§ 24. Ертетүркілік тас қашау, бейнелеу және көзешілік өнері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 62–66-беттер.

Нені үйренесің

• Балбал деген не екенін және оны не үшін қойғанын түсіндіруді.
• Қойтас, қошқартас, құлпытас, сағанатасты ажыратуды.
• Түркілердің көзешілік өнері мен жартастағы суреттері туралы айтуды.
• Қазақтың дәстүрлі жиһаздары мен кілем түрлерін атауды.

Ой қозғау

• Аң стилі деген не? Жануарларды — бұғы, қошқар, жыртқыштарды — бейнелейтін өнер. Ол далалық ежелгі тайпаларда болған.
• Петроглиф деген не? Жартастар мен тастарға қашап салынған суреттер.
• Таңба деген не? Малға және заттарға басатын рулық белгі.
• Таулы Алтайдағы Пазырық қорғанынан не табылды? Табылған заттардың ішінде кілем бар (Таулы Алтайдағы сақ қорғанынан).

Тақырыпты талдаймыз

Тастан қашалған адамдар: балбалдар

Ертетүркілік кезеңдегі мүсін өнерінің ерекше ескерткіштерін адам бейнесінде тастан қашалған балбал немесе бәдіз деп аталатын мүсіндер құрайды. Балбалдар қайтыс болған адамға арнап тұрғызылған ертетүркілік діни-ғұрыптық кешеннің басты белгісі болды. Балбалдарда адамның бас киімі, тон-шапаны, сақал-мұрты, белдік, әшекейі, қару-жарағы, ыдыс-аяғы бейнеленді. Оларды мәрмәр, гранит, әктастардан қашаған.

Көне түркі дәуірінің билік иелері Тоныкөк, Күлтегін, Таспар қаған, Білге қағанға орнатылған тасмүсіндер мен қарапайым адамдарға орнатылған тасмүсіндердің көркемдігі мен көлемі әртүрлі. Тасмүсіндер әртүрлі жастағы ерлер мен әйел тұлғаларын бейнелейді. Оны жасаушы шебер бәдізші деп аталды.

Ерте түркілердің діни-ғұрыптық кешенінің құрамы кесене, қорған, балбал, сандықтас, бестас, мәтін жазылған бітіктас және оның тұғыртасынан, арыстан, қой, қошқар т.б. жануарлардың тасмүсіндерінен тұрды. Ірі діни-ғұрыптық кешенде 10–600 тас ескерткіш болды.

Оқулықтағы суретте: Талас аңғарынан табылған VII–IX ғасырлардағы балбал. Екінші суретте — Қызылорда облысындағы бейіт басындағы тасмүсін.

🌟 Қазақтар балбалды сынатас, тас сымбат, кісі тас, тас алып, тас батыр, тасмүсін, мүсінтас, тас ескерткіш деп түрліше атаған.

Исламның әсері

X ғасырда қазақ жеріндегі түркі тайпаларының ислам дінін ресми қабылдауына байланысты балбалтас қашау ісі бірте-бірте өз мәнін жоя бастады. Себебі ислам дінінің қағидасы адам мен жануар бейнесіне қарсы болды. Кейін келе балбалдарды ою-өрнек, араб жазуы қашалған құлпытастар, сағанатастар ауыстыра бастады. Шебер бәдізші емес, тасшы, тас безеуші деп аталды. Дегенмен тасшылар кейде тасты адам бейнесіне жақындатып етіп, онда ру таңбаларын, қару-жарақ, жан-жануарлар кескінін, жұлдыздарды қашап салған.

Қойтас және қошқартас

Қазақ жерінде қабір үстіне қойылған қойтас, қошқартастардың атауы қой, қошқардың тастан жасалған мүсіні мен пішінінің қой мүсініне ұқсас болуымен байланысты. Қойтас, қошқартастардың айрықша үлгілері Арал–Каспий аралығында кеңінен таралған. Қабір тас ретінде тұрғызылған қойтас, қошқартастар — қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнеріндегі тас қашау өнерінің бірегей үлгілері. Тұғырына көгеріс (өсімдіктектес), геометриялық бейнелермен қатар, қару-жарақ, жылқы, таңбалар бейнесі салынған.

Оқулықтағы суретте: балта, балға қашалған қошқартас. Маңғыстау облысы.

Саз балшық: көзешілік өнер

Қыш шебері көзеші деп аталды. Көзешілік өнер Оңтүстік Қазақстанда қала мәдениетінің дамуымен ерекше өркендеп, қалаларда көзешілер шеберханалары өсті.

Көзешілер күйдірілген қыштан мынаны жасаған:

• құбырлар мен кірпіштер;
• ыдыс-аяқтар: табақ, кесе, саптаяқ, қазан, құмыра;
• тұрмыстық бұйымдар: хұм, келі, күбі, шырағдан, шырақ, құты, пеш, ошақ;
• музыкалық аспаптар: ұскірік, сазсырнай;
• ойыншықтар.

Асүйі қыш ыдыстарында жан-жануарлар бейнелерін салу кең таралды. Ертедегі қыш құмыралар мен ыдыстардың тұтқалары мен ернеулерінде қой, қошқар бейнелері көптеп кездеседі. Жанкент қаласынан табылған қошқар басты қыш пештің аузы — бүгінгі күнде сақталған бірегей ескерткіш. Қос қошқардың өң бойына қанатты қошқармүйіз оюы салынған. Көзешілер ыдыс-аяқтардағы хайуанат, құс, гүл, жапырақ сияқты әртүрлі бейнелерді сапасы жоғары табиғи бояумен әрлеуді меңгерді.

🌟 Оқулықтағы суреттерде: қошқар басты қыш пештің аузы (IX–XI ғғ., Жанкент қаласы, Қызылорда облысы), екі бұйраланған мүйізі бар. Жанында — ежелгі Тараздағы қыш пештің макеті (Жамбыл облысы), ішінде құмыралар тұр.

Тастағы суреттер

Жартастарға сурет салу (петроглиф) ертетүркілік дәуірде одан әрі жалғасты. Олардың мазмұнында өздеріне дейінгі тайпалардың өнерімен ұқсастықтары да, айырмашылықтары да болды.

Тастарға қашап салынған салт аттылар, қару асынған жауынгерлер, аңшылар, садақшылар, мал бағушылар, үй жануарлары бейнелері бүгінгі күнге дейін сақталған. Сондай-ақ отбасылық өмір, ана мен бала бейнелері, ру-тайпалар таңбалары ерекше назар аударады. Ру-тайпа таңбалары қашалған тастар шоғыры ертетүркілік Жайсан ғибадатханасында көптеп кездеседі.

Тұрмыстық бұйымдар жасау: жиһаз және кілем

Сәндік-қолданбалы өнер — тұрмысқа, күнделікті тіршілікке қажетті сәнді жиһаздық заттарды, үй бұйымдарын жасайтын шығармашылықтың бір түрі. Тұрмыстық бұйымдарға дәстүрлі жиһаздар, киіз үйдің ішкі жабдықтары, ыдыстар, сәнді жасалған тұрмыстық заттар жатады. Негізгі шикізаты — ағаш, тас, қыш, сүйек, тері, металл.

• Асадал — ыдыс-аяқ және азық-түлікке арналған ағаш жиһаз. Асадалды сүйектеуге (сүйекпен әсемдеуге) ірі малдың қабырға сүйегі қолданылып, оны күміс шегелермен, майда күміс құймалармен көркемдеген.
• Ағаш төсек — жатуға, ұйықтауға, жүк жинауға арналған үй жиһазы. Төсек басы мен аяғының қайқы келуі жатқан адамның аяғы мен басы денесінен сәл биік келіп, демалғанда қанайналымының жақсаруына ықпал етеді.
• Сандық — киім-кешек, мата, зергерлік бұйымдар т.б. заттар салуға арналған негізгі тұрмыстық жиһаз болып саналады. Төрдегі сандықтар молшылықтың, қазынаның көрінісі саналған.
• Кілем — үй ішіне ерекше сән беретін жүн немесе мақта жіптен тоқылған бұйым. Кілемдер тоқылуына қарай түкті және түксіз болып бөлінеді. Кілемді әсемдік үшін қабырғаға ілген және жылылық үшін еденге төсеген. Кілем тоқуды арнайы кәсіп еткендер кілемші деп аталып, онымен әйелдер қауымы айналысқан.
• Текемет — киіздің бетіне түрлі зооморфтық ою-өрнек басылған еденге төсейтін үй бұйымы.
• Сырмақ — қазақтың көшпелі тұрмысында ертеден қолданылып келе жатқан киіз төсеніш. Сырмақ үшін пішіліп алынған киіз бетіне ою-өрнек басқа түсті матадан ойылып, ою шеттерін қуалай жиектеп, сырып тігу арқылы дайындалады.
• Тұскиіз — кереге мен іргеден суық ызғар өтпеу үшін кілем орнына қолданылатын кәдели бұйымның бірі. Оның халық арасында бітпес деп аталған түрі кеңінен таралған.
• Тұскесте — ағаш төсектің тұсына іліетін әсемдік бұйым. Оны шұға, баркыт, мақта мата сияқты әртүрлі мата түрлерінің бетіне көгеріс өрнектерін кестемен салып дайындаған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үйден немесе әжесінен текемет, сырмақ немесе тұскесте тауып көрсетуді сұраңыз. Өрнегін бірге қарап шығыңыз: «қошқармүйіз» бар ма? Мұражайға да барып қайтуға болады (Алматыда — Қастеев атындағы өнер мұражайы).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қайтыс болған адамға арнап не қойды? Балбал.
• Ескерткіштерді қандай тастан қашады? Мәрмәр, гранит, әктастан.
• Қыш шеберін қалай атады? Көзеші.
• Жайсан ғибадатханасында қандай таңбалар көп кездеседі? Ру-тайпа таңбалары.
• Қошқар басты қыш пештің аузы қайдан табылды? Жанкент қаласынан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ер, әйел бейнесіндегі балбалдардың көркемделуінде қандай айырмашылықтар бар?

Қалай ойлаймыз. Оқулықта балбалда не бейнеленетінін қайтадан оқы: бас киімі, тон-шапаны, сақал-мұрты, белдік, әшекей, қару-жарақ, ыдыс-аяқ. Қайсысы ерге, қайсысы әйелге тән екенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Ер бейнесі: сақал-мұрты, белдік және қару-жарақ (қылыш, қанжар) қашалады, сондай-ақ тон-шапан мен бас киім.
• Әйел бейнесі: сақал-мұртсыз; бас киімі мен әшекейлері (сырға, алқа, білезік) айқын көрсетіледі, қолында ыдыс болуы мүмкін.
• Билеушілерге (Тоныкөк, Күлтегін, Таспар қаған, Білге қаған) қойылған мүсіндер қарапайым адамдардың мүсіндерінен көркемдігімен және көлемімен ерекшеленеді.

Жауабы: ерлер бейнесінде сақал-мұрт пен қару-жарақ, әйелдер бейнесінде бас киім мен әшекей негізгі ерекшелік болады; ал билеушілердікі өзгеше сәнді әрі үлкен.

№ 2

Қойтас, қошқартас ескерткіштерін суреттеріне қарап, мәні мен айырмашылығы туралы не айтасың?

Қалай ойлаймыз. 63-беттегі екі суретке қара: бейіт басындағы тасмүсін (Қызылорда облысы) және балта, балға қашалған қошқартас (Маңғыстау облысы). Атауы нені білдіреді?

Жауап үлгісі.

• Мәні: бұл — қабір үстіне қойылған тас ескерткіштер. Атауы қой, қошқардың тастан жасалған мүсіні мен пішініне байланысты. Олар — қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнеріндегі тас қашау өнерінің бірегей үлгілері.
• Айырмашылығы: қойтас — қойдың, қошқартас — қошқардың мүсіні. Тұғырына геометриялық және өсімдіктектес өрнектер, қару-жарақ (балта, балға), жылқы, таңбалар қашалған. Қызылорда суретіндегі ескерткіш — шағын, бейіт басындағы тасмүсін, ал Маңғыстаудағысы — тұғыры мен қару бейнесі айқын көрінетін қошқартас.
• Арал мен Каспий аралығында олардың айрықша үлгілері кең таралған.

Жауабы: қойтас пен қошқартас — қабір басындағы қой мен қошқар мүсіндері; қойтас — қой, қошқартас — қошқар бейнесі, тұғырларында өрнек, қару және таңбалар бар.

№ 3

Қазақтың дәстүрлі жиһаздары мен ыдыс түрлерін ата.

Қалай ойлаймыз. Параграфтан жиһаздарды бір жерге, ыдыстарды басқа жерге жина.

Жауабы:

• Жиһаздар: асадал, ағаш төсек, сандық; кілем, текемет, сырмақ, тұскиіз, тұскесте — үй бұйымдары.
• Ыдыс түрлері: қыштан жасалған табақ, кесе, саптаяқ, қазан, құмыра; сондай-ақ хұм, күбі, келі, құты, шырағдан, шырақ.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма — оқулықта «Еске түсір!» айдарымен: «Жан-жануарлар бейнесін салу өнері — аң стилі қалай дамыды, оның ертедегі тайпалар өмірінде алатын орны қандай еді?»)

Қалай ойлаймыз. Сақтарды (5-сынып) еске түсір: бұғы, барыс түріндегі алтын бұйымдар.

Жауап үлгісі.

• Аң стилі — қару-жарақта, әшекей бұйымдарда, ыдыстарда жануарлар бейнесін салу.
• Жануарлар сенім-нанымға байланысты болды.
• Көшпелілер үшін жануарлар тіршіліктің негізі болды.
• Түркілер дәстүрді жалғастырды: тастағы және ыдыстағы қошқарлар.

Жауабы: аң стилі заттарды әсемдеп, жануарлардың күшіне деген сенімді көрсетті; түркілерде ол қойтастар мен өрнектерде өмір сүреді.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма — «Еске түсір!»: «Қазақ жеріндегі петроглифтердің мазмұны қандай және қай кезеңдерді қамтиды?»)

Қалай ойлаймыз. Жауап § 24-тен және бұрынғы тақырыптардан: Таңбалы, Құлжабасы петроглифтері.

Жауап үлгісі.

• Мазмұны: жануарлар (бұғы, өгіз, теке), аңшылық, жауынгерлер, салт аттылар, күн басты бейнелер, ру таңбалары; түркі дәуірінде — салт аттылар, қару асынған жауынгерлер, аңшылар, садақшылар, мал бағушылар, ана мен бала, ру-тайпа таңбалары.
• Кезеңдері: қола және ерте темір дәуірінен ертетүркілік кезеңге дейін.

Жауабы: жануарлар, аңшылар, жауынгерлер, отбасы, таңбалар; қола дәуірінен түркі дәуіріне дейін.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма — «Еске түсір!»: «Таулы Алтайдағы Пазырық сақ қорғанынан табылған кілемнің қазақ және басқа түркі халықтарының кілемдерінің композициясымен қандай ұқсастығы бар?»)

Қалай ойлаймыз. Өрнектерді ойла: мүйіз, жануарлар, жиек қайталана ма?

Жауап үлгісі.

• Өрнектерінде жануарлар мен аңдық мотивтер бар; қазақтың еден кілемдерінде «қошқармүйіз» өрнегі кездеседі.
• Екеуінде де кілем жиек пен өрнекті алаңнан тұрады.
• Кілем мың жыл бұрынғыдай жылылық пен әсемдікке қызмет етті.

Жауабы: ұқсастығы — аң мотивті өрнектер мен кілем құрылымы (жиек + өрнекті алаң).

Жадынама

• Даталар: VII–IX ғғ. — Талас аңғарындағы балбал; X ғ. — исламды ресми қабылдау; IX–XI ғғ. — Жанкенттен табылған пеш аузы.
• Орындар: Талас аңғары, Маңғыстау, Қызылорда облысы, Жайсан, Жанкент, Арал–Каспий аралығы.
• Терминдер: балбал, бәдіз, көзеші, қойтас, қошқартас, құлпытас, сағанатас, петроглиф, таңба.

Шағын тест