§ 19. Қыпшақ хандығы (XI ғ. – 1219 ж.)
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 49–52-беттер.
Нені үйренесің
- «Қыпшақ» және «Дешті Қыпшақ» деген сөздердің не білдіретінін түсіндіруді.
- Қыпшақ хандығының қашан және қалай құрылғанын айтуды.
- Қыпшақтардың тұрмысы мен жауынгерлік киімін сипаттауды.
- Қыпшақтардың қазақ тарихында алатын орнын түсінуді.
Ой қозғау
- Ұлы Дала дегеніміз не? Монғолиядан Дунайға дейін созылған орасан зор дала елі.
- Қыпшақтардан бұрын бұл жерлерде қандай мемлекет болды? Батыс Түрік және Қимақ қағанаттары (толығырақ — № 3 жаттығуда).
- Этнос дегеніміз не? Тілі, әдет-ғұрпы мен шығу тегі ортақ халық.
- Сырдария дегеніміз не? Қазақстандағы үлкен өзен, Арал теңізіне құяды.
Тақырыпты талдаймыз
Қыпшақтар кімдер және қайдан шыққан
📌 Бұл маңызды! «Қыпшақ» этнонимі алғаш рет 760 жылы жазылған ежелгі түркі руналық ескерткішінде кездеседі. Ал мұсылман деректерінде қыпшақтар туралы мәлімет тұңғыш рет араб географы ибн Хордадбектің 846–847 жылы жазылған еңбегіндегі түркі тайпалары тізімінде көрсетілген.
Қыпшақтар Алтай-Саян таулары өңірін мекендеп, одан соң біртіндеп Ұлы Дала аймағына қарай қоныс аударған. Алғашқы қыпшақтарды құраған жеті ру да Саян-Алтай өңірлерін мекендеген еді. Батыс Түрік қағанаты құлаған соң, Алтайдың солтүстігіндегі және Ертіс бойындағы қыпшақтар Қимақ қағанатының құрамына кірген. Бірақ XI ғасырда бұл мемлекеттің ыдырауына байланысты қимақ, қыпшақ және кушан тайпалары жайлайтын бұл өңірдегі үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшкен.
Картаны сөзбен айтамыз: Дешті Қыпшақ
«Қыпшақ даласы» картасында қызғылт ұлан-ғайыр дақ шығыстағы Ертістен батыстағы Қара теңізге дейін созылып жатыр. Онда не бар?
- Шығыс: Ертіс, Найман хандығы, Қарлұқ хандығы, Қарақытай мемлекеті.
- Орталық: Қыпшақ хандығы, Сырдария бойындағы Сығанақ, Жент, Отырар қалалары.
- Оңтүстік: Хорезмшахтар империясы.
- Батыс: Дон, Еділ, Қырым, Қара теңіз, Византия империясы. Онда «батыс қыпшақтар» тұрады.
Әл-Омари, ибн Халдун және ибн Арабшах тәрізді араб авторлары қыпшақтар жайлаған аумақтың жалпы көлемін көрсетіп, Ұлы Дала мен Шығыс Еуропа жерін Дешті Қыпшақ деген атау енгізген еді. Қыпшақтардан бұрын да бұл аймақты түркітілдес тайпалар мекендеген. Сондықтан да қыпшақтардың мемлекеттік бірлестіктері осы далада бұрыннан өмір сүрген этносаяси бірлестіктердің заңды жалғасы болып табылады.
📌 Дешті Қыпшақ = «Қыпшақ даласы». Бүгінде бұл — Ұлы Дала елінің тарихи аты және далалық құрамдас бөлімі.
🌟 XVI ғасырда кейбір мұсылман авторлары Қазақ хандығын билеушілерді Дешті Қыпшақ хандары деп атады.
Бір халық — бірнеше ат
📌 Есте сақта! Орыстар Еділге дейінгі аймаққа қоныстанған қыпшақ тайпаларын половецтер деп атай бастады. Батыс Еуропа деректері қыпшақтарды «командар» деп атайды.
Қыпшақтар қалай өмір сүрді
Қыпшақ хандарының саясатында билік мұрагерлікпен әкеден балаға қалып отырды. Хандар әулеті шыққан қыпшақтың ең қуатты руы елбөрілі деп аталды. Орда деген атпен мәлім болған ханның қамалында басқарудың әскери-әкімшілік жүйесі сақталды. Қыпшақ хандары ежелгі түркілерден келе жатқан дәстүрлерді сақтай отырып, ханды мемлекеттің билеушісі ретінде мойындады. Ханнан кейінгі билікте тархан, басқақ, бек сияқты лауазым иелері тұрды. Негізгі байлықты жылқы құрағандықтан, жылқысы көп адам мемлекетте аса ықпалды болды.
XI ғасырда хандар Орта Азия елдерімен, орыс жерімен және бұлғарлармен байланыстарын күшейтті.
«Қыпшақтардың тұрмысы мен шаруашылығы» суретінде арбаға қойылған киіз үйлер көрінеді: оны бірнеше өгіз жеккен. Қасында түйелер арба тартып келеді, салт аттылар мен қой отарлары жүр. Бұл — көшпелі өмір: үй мал-жанымен бірге көшеді.
«Қыпшақ жауынгерлері» суретінде екі салт атты көрсетілген. Екеуі де үшкір төбелі дулығада, сауыт-сайманда (біреуінің сауыты жасыл, екіншісінікі алтынсары). Біреуінің қолында найза, екіншісінде семсер, екеуінің арқасында садақ бар.
Қыпшақтар не қалдырды
Жалпы алғанда, Қыпшақ хандығы ежелгі түрік қағанаттарының саяси жүйесін дамытқан және жалғастырған көшпелілер хандығы болды. Көшпелі тұрмыс-салты және әскери-аристократиялық жүйеге негізделген мемлекеттік билік қыпшақтардың Еуразия кеңістігінде этникалық және саяси тұрғыдан кеңінен таралуына алып келді. Осы аймақта өмірге келген түркітілдес мемлекеттер дамуында қыпшақ дәстүрін жалғастырды.
Орталық және Батыс Қазақстандағы көптеген тайпалық одақтар өздерінің тарихи тамырларын осы Қыпшақ бірлестігімен байланыстырады.
📌 Қыпшақ тілі орасан зор аймақта бірқатар түркі халықтарының ұлттық тілінің және мәдениетінің қалыптасуына тікелей ықпал жасады. Олардың арасында кейіннен жеке ұлт болып қалыптасқан қазақ халқы да бар.
👨👩👧 Ата-анаға. «Дешті Қыпшақ» атауы қазақстандық атаулардан (мұражайлар, көшелер, кітаптар) кездеседі. Баладан мұндай атауды көрген-көрмегенін сұраңыз. Қазақ тілінде қыпшақ сөздері көп екенін айтып беріңіз.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қыпшақтар туралы алғаш рет қашан айтылған? 760 жылғы руналық ескерткіште.
- Қимақ қағанаты ыдырағаннан кейін қыпшақтарға не болды? XI ғасырда үстемдік қыпшақ хандарының қолына көшті.
- XI ғасырдың ортасына қарай қыпшақтар кімдерді ығыстырды? Сырдарияның орта және төменгі ағысындағы оғыздарды.
- Хандардың билігі қандай болды? Мұрагерлік.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
«Қыпшақ» және «Дешті Қыпшақ» атауының мағыналарын түсіндіріп бер.
Қалай ойлаймыз. «Қыпшақ» — халықтың аты. «Дешті Қыпшақ» — елдің аты.
Жауап үлгісі.
- Қыпшақ — этноним, түркі халқының аты. Алғаш рет 760 жылғы руналық ескерткіште кездеседі.
- Дешті Қыпшақ — «Қыпшақ даласы». Мұны араб авторлары Ұлы Дала мен Шығыс Еуропаны атау үшін қолданған. Қазіргі Қазақстанда бұл — Ұлы Дала елінің тарихи аты.
- Қыпшақтардан бұрын да бұл жерді түркітілдес тайпалар мекендеген, сондықтан қыпшақ мемлекеті — олардың заңды жалғасы.
Жауабы: «қыпшақ» — халықтың аты; «Дешті Қыпшақ» — Қыпшақ даласы, Ұлы Даланың тарихи аты.
№ 2
Осы тақырып бойынша берілген суреттерге қарап, қыпшақтардың шаруашылығы және олардың жауынгерлік киімдері туралы әңгіме құрастыр.
Қалай ойлаймыз. Суретті екі бөлікке бөл: тұрмыс пен мал, содан кейін жауынгерлер. Жылқыны, қаруды, қорғаныс киімін ұмытпа.
Жауап үлгісі.
- Шаруашылық. Қыпшақтар малмен күн көрген көшпелілер болды. Олар арбаға қойылған киіз үйлерде тұрды. Арбаларды өгіздер мен түйелер тартты. Олар қой отарын және жылқы өсірді; салт атты малшылар отарды күзетті. Негізгі байлық — жылқы.
- Жауынгерлік киім. Жауынгерлер үшкір төбелі дулыға, сауыт киді. Қарулары — найза, семсер және садақ.
- Олардың қолында жақсы қаруланған атты әскер болды.
Жауабы: қыпшақтар көшіп жүріп мал өсірді, киіз үйде тұрды; жауынгерлері дулыға, сауыт киіп, найза, семсер және садақпен қаруланған.
№ 3
Еске түсір! Қыпшақтардан бұрын бұл аймақтарда қандай мемлекеттер болған?
Қалай ойлаймыз. §§ 2–11-ді қара.
Жауабы: қыпшақтардан бұрын бұл жерде Түрік, Батыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ қағанаттары, Оғыз мемлекеті және Қимақ қағанаты болды.
Жадынама
- Даталар: 760 ж. — «қыпшақ» руналық ескерткіште; 846–847 жж. — ибн Хордадбек; XI ғ. басы — қағанат; 1219 ж. — хандықтың соңы.
- Жерлер: Саян-Алтай, Ертіс, Сырдария, Дон, Еділ, Қара теңіз, Хорезм.
- Терминдер: этноним, этнос, половецтер, командар.