§§ 20–21. Наймандар, керейттер және жалайырлар
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 52–56-беттер.
Нені үйренесің
- «Найман», «керейт» және «жалайыр» тайпаларының мемлекет құру тарихымен танысуды.
- Найман хандығының аумағын картадан сипаттауды.
- Күшлік пен наймандардың тағдырын айтуды.
- Бұл тайпалардың Алаш қауымдастығының және қазақ халқының қалыптасуына әсерін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Ұлыс дегеніміз не? Бұл тақырыпта ұлыс — тайпалық бірлестік, кейін — мемлекеттің бір бөлігі, иелік.
- Хан кім? Көшпелі халықтың немесе мемлекеттің билеушісі.
- Этноним дегеніміз не? Халықтың немесе тайпаның аты.
- Қидандар кімдер? Ляо мемлекетін құрғандар (§ 16).
Тақырыпты талдаймыз
Наймандар: «мәңгілік көктің» ханы
Түркітілдес керейт, найман және жалайыр тайпалық одақтары XI ғасырдың ортасына қарай мемлекет болып біріккен. Ертедегі қоғамдық қатынастардың дамуы ұлыстардың құрылуымен қатар жүрді. Ұлыстың құрамында қандас туыстардың болуы міндетті емес еді. Онда туыстас рулармен бірге бөгде рулардың адамдары да болды.
Найман мемлекетін хан басқарды. Хан «мәңгілік көктің» әмірімен әрі соның атынан әрекет етеді деген түсінік болды. Хан билігі кейінгілерге мұрагерлікпен тапсырылды.
📌 XII ғасырда Найман ұлысында іс жүргізу қызметі жолға қойылды. Ол көне ұйғыр жазуымен жүргізіліп, құжаттар, әсіресе салық жинау мен лауазымды адамдарды тағайындау жөніндегі хан жарлықтары ханның «алтын мөрімен» бекітілді.
🌟 Бұл хандық туралы «Моңғолдың құпия шежіресінде» былай делінген: «Ұлы патшалық, халқы өте көп». Найман ұлысының шегаралары қорғалып, күзетілді.
XII ғасырдың соңына қарай қидандардың әлсіреуімен қатар, Орталық Азияның шығыс жағында Ханғай мен Алтай таулары арасын мекендеген найман тайпалары бой көтерді. Олар қидандарды ығыстырып, күшті тайпалық одақ құрды. Шегарасы батыста Ертіске дейін созылды, оңтүстікте Шығыс Түркістан болды. Осы уақыттан бастап XIII ғасырдың басына дейін Орталық Азия найман хандарының билігінде қалып, олардың ұрпақтары Оңтүстік Сібір мен Орта Азияда таралды. Сондықтан да найман атауы кейінгі қырғыз, қазақ, өзбек т.б. халықтар арасында кең таралған.
Бұйрық және найман әскері
Наймандарда «бұйрық» деген лауазымның таралғаны белгілі. Бұйрықтар қаған әскерін басқаратын және өздерінің билігін тек шектеулі жағдайларда қолдана алатын. Бұйрықтардың басты міндеті халықтың әл-ауқаты мен жағдайын жақсарту болды. Рашид ад-Дин: «...Бұйрықтың мағынасы «бұйыру» деген сөзден шыққан. Найман патшасы Таян ханның Бұйрық есімді бауыры болған...» — дейді.
Наймандардың жақсы қаруланған көп әскері болған. Көбіне әскерді атақты бектер басқарған.
Наймандар Инанш Білге ханның тұсында едәуір күшейді. XII ғасырдың соңында және XIII ғасырдың басында бұл хандық екі бөлікке бөлінген. Оларды Инанш ханның екі ұлы — Таян хан мен Бұйрық хан басқарды.
Найман картасында не бар
«Найман хандығының аумағы (XII–XIII ғғ.)» картасында қызғылт жолақ солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Алтай және Ханғай таулары арасында созылып жатыр. Батыс жағында — Зайсан көлі мен қарақидандар, оңтүстікте — Тянь-Шань мен ұйғырлар, солтүстікте — қырғыздар мен ойраттар, шығыста — керейттер, ал одан әрі Қарақорым.
Таян ханның ұлы Күшлік қалған әскерін жинап, Жетісудағы қидан мемлекетіне барды. Олардың билеушісімен тіл табыспаған Күшлік күшейе түсті. Ол 1211 жылы қидандарды бағындырып, өзінің ордасын Жетісуға көшірді.
📌 Есте сақта! Қидандар Моңғолияның шығыс бөліктегі монғолтілдес тайпалар бірлестігінен бөлініп шыққан тайпалық одақ еді. X ғасырдың басында Солтүстік Маньчжурияда қидандардың Ляо мемлекеті (907–1125 жж.) билік құрған. Қидандар Қазақстан тарихында қарақытайлар деп те аталады.
Керейттер: «керей» және «керейт»
Керейттер туралы жазба деректер X ғасырдың бас кезінен бастап кездесе бастайды. Керейттер түркітілді және монғолтілді рулардан құралды. Алайда тарихшылардың зерттеуінше, керейттердің құрамында түркітілдес тайпалар әлдеқайда үстем болды.
📌 Есте сақта! Кейінгі қазақ даласындағы Кіші жүз аймағында керейттер тайпасы және Орта жүзде керей тайпасы бар.
Керейттер мен керейлер ертеде түркі дәуірінде бір тайпа болған. «Керей» атауына жалғанған «т» әрпі монғол тілінде көптік жалғау болып табылады. Яғни, «керейт» сөзі «керейлер» деген ұғымды аңғартады.
IX–X ғасырларда керейттер тұңғыс-маньчжур тайпаларымен көрші, кейде аралас тұрған. Рашид ад-Дин керейттердің жайлау-қыстаулары орналасқан өзендер мен көлдерді атап көрсетеді. Ол жерлерде монғолтілдестер де көшіп-қонып жүрген.
«Керейт хандығының аумағы (XII–XIII ғасырдың басы)» картасында қоңыр-қоңыр аймақ Ханғай таулары төңірегін алып жатыр. Солтүстікте — меркіттер мен тайшуыттар, солтүстік-батыста — қырғыздар мен ойраттар, шығыста — татарлар (отыз татар) мен қоңыраттар, оңтүстікте — Ғоби шөлі мен таңғұттар.
XIII ғасырда монғолдарға бағынышты болу керейттердің тайпалық құрылымын мүлдем өзгертіп жіберді. Шыңғыс хан өзіне ашық қарсыласқан керейт руларын монғолдарға құл және күң ретінде бөлшектеп таратып жіберді. Осылайша үлкен тайпалардың өзін бір күнде жойып жіберу оның өзінің қарсыластарын күйретуді көздеген саясаты болатын. Алайда керейттердің ұрпақтары мұндай төнген қасіреттен де аман қалды. Олар араға бірнеше ғасыр салып, Ұлы Далада бастары біріккен Алаш қауымдастығының құрамында өсіп-өнді.
Жалайырлар: «бақылаушылар»
Қазақ, қырғыз және т.б. түркі халықтарын қалыптастыруға атсалысқан ежелгі түркі тайпалары қатарында жалайырлардың да өзіндік орны бар. Көне тарихи деректер жалайырлардың X ғасырда-ақ дербес ұлыс құрап, мемлекет болуға талпынғандарын аңғартады. Осы тұста олар қазіргі Байкалдың оңтүстік-шығысында әйгілі Керулен өзенінің бойын мекендеген. Оңтүстікте қытайлар жақын болғандықтан, жалайырлар олармен қақтығыста өмір сүрді. Солтүстік-шығыстағы олардың көршілері монғолтілдестердің бабалары Шибей татарлары еді.
X ғасырда қытайлардан ығысқан жалайырлар солтүстік-шығысқа қарай ойысады. Мұнда Онон өзені аңғарына, меркіттердің шығысына қоныстанып, монғолдарға жақындай түсті. Ал XI ғасыр соңында олар монғолдарға бағынышты болды.
XI–XIII ғасырлар аралығында Жалайыр ұлысына он мықты тайпа бірікті. Алайда алғашқы Жалайыр ордасы монғолдардан бәрібір дербестік ала алмады. Бұған басты себеп — жалайырлардың монғолдарға тәуелді тайпалар бірлестігін құрауы ғана емес, сонымен бірге олардың өзара құдандалы-жегжаттық қатынастарының да өрістеп кетулері болған. Сондықтан да Шыңғыс хан жалайырларға ерекше құрметпен қарады. Шыңғыс ханның ұлы Шағатайға бөлген 4 мың әскердің 2 мыңын жалайырлар құрады. Шыңғыс ханның «төрт бөрісінің» бірі атанған Мұқали жалайыр Қытайдың 72 қамалын бағындырды және өмірінің соңына дейін сонда билеуші болды.
Алайда Шыңғыс ханның жалайырларды қасақана бөлшектеуі өз нәтижесін берді. Ежелгі жалайырларды құраған тайпалар енді дербес тайпаларға айналды немесе монғолдарға қосылып кетті. Шыңғыс хан өзіне жау тайпаларды монғол отбасыларына құл ретінде таратып жіберсе, ал адал тайпаларды әртүрлі бағытта жорыққа аттанған әскерлерге қосып, бөлшектеп жіберетін. Бұл билікті қолда ұстаған монғол тайпаларынан басқалардың күшейіп кетуіне жол бермеу үшін жасалатын саясат болған. Бұдан жалайырлар да құтыла алған жоқ.
Шыңғыс ханның ұрпақтарының билігі тұсында жалайырлардың төртке бөлініп кеткендері белгілі:
Олардың бір бөлігі Монғолия мен Қытайда қалған болса, екіншілері Шу өзенінің орта ағысына қоныстанып, Шуманақ (Шуды бақылаушы) аталды. Үшінші тобы оңтүстіктегі Шыршық және Ангрен өзендері аңғарларына қоныстанып, осында Жалайыр ордасын құрды. Бұл жалайырлардың дербес ұлыс құру жолындағы екінші талпыныстары болатын және бұл жалайырлар тарихта Сырманақ деген қосалқы атпен де белгілі. Жалайырларға «манақ» лауазымын монғол билеушілері беріп, оларды өздерінің мемлекеттік жүйелерінде Шуды бақылаушы (Шуманақ) және Сырды бақылаушы (Сырманақ) ретінде пайдаланды. Жалайырлардың келесі төртінші тобы Шыңғыс ханның тағы бір ұрпағы Хулагу ханға ілесіп, Парсы еліне өтіп кетті.
💡 «Манақ» монғол тілінде «бақылаушы, күзетші» деген мағынаны білдіреді. Шуманақ — «Шуды күзетушілер», сырманақ — «Сырды күзетушілер». Монғолдар жалайырларға өзендерді қадағалауды тапсырған.
Ортақ және өзгеше
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- XIII ғасырдың басында Найман хандығын кімдер басқарды? Инанш ханның екі ұлы: Таян хан мен Бұйрық хан.
- Монғолдар Таян ханды қашан жеңді? 1204 жылы.
- Күшлікке не болды? 1218 жылы наймандар жеңіліп, Күшлік қолға түсіп, қаза тапты.
- Шыңғыс хан жалайырларға қалай қарады? Бөлшектеп жіберді, бірақ ерекше құрметпен қарады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
53-54-беттерде берілген карталар бойынша Найман және Керейт хандықтарының қайда орналасқанын, оларға қандай тайпалардың көрші болғанын анықта.
Қалай ойлаймыз. Бір топ найман картасын (53-бет), екінші топ керейт картасын (54-бет) алады. Хандықтың қайда екенін, солтүстікте, оңтүстікте, батыста, шығыста не бар екенін айтыңдар.
Шешуі.
| Найман хандығы (XII–XIII ғғ.) | Керейт хандығы (XII–XIII ғ. басы) |
|---|---|
| Алтайдан солтүстік-батыста Ханғай тауларының оңтүстік баурайына дейінгі жіңішке жолақ | Ханғай таулары төңірегіндегі аймақ |
| Батыста: Ертіс, Зайсан көлі, қарақидандар | Солтүстік-батыста: қырғыздар, ойраттар |
| Оңтүстікте: Тянь-Шань, ұйғырлар | Оңтүстікте: Ғоби шөлі, таңғұттар |
| Солтүстікте: қырғыздар, ойраттар | Солтүстікте: меркіттер, тайшуыттар (Байкал, Селеңгі) |
| Шығыста: керейттер, Қарақорым | Шығыста: татарлар, қоңыраттар |
| Шегарасы: батыста Ертіс, шығыста Шығыс Түркістан | Жақын жерде Қарақорым, кейін монғолдардың астанасы |
Жауабы: наймандар Алтай мен Ханғай арасында, керейттер Ханғай төңірегінде тұрды; олардың көршілері — қырғыздар, ойраттар, ұйғырлар, меркіттер, татарлар және монғолдар.
№ 2
Наймандардың, керейлердің және жалайырлардың шығыстан батысқа жылжыған миграциялық қозғалыстарының себептері мен бағыттарын анықта.
Қалай ойлаймыз. Әр тайпа үшін екі сұрақ қой: қандай күш оны кетуге мәжбүр етті және ол қайда барды?
Жауап үлгісі.
- Себептері: монғолдардың күшеюі және Шыңғыс ханның жаулап алулары. Наймандар 1204, 1206, 1218 жылдары жеңілді. Керейт руларын Шыңғыс хан бөлшектеп таратты. Жалайырлар бөлшектеніп, монғол жорықтарына қосылды. Одан бұрын қидандардың қысымы түркі тайпаларын батысқа ығыстырған еді.
- Наймандар: Күшлік қалған әскермен Жетісуға барды; ұрпақтары Оңтүстік Сібір мен Орта Азияда таралды.
- Керейттер: бір бөлігі кейін Алаш қауымдастығының құрамында өсіп-өнді; олардан кейінгі қазақтың керейт (Кіші жүз) және керей (Орта жүз) руы шықты.
- Жалайырлар: төрт бөлікке бөлінді: бірі Монғолия мен Қытайда қалды; екіншісі Шу өзенінің орта ағысына (шуманақ); үшіншісі Шыршық пен Ангрен аңғарларына (сырманақ, Жалайыр ордасы); төртіншісі Хулагумен бірге Парсыға кетті.
Жауабы: себеп — монғол жаулап алулары, бағыттары — Жетісу мен Орта Азия, Оңтүстік Сібір, Шу мен Сырдария аңғарлары; бір бөлігі Парсыға кетті.
Жадынама
- Даталар: X ғ. — керейттер туралы алғашқы деректер; 1204, 1206 — Таян мен Бұйрықтың жеңілуі; 1211 — Күшлік қидандарды бағындырады; 1218 — найман хандығының соңы.
- Жерлер: Ханғай, Алтай, Ертіс, Онон, Керулен, Шу, Шыршық, Ангрен.
- Терминдер: найман, керей, жалайыр, ұлыс, бұйрық, манақ.