының құрамына енді.

Жауабы: қидандардың қысымы, монғолтілді тайпалардың келуі және Шыңғыс ханның жаулап алулары.

№ 3

Еске түсір! X ғасырдан бұрын батысқа қоныс аударған қандай түркі тайпаларын білесің?

Қалай ойлаймыз. §§ 2–11-ді еске түсір: X ғасырға дейін қандай қағанаттар мен бірлестіктер болды.

Жауап үлгісі. Бұл — оғыздар (Оғыз мемлекеті), қарлұқтар (Қарлұқ қағанаты), қимақтар (Қимақ қағанаты), қыпшақтар. Олардың бәрі Алтай-Саян өңірінен және шығыстан батысқа қарай жылжыды.

Жауабы: оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар.

№ 4

Анықта! Қидандар дегендер кімдер?

Қалай ойлаймыз. Жауап — 5–6 сөйлем: кім, қайда, қашан, немен танымал.