§ 17. Қарахан мемлекеті (942–1212 жж.)

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 45–47-беттер.

Нені үйренесің

• Қарахан мемлекетінің қалай құрылғанын және оның негізін кім қалағанын айтуды.
• Басты қызметтерді: қаған, илек, уәзірді атауды.
• Ихта дегеннің не екенін түсіндіруді.
• Қарахандар тұсында Жетісудағы адамдардың немен айналысқанын сипаттауды.

Ой қозғау

• Жетісу қайда орналасқан? Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Балқаш пен Тянь-Шань арасында.
• «X ғасыр» дегеніміз не? 901–1000 жылдар, шамамен 1000 жыл бұрын.
• Қарлұқ жабғуының астанасы қай қала болды? Баласағұн.
• Салық дегеніміз не? Халық мемлекетке төлейтін төлем.

Тақырыпты талдаймыз

Қарахандар тарихы қалай басталды

«Қарахан» атауы X ғасырдың соңына қарай Орта Азиядағы мұсылман деректерінде кездесе бастайды. Ал Қарахан мемлекеті деген атау X–XI ғасырларда пайда болды. Қарахан мемлекетін билеушілер өздерін Қарахан есімді тұлғаның ұрпақтарымыз деп санаған.

Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы — Сатұқ Бұғрахан (915–955 жж.). Ол біртіндеп Қашқарды, одан соң Таразды өзіне бағындырды. X ғасырдың 90-жылдарына қарай қарахандар Орталық Тянь-Шаньды және Жетісуды түгелдей жаулап алды.

942 жылы қарлұқ жабғуының астанасы Баласағұнды басып алып, қаған атанды. Осы кезден Қарахан мемлекетінің тарихы басталады.

Қарахандар Шу аңғарында орнығып, одан әрі көрші аудандарға жылжи бастады.

💡 «Қарахан» деген сөз Орта Азиядағы мұсылман деректерінде X ғасырдың соңына қарай жазыла бастады. Қарахан — шын өмірде болған адамның есімі, оны билеушілер өздерінің арғы тегі санаған.

Кім немен басқарды

Қарахан мемлекетінің билігі қағанның қолында болды. Мемлекет бірнеше ұлысқа бөлінді. Ұлыстарды билеушілер илек деп аталды. Қағанның жақын кеңесшісі және көмекшісі уәзір болатын. Сонымен бірге күзет бастығы, есік қорғаушылары, қазынашылар және елшілер тәрізді қызметтер мемлекетте белгіленіп отырды.

Х–ХІІ ғасырларда қарахандар жерді әскери үлестік негізде бөліп алып билеген. Яғни жер қызметі үшін берілді.

Ихта дегеніміз не

Хан әскербасыға: «Сен жақсы қызмет еттің. Міне саған жер. Халықтан салық жина да, әскер ұста», — дейді деп елестетші. Мұндай сый ихта деп аталды.

📌 Ихта — хан мемлекеттік және әскери қызметте ерекшеленген билеушілерге бөліп беретін жер, оның сол жердегі халықтан салық жинауға рұқсаты.

«Ихта» жер иелену тәртібі XI ғасырдың ортасында селжұқ әмірлерінің әскерлерді ынталандыруы үшін қолданған реформасы болатын. Оғыздарға және түрікмендерге тараған бұл ынталандыру жүйесі біртіндеп Қарахан мемлекетіне де таралды. Бұл бойынша Қарахан әулетінің билеушілері өздерінің қол астында әскери және азаматтық қызметте болған қызметкерлерді жер бөліп беру арқылы қызықтыруға тырысты.

Бұл не үшін қажет болды? Көшпелі түріктердің үздіксіз жорықтарынан әлсіреген диханшылықтың күйреуіне байланысты Мәуереннахрда (Әмудария мен Сырдария аралығы) көптеген жер босап қалды. Мұның өзі көшпелілерді басқаратын және әскерде билік жүргізетін ықпалды адамдарды жермен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Мемлекет ықпалды адамдарға сыйақы ретінде белгілі бір аймақтарды бөліп беріп отырды.

Жүйенің кемшілігі де болды. Ол жерді алған адам халықтан жер салығын (харадж) жинауға құқылы болды. Ірі жер иелері болып алған ихтадарлар дербестікке ұмтылып қана қоймай, хан билігіне қарсы күрес жүргізді және оның әлсіреуіне барынша мүдделі болды.

⚠️ Жиі кететін қате. Ихта — ақшамен төлем емес және «өмір бойы сыйлық» та емес. Бұл — қызметі үшін берілген жер және салық жинау құқығы.

Адамдар немен күн көрді

Қарахандар дәуірінде Шу және Талас аңғарындағы халықтар диханшылықпен және малшаруашылығымен айналыса берді. «Худуд әл-Алам» дерегінде Қарахан мемлекетінің шығыс жағындағы халықтардың негізгі байлығы қой, сиыр және жылқы болып табылатындығы атап көрсетіледі. Жүсіп Баласағұнның еңбегінде қарахандықтардың жылқы малын өсіруге байланысты тіршілігі жан-жақты баяндалады.

Жетісу суармалы және суарылмайтын егіншіліктің аймағы болған еді. Қарахан мемлекетінде қалалар санының көп болуы қол өнердің: тоқымашылықтың, зергерліктің, ыдыс-аяқ жасаудың кеңінен дамығанының куәсі бола алады. Мемлекеттің шығыс жағында темір өндіру өркендеді. Оның іздері Шу және Талас аңғарларындағы қалалардан табылып отыр. Араб авторлары алтынды, мысты, темірді, қорғасынды Талас тауларында өндіру қолға алынғандығын айтады.

🌟 Таразда тұрған Қарахан кесенесі (Жамбыл облысы) — көне ескерткіш. Қазір де оны көруге болады. Қарахан мемлекетінің мыс теңгелері (XI ғ.) араб жазуымен жазылған; оларды мұражайлар сақтайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Таразға барсаңыз, Қарахан кесенесіне және Тараз өлкетану мұражайына барыңыз. Баладан теңгелердегі араб жазуын тауып, олардың неден жасалғанын (мыстан) айтуын сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қарахан мемлекетінің негізін кім қалады? Сатұқ Бұғрахан (915–955 жж.).
• Мемлекет тарихы қай оқиғадан басталады? 942 жылы Баласағұнды басып алып, қаған атанудан.
• X ғасырдың 90-жылдарында қарахандар нені жаулап алды? Орталық Тянь-Шаньды және Жетісуды.
• Ұлыстардың билеушілерін қалай атады? Илектер.
• Мемлекет неге «Қарахан» деп аталды? Билеушілер өздерін Қарахан есімді тұлғаның ұрпағы санағандықтан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Өзіңді жер иеленген ихтадар ретінде сезініп, жерді байлық көзі ретінде қалай пайдаланатының туралы эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Бес сұраққа жауап бер: жерді мен неге алдым? Одан не аламын? Кімге пайдалы? Қандай қауіп бар? Мемлекетке не береді?

Жоспар.

1. Кіріспе: хан маған жерді қызметім үшін берді.
2. Жерден не аламын: халықтан салық (харадж), егін мен мал.
3. Не істеймін: қолөнершілерге, егіншілерге, малшыларға қамқор болып, әскер ұстаймын.
4. Қауіп: күшейген сайын тәуелсіз болғым келеді, ханмен жауласып кетуім мүмкін.
5. Қорытынды.

Жауап үлгісі. Мен — ихтадармын. Қаған маған қызметім үшін Шу өзенінің бойынан жер берді. Енді мен осы жердегі халықтан жер салығын жинауға құқылымын. Менің жерімде егіншілер астық егеді, малшылар қой мен жылқы өсіреді, қолөнершілер тоқыма мен ыдыс жасайды. Мен ақшамен әскер ұстап, хан шақырған жағдайда оған көмекке барамын. Бірақ жерімнен байыған сайын, хан билігінен тәуелсіз болғым келеді. Мұндай ойдың өзі мемлекетті әлсіретеді. Сондықтан жерді адал пайдаланып, халыққа жақсы қарау керек.

Жауабы: жер — қызмет үшін берілген, салық көзі; ол ихтадарды байытады, бірақ оларды қағаннан тәуелсіздікке ұмтылдырып, мемлекетті әлсіретті.

№ 2

Қарахан кесенесін Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен салыстырып, олардың ерекшеліктерін әңгімеле.

Қалай ойлаймыз. Екі ескерткішті қатар қой: қай қалада тұр, қай ғасырда салынған, көлемі қандай, қалай әшекейленген.

Жауап үлгісі.

• Қарахан кесенесі — Тараз қаласында (Жамбыл облысы), Қарахан мемлекеті кезеңіндегі (X–XII ғасырларға жатқызылатын) ескерткіш, піскен кірпіштен салынған, ашық кірме қақпасы (портал) бар, көлемі шағын, қарапайым.
• Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — Түркістан қаласында, кейінірек, XIV ғасырдың соңында–XV ғасырдың басында салынған, өте үлкен, ірі күмбезді, көптеген бөлмелері бар, әсем көркемделген.
• Ортақ жері: екеуі де кесене (діни және тарихи тұлғалар жерленген жер), екеуі де — Қазақстанның оңтүстігіндегі ислам мәдениетінің ескерткіштері.
• Айырмашылығы: Қарахан кесенесі — ерте дәуірдің қарапайым, шағын құрылысы; Ясауи кесенесі — көлемі мен әшекейі жағынан әлдеқайда зор.

Жауабы: екеуі де кесене және ислам мәдениетінің ескерткіші; Қарахан кесенесі ертерек және шағындау, ал Ясауи кесенесі кейінгі, үлкен және байырақ көркемделген.

Жадынама

• Даталар: 942 ж. — Баласағұн; X ғ. 90-жж. — Жетісуды жаулап алу; 1212 ж. — мемлекет соңы.
• Жерлер: Баласағұн, Қашқар, Тараз, Шу өзені, Талас (Әулиеата — Тараз).
• Терминдер: қаған, илек, уәзір, ихта, ихтадар, ұлыс.

Шағын тест