Батыс Түрік қағанаты қайда орналасты?

Іле өзені мен Жоңғариядан батысқа қарайғы Жетісуда, Қаратауға дейінгі оңтүстік аумақта; оның билеушілері Самарқанд, Бұхара төңірегіне дейінгі жерлерді бағындырды.

Оның астаналары қайда болды?

Қысқы — Шу аймағындағы Суяб; жазғы — Талас өзеніне жақын Мыңбұлақ.

Бектер, тархандар, тұдындар, таттар кімдер?

Бектер — ру-тайпа басқарушылары; тархандар мен бұйрықтар — сот қызметін атқарушылар; тұдындар — салық жинаушылар; таттар — соғыста қолға түскен құлдар.

Шығыс Түрік қағанаты қайда орналасты?

Орхон бойындағы елді мекендерден Хинганға дейін: Моңғолияның орталық және шығыс өңірлерінде.

§§ 3–4. Батыс Түрік қағанаты мен Шығыс Түрік қағанаты

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 10–14-беттер.

Нені үйренесің

603 жылы Түрік қағанатының неге екі мемлекетке бөлінгенін түсіндіруді.
Картадан Батыс Түрік және Шығыс Түрік қағанаттарын көрсетуді.
Он оқ елі деген не екенін және оның екі қанатын атауды.
Батыс Түрік қағанатының құрылымын және онда кімнің кім болғанын айтып беруді.
Қағанаттардың бір-бірімен және Таң империясымен қарым-қатынасын сипаттауды.

Ой қозғау

Түрік қағанаты қашан құрылды? 552 жылы Бумын қағанның тұсында.
Қағандар қай әулеттен шықты? Ашина әулетінен.
603 жылы не болды? Қағанат Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінді (2-параграф).
Ұлыс деген не? Мемлекеттің билеушісі басқаратын бір бөлігі.

Тақырыпты талдаймыз

Қағанат неге екіге бөлінді

Қаған әулетінен шыққандардың тақ таласы мемлекетті әлсірете түсті. Осының салдарынан 603 жылы Түрік қағанаты Батыс Түрік қағанаты мен Шығыс Түрік қағанаты болып бөлініп кетті. Әрқайсысының тағдыры өз алдына болды.

💡 Байқа: 620 жылдан 626 жылға дейін — 6 жыл. Ел қағанның қуатты билігі небәрі алты жылдан соң көтеріліске ұшырады.

Батыс: Батыс Түрік қағанаты

Қайда болды. Батыс Түрік қағанаты 603 жылы Түрік қағанатының ыдырауы нәтижесінде пайда болған. Іле өзенінен және Жоңғария аймағынан батысқа қарайғы Жетісу аймағы, Қаратауға дейін созылған оңтүстік аумақ Батыс Түрік қағанатына қараған. Оның билеушілері біртіндеп Орта Азиядағы Самарқанд, Бұхара қалалары төңірегіне дейінгі жерлерді бағындырды. 10-беттегі картада ол Қазақстанды көктей өтіп, бозғылт қоңыр дақ болып жатыр: солтүстікте қыпшақтармен шектеседі, оңтүстікте Хорезм, Мерв, Самарқанд бар, батыста Каспий мен Қара теңізге дейін барады, онда хазарлар, ежелгі шығыс славяндар және Византия империясы көрші. Шығыста Шығыс Түрік қағанаты, оңтүстікте Тибет.

Екі астана. Мемлекеттің қысқы астанасы — Шу аймағына жақын орналасқан Суяб қаласы. Жазғы астанасы — Талас өзеніне жақын Мыңбұлақ жері.

Кім негізін қалады. Бұл мемлекеттің негізін Дулулар одағы қалады.

📌 Есіңде болсын! Дулулар одағы Түрік қағанаты жойылған соң, яғни 603 жылы батысқа жылжыған түрік тайпаларын біріктіріп, Батыс Түрік қағанаты деп аталатын мемлекеттің негізін құрды.

Он оқ елі: он оқ

Батыс Түрік қағанатының халқы ежелгі үйсін жерінің Қаратаудан Жоңғарияға дейінгі аралығын қоныстанған 10 тайпадан тұрды.

📌 Есіңде болсын! Батыс Түрік қағаны 10 тайпаның билеушісіне мемлекеттік биліктің белгісі ретінде алтын садақ оғын берген. Сондықтан Батыс Түрік қағанатын «Он оқ» елі деп те атаған.

10 тайпа екі қанатқа бөлінген:

Дулу — Шу өзенінен шығысқа қарай орналасқан бес тайпа.
Нушиби (Нүшбе) — Шу өзенінен батысқа қарай орналасқан бес тайпа.

Кім кім болды: билік сатылары

Қағанатты түріктің Ашина әулетінен шыққан ақсүйектер билеген. Ең жоғарғы билеуші — қаған болды. Қаған мемлекет басшысы, әскердің бас қолбасшысы, жоғары сот болып саналды. Батыс Түрік қағанатында қағаннан кейінгілер мынадай сатыларда тұрды:

Қаған — тек Ашина әулетінен.
Шад, жабгу, елтебер — мемлекеттік жоғары басшылар.
Бектер — ру-тайпа басқарушылары.
Тархандар мен бұйрықтар — сот қызметін атқарушылар.
Тұдындар — елден мемлекет қазынасына салық жинаушылар.
Қара бұдындар — қарапайым малшы, егінші халық.
Таттар — соғыста қолға түскен құлдар.

🌟 Қазақстанда түрік жауынгерлерінің тас мүсіндері — балбалдар сақталған. Олардың бірі (Жамбыл облысы, Мерке ғибадатханасы) 11-беттегі суретте бар. Ал Жайсан ғибадатханасында (Жамбыл облысы) шығыс түріктерінің тасқа қашалған таңбасы табылған.

Шығыс: Шығыс Түрік қағанаты

Шығыс Түрік қағанаты Орхон бойындағы елді мекендерден шығыста таулы Хинганға дейінгі Моңғолияның орталық және шығыс өңірлерін жайлап жатты. 12-беттегі картада ол қоңыр дақ: солтүстікте Байкал көлі, ортада Орхон, Тола, Селенга өзендері, Күлтегін, Тоныкөк және Құтлық жазбалары, оңтүстікте Гоби шөлі, ал төменде Ұлы Қытай қорғаны мен Таң империясы. Батыста Батыс Түрік мемлекетімен шектеседі.

💡 Кейінгі қазақты құраған тайпалардың кейбірінің түп-тамыры осындағы шығыс түріктерінен бастау алады. Олардың ата-бабаларының мекендері осы аймақта орналасқан еді.

Қытайдың Суй әулетіне наразы билеушілері Шығыс Түрік қағанатының билеушісі Суар қағанмен одақтасады. Олар ақырында Суар қаған бастаған түріктермен бірігіп, 618 жылы Суй әулетін тақтан тайдырды. Енді Қытайдағы билікке Таң әулеті келіп, Қытай елі Таң патшалығы деп аталатын болды. Алғашқыда Таң әулеті Суар қағанды қолдағанмен, көп кешікпей-ақ одан іргесін аулақ сала бастады. 619 жылы Ордоска шабуыл жасаған Суар қаған қайтыс болды. 620 жылы оның орнына таққа отырған Ел қаған мемлекетті күшейтуді қолға алды. Ел қағанның әскері Қытай аймағына көптеген жорық жасаған.

Тоғыз жылға созылған үздіксіз жорықтар көшпелі түріктердің сыртқы саясаттағы тәуелсіздіктерін орнықтырды. Бірақ жорық олардың өздерін де қатты қажытып жіберді. Сан мыңдаған әскерді жабдықтау оңайға түспеді және жұт пен ашаршылық қосымша кедергі болды. Ру-тайпа басшылары қытайлардың іштен іріту саясатына бой алдырды. 626 жылдан бастап түркітілдес тайпалар Ел қағанға қарсы көтеріліс бастайды. Ел қағанның көтерілістерді басу әрекеттері сәтсіздікке ұшырайды. Өйткені көтерілісшілерді Қытайдың Таң патшалығы қолдаған еді.

Жағдайды Ел қағанның Оянлин тауындағы (Шаньсидегі) шайқаста қытай әскерінен жеңілуі біржолата шешті. Ол андаусызда қолға түсіп, Таң патшалығының астанасы Чаньаңға жеткізілді. Қайсар басшыдан айырылған түрік халқының бір бөлігі Қытайды мойындаса, келесі бөлігі Батыс Түрік қағанатына көшті. Қуатты Шығыс Түрік қағанаты тәуелсіздіктен айырылып, бодан елге айналды.

Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынас

Екі мемлекеттің өзара қарым-қатынасы аса тартысты болды. VII ғасырдың ортасында осы екі қағанаттың арасындағы соғыс 16 жылға созылды.

Шығыс Түрік қағанатының қағандары өздерін мемлекет құрушылар ретінде тануды талап етіп, Батыс Түрік қағанатына қысым жасаумен болды. Олар Батыс Түрік қағанатының жеке мемлекет ретінде бөлініп кетуіне қарсы болып, әскери жорықтар ұйымдастырды. Осындайда таққа отырған түрік қағандары өздерінің билігін сақтап қалу үшін Қытайдағы Таң империясынан көмек сұрай бастады. Сол арқылы олар императордың құқықтық және саяси қолдауына ие болуға тырысты. Осыны пайдаланған Таң империясы Жетісу жерін басып алып, таққа өзінің ықпалында жүрген түрік қағандарын отырғызатын болған. Дегенмен түріктер мен Таң империясының арасында да оқтын-оқтын қақтығыстар және соғыстар орын алып отырды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазақстан картасынан Шу және Талас өзендерін, Тараз қаласын және Қаратау тауларын бірге тауып көріңіздер. Бұл жерлерде бір кездері Батыс Түрік қағанатының астаналары болған. Баладан сұраңыз: «Қағанаттың неге екі астанасы — қысқы және жазғы — болды?» Жауабы көшпелі өмір салтымен байланысты: малды маусымға қарай айдап жүру керек.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Батыс Түрік қағанаты қайда орналасты? Іле өзені мен Жоңғариядан батысқа қарайғы Жетісуда, Қаратауға дейінгі оңтүстік аумақта; оның билеушілері Самарқанд, Бұхара төңірегіне дейінгі жерлерді бағындырды.
Оның астаналары қайда болды? Қысқы — Шу аймағындағы Суяб; жазғы — Талас өзеніне жақын Мыңбұлақ.
Бектер, тархандар, тұдындар, таттар кімдер? Бектер — ру-тайпа басқарушылары; тархандар мен бұйрықтар — сот қызметін атқарушылар; тұдындар — салық жинаушылар; таттар — соғыста қолға түскен құлдар.
Шығыс Түрік қағанаты қайда орналасты? Орхон бойындағы елді мекендерден Хинганға дейін: Моңғолияның орталық және шығыс өңірлерінде.
Шығыс түріктерді қай мемлекет бағындырды? Таң империясы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Картадан Батыс Түрік және Шығыс Түрік қағанаттарына қандай аймақтар қарағанын анықта.

Қалай ойлаймыз. 10-бет пен 12-беттегі карталарды ал. Әр қағанаттың өз бағдарлары бар: өзендер, теңіздер, қалалар.

Шешуі.

Қағанат	Қандай аймақтар қарады	Картадағы бағдарлар
Батыс Түрік	Іле өзені мен Жоңғариядан батысқа қарайғы Жетісу, Қаратауға дейінгі оңтүстік аумақ, Орта Азия: Самарқанд, Бұхара төңірегіне дейін	Шу, Талас, Сырдария, Іле, Суяб, Тараз, Шаш, Хорезм, Мерв, Самарқанд, Каспий
Шығыс Түрік	Орхон бойындағы елді мекендерден шығыста Хинганға дейінгі Моңғолияның орталық және шығыс өңірлері	Орхон, Тола, Селенга, Байкал көлі, Гоби шөлі, Ұлы Қытай қорғаны, Күлтегін, Тоныкөк, Құтлық жазбалары

Екеуінің арасында шекара өтеді: Алтай жотасы осыған жақын жатыр.

Жауабы: Батыс — Жетісу, Қаратау, Орта Азия және Каспийге дейінгі жерлер; Шығыс — Моңғолия, Орхоннан Хинганға дейін.

№ 2

«Он оқ» елі атауының мағынасын түсіндіріп бер.

Қалай ойлаймыз. «Он» және «оқ» сөздерінің мағынасын тап, алтын садақ оғы туралы еске түсір.

Жауап үлгісі.

«Он оқ» дегеніміз — «он садақ оғы» (он — 10, оқ — садақтың оғы).
Қаған 10 тайпаның әр билеушісіне мемлекеттік биліктің белгісі ретінде бір алтын садақ оғын берген.
Ел 10 тайпадан тұрды және екі қанатқа бөлінді: Дулу (Шудан шығысқа қарай бес тайпа) және Нушиби (батысқа қарай бес тайпа).
Сондықтан Батыс Түрік қағанатын «Он оқ» елі деп те атайды.

Жауабы: «Он оқ» — он тайпа, әр билеушіге алтын садақ оғы берілген, ол биліктің белгісі болды.

№ 3

11-беттегі билік иелерінің кімдер екендерін сипаттап айтып бер.

Қалай ойлаймыз. 11-беттегі тізімді жоғарыдан төмен қарай оқы: ең жоғарыдан бастап, әр сатыда кім тұрғанын және не істегенін айт.