§ 22. Ұлы Жібек жолының халықаралық қатынастардағы орны

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 56–59-беттер.

Нені үйренесің

• Ұлы Жібек жолының қалай қалыптасқанын және оны кімнің ашқанын айтып беруді.
• Негізгі бағыттары мен тармақтарын (Лазурит, Нефрит, Дала жолдары) атауды.
• Бұл жолдармен не және қайдан тасылғанын санап шығуды.
• Жолдың халықаралық қатынастарға, саудаға және мәдениетке қалай көмектескенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Керуен деген не? Түйелерге жүк артып, ұзақ жолға шыққан саудагерлер тобы.
• «Б.з.б. II ғасыр» дегеніміз не? 200–101 жылдар аралығы (біздің заманымызға дейін). Бұл шамамен 2100–2200 жыл бұрын.
• Сауда деген не? Тауарды ақшаға немесе басқа тауарға айырбастау.
• Ғұндар кімдер? Қытайдың солтүстігіндегі көшпелі халық, оның көршілері.

Тақырыпты талдаймыз

Жолдың пайда болуы

Ұлы Жібек жолы бір ғана жол болған жоқ. Ол бірте-бірте қалыптасты: қалалар арасындағы соқпақтар сауда керуен жолдарына айналды. Одан кейін негізгі бағыттар өсіп шығып, көптеген елді байланыстырды.

Оқулық бұл жолдың ашылуын Чжан Цяньмен байланыстырады. Б.з.б. II ғасырдың ортасында Хань әулетінің императоры оны батысқа жіберді. Мақсаты — Орталық Азиядағы көшпелі тайпалармен ғұндарға қарсы әскери одақ құру туралы келісу. Жолға шыққан жылы — б.з.б. 139 жыл.

Жолда Чжан Цянь ғұндарға тұтқынға түсті, он жылдан кейін қашып шықты да, қазіргі Ауғанстанның солтүстік аудандарына дейін жетті. Көп кезбеден кейін ол Қытайдың орталық ауданынан Орталық Азияға тікелей түзу жол бар екенін білді. Сол кезден бастап Батысқа жібек тасыла бастады, ал Қытайға иісмайлар, қымбат тастар, әйнектен жасалған бұйымдар әкелінді.

💡 «Жібек жолы» деген атауды кейін неміс ғалымы Фердинанд фон Рихтгофен (XIX ғасырда) ойлап тапты. Ежелгі заманда мұндай сөз болған жоқ.

Лазурит және нефрит: түрлі-түсті жолдар

Жаңа жол тармақтары пайда болды. Неліктен? Тастар табылды!

• Лазурит (көк лағыл) Бадахшан тауынан өндірілді. Оны Парсы еліне, Месопотамияға, Мысыр мен Сирияға тасыды, ал І мыңжылдықтың екінші жартысынан Қытайға да жеткізе бастады. Осылай Лазурит жолы пайда болды.
• Нефрит (жасыл минерал) Яркент (Жаркент) маңынан, Хотан өңірінен және Сырдарияның жоғарғы ағысынан табылды. Нефрит жолы Шығыс Түркістанды Қытайдың ішкі аудандарымен байланыстырды.

Дала жолы

Дала жолы (б.з.б. І мыңжылдықтың орта шенінен) далалық аймақтарды қалалық елді мекендермен байланыстырды. Ежелгі тарихшы Геродоттың айтуынша, бұл жол Қара теңіздің жағалауынан Дон жағасына дейін, одан әрі савроматтар мекендеген Орал тауына жеткен. Оның етегінен Ертіске, Алтай тауы мен Жоғарғы Ертіс өзені және Зайсан көлін мекендеген аргиппейлер еліне қарай созылды. Бұл жолдармен жүрген жолаушылар Сырдария бойындағы қаңлылардың елді мекендерімен жүріп өтіп, шығыстағы үйсіндерге, одан әрі ғұндар аймағына жететін. Осындай жол тармақтары рухы, мәдениеті және тілі өзара жақын бұл халықтарды бауырластыра түсті.

Дала жолдарымен бұлғарылар мен терілер, парсы кілемдері және құнды металдардан жасалған бұйымдар тасылды. Қытайда өндірілетін жібек маталар Батыс елдеріне тауар түрінде б.з.б. VI–V ғасырларда шығарыла бастады. Бұл жолдармен тек саудагерлер ғана емес, дінді насихаттаушы діндарлар да ерсілі-қарсылы жүріп жатты.

Картада Қытайдың байырғы астанасы Чанъаннан шыққан саудагерлер керуені Гоби шөлін жағалап, Дунхан арқылы Хами мен Турфан алқаптарын, Тянь-Шаньның солтүстік бөктерлерін басып өтіп, Шу өзені бойындағы Суяб қаласына келетін.

Үлкен тармақтар және қауіп-қатер

«Ұлы Жібек жолының» қатарласқан үлкен тармақтары қазіргі Қытай аймағынан басталып, Қазақстанның оңтүстік аймақтары арқылы Орталық және Шығыс Ауғанстанның, Иран, Ирак және Түркияның жерін басып өтетін. Сауда керуендерінің барып қайтатын жолы, әдетте, бір-екі жылға созылып кететін. Саудагерлерге жолда көптеген қауіп-қатер төніп тұратын. Осыған қарамастан, олардың тәуекелге баруына негізгі себеп — саудадан түсетін зор табыс еді. Жібекті Батысқа — Римге дейін жеткізу саудагерлерге қомақты табыс әкелетін.

Мұндай байлық сауда керуені жолындағы көптеген қалалардың гүлденуіне де септігін тигізді.

🌟 Жолда бір-екі жыл бойы жүру керек! Бүгін дәл сол бағытты ұшақ бірнеше сағатта ұшып өтеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бүгін Қазақстан «Жібек жолын» қайта салып жатыр: Қытайдан Еуропаға баратын темір жолдар мен көлік дәліздері біздің ел арқылы өтеді. Баламен бірге картаға қарап, қазіргі бағыттың ежелгісін қалай қайталайтынын көрсетіңіз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Чжан Цянь батысқа қашан аттанды? Б.з.б. 139 жылы.
• Лазурит жолы деген не? Бадахшаннан лазурит тасылған жол.
• Шығыс Түркістанды Қытаймен қай жол байланыстырды? Нефрит жолы.
• Шу өзенінің бойында қандай қала тұрды? Суяб.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Ұлы Жібек жолының» қалай қалыптасқанын айтып бер.

Қалай ойлаймыз. Соқпақтардан баста, сосын Чжан Цяньға көш, одан кейін жол тармақтарын айт.

Жауап үлгісі.

• Алдымен қалалар арасында соқпақтар болды, олар керуен жолдарына айналды.
• Б.з.б. II ғасырдың ортасында (139 жылы) Хань әулетінің императоры елші Чжан Цяньды ғұндарға қарсы одақтас іздеуге жіберді.
• Чжан Цянь тұтқынға түсіп, он жылдан кейін қашып шықты және Қытайдан Орталық Азияға баратын тікелей жолдың бар екенін білді.
• Содан кейін жібек пен басқа тауар артқан керуендер жүре бастады. Лазурит пен нефрит табылып, жаңа жол тармақтары пайда болды.

Жауабы: жол қалалар арасындағы соқпақтардан қалыптасты; Чжан Цянь тікелей жолды ашты, сол жолмен керуендер жүре бастады.

№ 2

«Ұлы Жібек жолы» деген атаудың мәнін аш. Қытайдағы жібек өндіру ісінің осы атаумен байланысты болу себептері неде?

Қалай ойлаймыз. Жолмен ең қымбат әрі ең танымал не тасылды? Жібек қайда өндірілді?

Жауап үлгісі.

• Бұл жол арқылы Қытайда өндірілген жібек маталар Батыс елдеріне тасылды, сондықтан жолды «жібек» деп атады. «Ұлы» деген сөз оның соншалықты ұзын, көп елді қамтығанын көрсетеді.
• Жібек өндіру тек Қытайда болды: сол елден шыққан жібек б.з.б. VI–V ғасырларда Батыс елдеріне тауар ретінде шығарыла бастады.
• Жібек өте қымбат тұрды: оны Римге дейін жеткізу саудагерлерге зор табыс әкелді. Сондықтан бұл тауар жолдың басты белгісіне айналды.
• Кейін бұл тауардың маңызы өсіп, жібек өндіру күшейіп, Қытайдың байлығы мен көрші елдермен қарым-қатынасы артты.

Жауабы: жолды «жібек» деп атады, өйткені Қытайда өндірілген жібек оның басты әрі ең қымбат тауары болды; «ұлы» — жолдың ұзындығы мен маңызына байланысты.

№ 3

Қытайдан Римге дейін жалғасқан Ұлы Жібек жолының негізгі тармақтарының қандай елдерді байланыстырғанын анықта.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі елдер мен өңірлердің атауларын жинап, жолмен (шығыстан батысқа қарай) ретімен қой.

Шешуі.

Жауабы: Қытай, Орталық Азия (соның ішінде Қазақстанның оңтүстігі), Ауғанстан, Иран, Ирак, Түркия және Рим; сонымен қатар Лазурит, Нефрит және Дала жолдары тармақтары.

№ 4

Жібек жолы бойындағы базар туралы эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. 57-беттегі суретке қара: Е. Садырбаевтың «Жібек жолы бойындағы базар» картинасы. Не көрінеді? Адамдар, түйелер, тауарлар, алыстағы қала.

Жоспар.

1. Кіріспе: базар — Жібек жолындағы ең тірі жер.
2. Суретте не бар: түйелер, саудагерлер, тауарлар.
3. Не сатады, не сатып алады.
4. Базардың қалалар үшін маңызы.
5. Қорытынды: базар — тауар ғана емес, жаңалықтар мен идеялар алмасатын орын.

Эссе үлгісі. Е. Садырбаевтың суретінде Жібек жолы бойындағы базар бейнеленген. Алдыңғы жақта әдемі кілем жабулы түйелер демалып жатыр. Олардың артында саудагерлер мен сатып алушылар жиналған, тауар артқан жануарлар көп. Алыста ақ үйлері бар қала мен таулар көрінеді. Керуен демалып жатқанда, саудагерлер жібек, кілем, тастар мен иісмайларды сатып, жолға керекті нәрсені сатып алады. Мұндай базарлар қалалардың жанында өсіп, оларды бай сауда орталықтарына айналдырды. Базарда тек тауар емес, жаңалықтар мен өнер де алмасты. Сондықтан Жібек жолы елдерді бір-біріне жақындатты.

Жауабы: базар — Жібек жолындағы тауар және жаңалық алмасатын орын; суретте түйелер, саудагерлер мен тауарлар көрсетілген.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. 139 жыл — Чжан Цянь; б.з.б. III–II мыңжылдықтар — жол тармақтарымен керуен жүру; б.з.б. VI–V ғасырлар — жібек шығарыла бастады; б.з.б. І мыңжылдықтың орта шені — Дала жолы.
• Орындар: Чанъань, Гоби, Хами, Турфан, Тянь-Шань, Суяб, Бадахшан, Хотан, Яркент.
• Терминдер: керуен, сауда, дінді насихаттаушы, Лазурит және Нефрит жолдары.

Шағын тест