§ 18. Қарахан мемлекетіндегі іслам дінінің орнығуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 47–49-беттер.

Нені үйренесің

• Мемлекеттегі ислам дінінің рөлін түсіндіруді.
• Исламның Қарахандар кезінде қалай орныққанын айтуды.
• Ұлы Жібек жолының ислам таралуына әсерін атауды.
• Қарахан мемлекеті неге ыдырағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Ислам дегеніміз не? Әлемдік діндердің бірі; оны ұстанушыларды мұсылмандар дейді.
• Көне түркілер өздерінің көк тәңірін қалай атады? Тәңір. Тәңірге сену тәңіршілдік деп аталады.
• Ұлы Жібек жолы деген қандай жол? Қытай мен Батыс арасындағы сауда жолдарының желісі (толығырақ § 22-де).
• Тараз қайда? Қазақстанның оңтүстігіндегі, Жамбыл облысындағы қала.

Тақырыпты талдаймыз

Қарахандар заманы және жаңа сенім

Қарахан билеушілерінің тұсында Орта Азиядан оқтын-оқтын басып кірген мұсылман тайпалары мемлекетте ислам дінінің рөлінің күшеюіне үлкен ықпал жасады. Олардың арасында саманилер Қарахан мемлекетінде исламды таратуға баса назар аударған.

Қазақстан аймағында ислам дінін орнықтыруда қарахандық билеушілер үлкен рөл атқарды. Солардың бірі — Қарахан — Тараз қаласында жерленген. Исламды насихаттап, «Әулие ата» атанған осы кісінің лақап атының құрметіне Тараз қаласы кейіннен ұзақ жылдар Әулиеата аталып келді. Қарахан кесенесі Жамбыл облысында тұр.

Ислам қалай «өзімізге» айналды

Қарахандар әулеті өкілдерінің исламды қабылдауы туралы мәлімет 955 жылға жатады және бұл оқиға Сатұқ Бұғрахан басқарған кезеңмен байланыстырылады.

Қосымша күштер де көмектесті: Орта Азиядан бірнеше рет келген мұсылман тайпалары. Бұл кезеңде исламдану қалаларда, жартылай отырықшы елді мекендерде белсенді жүрді. Ұлы Жібек жолымен жүрген жолаушылар, әдетте, түркілер арасында ислам қағидаларын үздіксіз насихаттаумен болды.

💡 «Насихаттау» — адамға өз сенімін, ойын түсіндіріп, соны қабылдауға шақыру.

Туған-хан және бүлік

XI ғасырдың басында Қарахан империясы ұлыстарға бөлінді. 1012–1013 жылдары Жетісуда Туған-хан билік жасады. Қарахандардың осы тұстағы сыртқы саясатының басты бағыттарының бірі — исламды әлі қабылдай қоймағандарға қарсы күрес болды. 1017–1018 жылдары бұған наразы болған Жетісудың көшпелі түркі тайпалары қарахан билеушілеріне қарсы бас көтерді. Бірақ олар Баласағұнға 8 күндік жол қалғанда Туған-хан әскерлерінің жойқын соққысына ұшырады.

Тарихшы Ибн әл-Асир бұл туралы былай деп жазған (мағынасы бойынша): хан өзінің әскерлерін жинап, қалған мұсылман аймақтарының бәріне хат жолдап, әскери көмек сұрады. Оған 120 мың ерікті келді. Ол түркілердің соңына түсіп, үш ай бойы жорық жасады. Алайда алыс қашықтықта болған түркілер өздерін қауіпсіз сезінген еді. Хан 200 мыңнан астам адамды өлтіріп, 100 мыңға жуық адамды тұтқынға алып, мол олжамен Баласағұнға қайтып оралды.

⚠️ Жиі кететін қате. Бұл — ортағасырлық автордың цифрлары. Ғалымдар оларды нақты деп санамайды. Автор екі ғасырдан кейін жазған және асыра айтуы мүмкін. Олардың басты көрсеткені: билік сенімін өзгерткісі келмегендерге қарсы күш қолданды.

📌 Осы деректен байқайтынымыз: қарахан билеушілері исламды өз еркімен қабылдағысы келмеген жергілікті түркі тайпаларына қарсы күш көрсету саясатын қолданған.

Сопылық және Қожа Ахмет Ясауи

Қазіргі Қазақстан аумағында исламды уағыздауда көрші Мәуереннахр мен Хорасандағы сопылар аса белсенді болды. Қарахан дәуірінде түркілер арасында бірте-бірте жаңатүркілік сопылық дәстүр орнықты. Оның негізін Қожа Ахмет Ясауи қалады. Кейінірек Ахмет Ясауи «Әзірет сұлтан» аталып, түркілер арасында кеңінен дәріптелді. Оның осындай беделге ие болуына ұстазы Арыстан баптың ықпалы зор болды. Оларды құрметтеген түркілер Түркістан аймағында жерленген жерлеріне көркем күмбездер орнатты.

Ислам неге бәрін біріктірмеді

Алайда ислам діні Қарахан мемлекетінде елдің бірлігін сақтап қала алмады. Оның бір себебі — қала халқы арасында исламмен қатар бұрынғы пұтқа табынушылық және шамандық сақталып қалды.

Мемлекет қалай ыдырады

XI ғасырдың 30-жылдарында Қарахан мемлекеті шығыс және батыс қағанат болып екіге бөлінді:

• Шығыс хандық: астанасы бірде Баласағұн, бірде Қашқар болып ауысып тұрды. Шығыс Түркістан, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жерлері осы хандықтың аймағы еді. Бұл — Қарахан мемлекетіндегі негізгі аймақ. Сондықтан да оның билеушісі Ұлы қаған атанды.
• Батыс хандық: аймағына Мәуереннахр жерлері жатты, орталығы — Самарқанд қаласы.

Әртүрлі кезеңде ел билеген хандар келісімге келе алмай, екі хандық жиі-жиі бөлініп кетіп, ал олардың билеушілері өзара жауласып қалатын еді. Мұның өзі қарахандықтарды әлсірете түсті.

XI–XII ғасырларда Қарахан мемлекетінде саяси тұтастық болмады. Әрбір иелік басшылары ешкімге бағынбайтын, тәуелсіз билеуші ретінде бой көрсетті. Нәтижесінде сұлтан Санжар басқарған Орта Азияның селжұқтарына Қарахан әулеті қарсылық көрсете алмады. Оның үстіне, XII ғасырдың 30-жылдарының басында қарахандардың шығыс аймағына қарақытайлар басып кірді. Бытыраңқылыққа бой алдырған Қарахан мемлекеті жатжерліктерге қарсылық көрсете алмады және тәуелсіз ел ретінде өмір сүруін тоқтатты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Дін тақырыбы байсалды үнді қажет етеді. Балаға тарихшылар қай сенім «жақсырақ» екенін бағаламайтынын, адамдардың сенімін қалай өзгерткенін зерттейтінін түсіндіріңіз. Таразға барсаңыз, Қарахан кесенесін көріп қайтуға болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қарахандар исламды қашан қабылдады? Қарахандар әулеті өкілдерінің исламды қабылдауы туралы мәлімет 955 жылға жатады.
• Тараздағы исламның таралуымен кім байланысты? Қарахан (Әулиеата).
• Ислам ең алдымен қайда орныға бастады? Қалаларда және жартылай отырықшы елді мекендерде.
• Ислам неге бәрін біріктірмеді? Қатар бұрынғы пұтқа табынушылық пен шамандық сақталды.
• Мемлекет қашан бөлінді? XI ғасырдың 30-жылдарында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Өзіңді Қарахан мемлекетінің тұрғыны ретінде сезініп, ислам дінін өзіңнің және руластарыңның қалай қабылдағандарын сипаттап эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі себептерді ізде: билеушілер, көршілер, жолдар. Бір күнді бала көзімен елестет.

Жоспар.

1. Кіріспе: мен қай жерде тұрамын (қала, жартылай отырықшы ауыл, көшпелі ел).
2. Исламды алғаш қалай білдім (жолаушылар, Ұлы Жібек жолы, жаңа көршілер).
3. Билеушілер мен жаңа сенім; үлкендердің ойы.
4. Ескі наным-сенімдер қалай сақталды.
5. Қорытынды.

Жауап үлгісі. Мен Тараз маңындағы жартылай отырықшы ауылда тұрамын. Біздің ауылға Ұлы Жібек жолымен жолаушылар келіп, түнеп кетеді. Олар исламның қағидаларын түсіндіреді. Қарахан әулетінің өкілдері исламды қабылдады деседі, ал қалада жаңа діннің ықпалы күшейіп жатыр. Біздің үлкендер ескі әдетті де тастай қоймайды: тәңірге де, ата-бабаға да құрмет көрсетеді. Біреулер исламды өз еркімен қабылдады, ал кейбіреулерге хан күшпен таңды. Мен үшін ең бастысы — бұл дәуір ұмытылмайтыны.

Жауабы: эсседе тұрғынның көзімен исламның келуі (қалалар, Ұлы Жібек жолы, билеушілердің қолдауы) және ескі сенімдердің сақталуы көрсетілуі керек.

№ 2

Қарахан мемлекеті ыдырауының себептерін анықтайтын қысқаша түйіндеме жаз.

Қалай ойлаймыз. «Бытыраңқылық», «келісімге келе алмау» деген сөздерді ізде.

Жауап үлгісі.

• Мемлекет ұлыстарға бөлінді, ал хандар келісімге келе алмай, иеліктерін бөліп, өзара жауласты.
• XI ғасырдың 30-жылдарында ол Шығыс және Батыс қағанатқа бөлінді.
• XI–XII ғасырлар — бытыраңқылық кезеңі, саяси тұтастық болмады; әр иелік басшысы тәуелсіз билеуші ретінде көрінді.
• Әлсіреген Қарахан әулеті Санжар басқарған селжұқтарға қарсылық көрсете алмады.
• XII ғасырдың 30-жылдарының басында шығыс аймаққа қарақытайлар басып кірді.
• Тағы бір себеп: ислам діні елдің бірлігін сақтап қала алмады, қатар бұрынғы пұтқа табынушылық пен шамандық сақталды.

Жауабы: хандардың өзара жауласуы, екі қағанатқа бөлінуі, селжұқтар мен қарақытайлардың соққысы.

№ 3

Ізден! Қарахан мемлекетінің екіге бөліну себептерін анықта!

Қалай ойлаймыз. Құрылымына қара: билік неге сүйенді?

Жауап үлгісі.

• Жерлер мен билік ұлыстарға бөлінді, әр ұлыстың өз билеушісі (илек) болды.
• Ихтадарлар (жер иеленушілер) тәуелсіздікке ұмтылды (§ 17).
• Хандар билік туралы келісімге келе алмады, билеушілер өзара жауласты.
• Әртүрлі халықтар мен наным-сенімдердің ортақ тірегі болмады.

Жауабы: бөлінуге хандардың келіспеушілігі, жер иелерінің тәуелсіздікке ұмтылуы және халықтың бірлігінің әлсіздігі себеп болды.

№ 4

Еске түсір! Қарақытайлар дегендер кімдер еді?

Қалай ойлаймыз. § 16-ны еске түсір: қидандар, Ляо мемлекеті және олардың батысқа қарай жылжуы.

Жауап үлгісі. Қарақытайлар (қарақидандар) — қидандардың ұрпақтары. Ляо мемлекеті мен қидандардың қысымы түркі тайпаларын батысқа ығыстырған соң, олар да Жетісу жағына жылжып, ол жерде өз мемлекетін құрды. XII ғасырдың 30-жылдарының басында олар Қарахан мемлекетінің шығыс аймағына басып кірді. Кейін олар қазақтардың ғана емес, башқұрттардың және Орта Азия түркілерінің құрамына шашырап кетті.

Жауабы: қарақытайлар — қидандардың ұрпақтары, XII ғасырдың 30-жылдарының басында қарахандардың шығыс аймағына басып кірді.

Жадынама

• Даталар: 955 ж. — қарахандардың исламды қабылдауы туралы мәлімет; 1012–1013 жж. — Туған-хан Жетісуда; 1017–1018 жж. — бүлік; XI ғ. 30-жж. — бөліну; XII ғ. 30-жж. басы — қарақытайлар.
• Жерлер: Тараз, Баласағұн, Қашқар, Самарқанд, Түркістан.
• Терминдер: ислам, кәпір, насихаттау, сопылық, қаған.

Шағын тест