§ 23. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық қала мәдениеті

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 59–62-беттер.

Нені үйренесің

• Жібек жолы бойында қалалардың неліктен өскенін түсіндіруді.
• Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудегі басты сауда қалаларын атауды.
• Қалаларда қандай теңгелер жүргенін және олардың қалай өзгергенін айтып беруді.
• Көшпелілер мен отырықшы тұрғындардың бір-біріне қалай көмектескенін түсінуді.

Ой қозғау

• Керуен деген не? Түйелерге тауар артып, ұзақ жолға бірге шыққан саудагерлер тобы.
• Сауда жолы деген не? Тауарды елден елге тасымалдайтын жол.
• Көшпелілер кімдер? Малымен бірге жайылымнан жайылымға көшіп жүретін адамдар.
• Өркениет деген не? Қоғамның даму деңгейі: қалалар, қолөнер, ғылым, жазу, сауда.

Тақырыпты талдаймыз

Жібек қалаларды қалай «салды»

Жібекті Қытайда өндірді. VI ғасырда оны өндіру құпиясы Қытайдың батысындағы елдерге тарады. Сол кезде Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағы пайда болды. Ол Орталық Азия мен Шығыс Еуропаны біріктірген сауда жолына айналды.

Сауда үлкен ақша әкелді. Жібекті Римге дейін жеткізсең, табыс қомақты. Байлық адамдарды тартты, ал керуен жолдары бойында қалалар өсті.

💡 Алматы — Шымкент тас жолын елестет. Бойында жанармай бекеттері, дәмханалар, қонақүйлер тұр. Керуен жолдары да осылай жұмыс істеген: аялдайтын жерлердің айналасында қалалар өсіп шықты.

Көшпелілер мен қала тұрғындары: бір команда

Ежелгі түркілер көшпелі мәдениетті отырықшы және диқаншылық мәдениетпен ұштастыруға талпынды. Сондықтан орта ғасырдың орта шенінде Қазақстан аумағында қала мәдениеті айтарлықтай өркендеді.

Көшпелілер мал өсірді, ал қала тұрғындары мата, ыдыс-аяқ, қару мен әшекей бұйымдар жасады. Олар бір-бірімен айырбастады, екі жаққа да пайда болды. Осылай көшпелілер мен отырықшы халықтың экономикалық байланысы қалыптасты.

Қалалар қайда орналасты

Қалалар негізінен Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңіріндегі өзендердің жағалауында гүлденді: Ұлы Жібек жолының басты тармақтары осы жерден өтті.

Тарихи деректер мынаны айтады:

• Сауран, Отырар, Испиджаб ірі сауда орталықтары болды. Мұнда әртүрлі елден келген маталар, қару-жарақ, әшекей бұйымдар, ыдыс-аяқ және темірден жасалған бұйымдар сатылды.
• Испиджаб бау-бақшалы, көкорай алқапты аймаққа орналасты, онда әртүрлі жеміс ағаштары өсті.
• Талас пен Асы өзендері бойында дамыған қалалар бір-біріне жақын орналасты. Ежелгі Тараз қаласын қоршап жатқан үлкенді-кішілі көптеген қала мен елді мекендер болды. Мұндай кенттердің пайда болуына Тараз қаласының Түрік қағанаты тұсындағы өркендеуі үлкен ықпал жасады.
• VI ғасырда түрік қағаны Істемі Земарх бастаған Византия императорының елшілігін қабылдады.
• Археологтердің зерттеулері Тараздың батыс түріктер аймағындағы он оқ бодун елінің, дулулардың, түргештердің, арғулардың, қарлұқтар мен қарахандардың басты қалаларының бірі болғандығын көрсетеді.
• XI ғасырдың бірінші ширегінде Тараз бен Испиджаб қалаларының теңге жасайтын сарайлары танымал болды.
• Шу алқабы да қалалар өркендеген ірі аймақ болды. Ұлы Жібек жолының қарлұқ жері арқылы өтуі мұнда қала мәдениетінің дамуына ықпал жасады.

Оқулықтағы картада қызыл нүктелер жол бойындағы қалаларды көрсетеді. Батыста Сырдария бойында Жент, Баршынкент, Сығанақ, Сауран, Түркістан тұр. Ортада Тараз, оңтүстігінде Тянь-Шань тауының етегінде Сайрам (Испиджаб) орналасқан. Шығыста — Талғар мен Алматы, жанында көл. Солтүстікте Мойынқұм құмы мен Бетпақдала жатыр.

📕 Оқулықтағы қате. Оқулықта (қазақша басылымда да) Ахсикент Нұра алқабындағы ірі қала деп аталады. Ал археологтер Ахсикентті Ферғана аңғарынан, Сырдарияның жоғарғы ағысынан табады — ол Қазақстанның орталығындағы Нұра өзенінде емес. Тест үшін оқулықтағыдай сақталды.

Теңгелер: мыстан алтынға дейін

Қалаларда алғашқы кезде мыстан жасалған теңгелер қолданысқа енді. Қалааралық сауда-саттықта күміс теңгелер кеңінен қолданылды. Ғалымдар XI ғасырдың 70-жылдарынан бастап күмістің орнына сауда айналымында алтын теңгелердің қолданыла бастағанын анықтап отыр.

🌟 Оқулықта Орталық және Шығыс Қазақстанда 78 қала өркендегені айтылады. Ғалымдар әлі күнге дейін жаңа қала орындарын тауып жүр.

Ислам қаланың бейнесін өзгертеді

Исламдану үдерісінің күшеюіне Мәуереннахр мен Оңтүстік Қазақстан қалалары маңызды рөл атқарды. Түркілердің қала архитектурасында мешіттер негізгі құрылысқа айналды. Ислам сәулет өнері негізінде медреселер, мазарлар және ханакалар (сопылық орталықтар), қоғамдық моншалар пайда болды.

Оқулықтың қорытындысы: Қазақстан аумағындағы түркілер тек көшпелілер өркениетін өркендетіп қана қоймай, отырықшылықтың да алға басуына үлкен ықпал жасады.

⚠️ Жиі кететін қате. Көшпелілер мен қала тұрғындары жауласты деп ойлау. Олар сауда жасады, бір-бірімен айырбастады және бір-біріне көмектесті.

Керуен сарайлар

Қалалар мен керуен жолдарының бойында сауда керуендері аялдайтын керуен сарайлар болды. Керуен сарайлар Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалар мен қала маңында көптеп тұрғызылған. Әсіресе VII–XIX ғасырдың аралығында халықаралық байланыс пен сауда-саттықтың дамуы әсерінен керуен сарайлар көптеп салынды. Олардың екі түрі болды: төбесі жабық тұйық аулалы және төбесі ашық. Қазақ жерінде көбіне төбесі ашық түрі кездеседі. Керуен сарайдың ортасында мал суаты, айналасында жолаушылар жайғасатын қонақ бөлмелер болды. Екінші түрінде керуенді ортадағы тұйық алаңға жайғастырып, жолаушылар бір немесе бірнеше қабатты шағын бөлмелерге орналасатын.

🌟 Қазақстанда қалыптасқан ірі керуен сарайлардың бірі — Жамбыл облысындағы Ақыртас ескерткіші.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ақыртас Жамбыл облысында тұр, бұл сапарға жақсы идея. Бір сапарда Таразға да соғуға болады: онда мазарлар мен қала орны сақталған. Баламен бірге ойланыңыз: керуенмен жолға шықсаң, не алып шығар едің?

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жібек жолындағы қалалар неліктен гүлденді? Сауда орасан табыс әкелді, ал байлық адамдарды тартты.
• Қандай қалалар сауда орталықтары болды? Сауран, Отырар, Испиджаб, Тараз.
• Тараз туралы не білесің? Ол батыс түріктердің басты қалаларының бірі болды, оны көптеген қала мен елді мекен қоршап тұрды, онда теңге жасайтын сарай жұмыс істеді.
• Қалаларда қандай теңгелер жүрді? Алдымен мыс, қалааралық саудада күміс, XI ғасырдың 70-жылдарынан алтын теңгелер.
• Ислам қабылданғаннан кейін қаладағы басты ғимарат не болды? Мешіт.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұлы Жібек жолының Ұлы Дала аймағына апаратын үлкен тармақтарының бағыттарын анықта.

Қалай ойлаймыз. 60-беттегі «Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудің Ұлы Жібек жолы бойындағы қалаларының картасын» ал. Сырдария, Талас, Шу өзендері мен олардағы қалаларды тап, содан кейін жолдардың солтүстікке — Бетпақдала мен Мойынқұм жаққа қалай кететінін қара.

Шешуі.

1. Оңтүстік Қазақстан қалаларын белгіле: Отырар, Сауран, Түркістан, Испиджаб (Сайрам), Тараз.
2. Қалалар арасындағы жалпы жолды шығысқа қарай, Сырдариядан Тараз арқылы Шу алқабы мен Жетісуға, Талғар мен Алматыға дейін жүргіз: бұл — Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін негізгі жол.
3. Сырдарияның бойындағы қалалардан (Сығанақ, Жент, Сауран) солтүстікке — Бетпақдала мен Мойынқұм арқылы Ұлы Далаға апаратын сызықтарды жүргіз.
4. Тараздан, Шу мен Іле бойындағы қалалардан да далаға шығатын тармақтарды белгіле: сол жолмен саудагерлер көшпелілерге барды.
5. Барлық қалаға қол қой, картаға ат бер және шартты белгілерін жаз.

Жауабы: картада бір-біріне қатарласып жатқан бірнеше сызық көрінеді: Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін негізгі жол және Сырдария мен Шу бойындағы қалалардан Бетпақдала мен Мойынқұм арқылы Ұлы Далаға кететін тармақтар.

№ 2

Қойлық және Отырар қалаларындағы базар көріністеріне қатысушы ретінде эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. 61-беттегі екі суретке қара: «Отырар қаласындағы кілем сатушылар» және «Ұлы Жібек жолы бойындағы Қойлық қаласы» (екеуінің де авторы — Е. Садырбаев). Өзіңді саудагер немесе сатып алушы деп елестет: не көресің, не естисің, не сатып аласың?

Жоспар.

1. Мен кіммін және қай қаладамын (Отырар немесе Қойлық).
2. Не көремін: кілемдер, саудагерлер, жүк артқан жануарлар, қала қабырғасы.
3. Қандай тауар сатылады, қалай саудаласады.
4. Тауарлар қайдан келген (Жібек жолымен әртүрлі елден).
5. Қорытынды: базар қалаға байлық әкеледі.

Эссе үлгісі. Мен Отырар базарындамын. Саудагер қабырғаға ең жақсы кілемдерін іліп қойыпты. Жасыл, көк шапан киген саудагерлер асықпайды: кілемді қарап, ұстап көріп, саудаласу керек. Бір ақсақал, ақ сақалды қария, өрнектің қай елден келгенін түсіндіріп тұр. Басқа жақта Қойлық қаласының базарында керуендер жүк түсіріп жатыр, айналада адам көп, дыбыс шулы. Осындағы тауарлардың көбі — Жібек жолымен алыс елдерден келгені. Базар тек сатып алатын жер емес, ол — жаңалық естіп, өнер көретін орын. Мұндай базарлар қаланы бай етті.

Жауабы: жоспар бойынша 6–8 сөйлемнен тұратын эссе; өзіңді базардағы адам ретінде суреттеу.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма — оқулықта «Ізден!» айдарымен: «Орта ғасырлардағы Тараз қаласына байланысты соңғы жылдары археолог ғалымдардың қазба жұмыстарының нәтижелерін анықта!»)

Қалай ойлаймыз. Бұл — іздену тапсырмасы. Оқулықта дайын жауап жоқ, мәліметті өзің табуың керек.

Шешуі (жоспар).

1. Энциклопедиядан немесе мұражайдан Тараз қала орны (Жамбыл облысы) туралы мәлімет тап.
2. Қазба жұмыстарынан кейін не табылғанын жаз: тұрғын кварталдар, моншалар, теңгелер, қыш бұйымдар және оның қай ғасырға жататыны.
3. 3–4 дерек жаз.
4. Оқулықтан: Тараз батыс түріктердің басты қалаларының бірі болды; XI ғасырда онда теңге жасайтын сарай жұмыс істеді; археологтер оның тұрғындарының жан-жақты қарым-қатынасын дәлелдейді.

Жауабы: жоспар бойынша 5–6 сөйлемнен тұратын қысқа хабарлама. Деректерді энциклопедиядан тексер.

Жадынама

• Даталар: VI ғ. — солтүстік тармақ және Земарх елшілігі; VII–VIII ғғ. — қалалар; X ғ. — ислам; XI ғ. бірінші ширегі — теңге жасайтын сарайлар; XI ғасырдың 70-жылдары — алтын теңгелер.
• Орындар: Сырдария, Талас, Асы, Шу, Нұра, Жетісу, Тараз, Отырар, Сауран, Испиджаб.
• Терминдер: керуен сарай, қала мәдениеті, өркениет, медресе, ханака.

Шағын тест