Қалаларды неден салды?

Балшықтан, тастан, шымнан, ағаштан, қамыстан, шикі және күйдірілген кірпіштен.

Цитадель деген не?

Қала билеушісінің сарайы мен маңызды ғимараттары орналасқан, қорғаныс құрылыстарымен қоршалған орталық бөлік.

Шаһристанда кімдер тұрды?

Шенеуніктер, ақсүйектер, билеушінің туған-туыстары, күзетшілер, әскерилер, дінбасылары, саудагерлер.

Рабадта не болды?

Базар, керуен сарай, мешіт, қарапайым халықтың үйлері.

§ 25. Ерте ортағасырлық қала сәулеті

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 66–69-беттер.

Нені үйренесің

Ортағасырлық қалаларды неден және қалай салғанын айтуды.
Қаланың цитадель, шаһристан, рабад бөліктерінен тұрғанын түсіндіруді.
Су құбыры, жылыту жүйесі және басқа «ақылды» шешімдер туралы әңгімелеуді.
Ерте ортағасырлық Қазақстанның басты қалаларын атауды.

Ой қозғау

Археология нені зерттейді? Жер астынан табылған заттар мен ғимарат қалдықтары арқылы өткен заманды.
Қала орны деген не? Бұрын көне қала тұрған, ал қазір қирандысы қалған жер.
Далада неден құрылыс салған? Балшықтан, тастан, шымнан, ағаштан, кірпіштен.
Су құбыры деген не? Суды жеткізетін құбырлар.

Тақырыпты талдаймыз

Қалалар қайдан шықты

Қала мәдениеті ертедегі адамдардың тас дәуірі, қола дәуірі қоныстарының дамуы нәтижесінде қалыптасты. Сыртқы сауда қатынасының, өндірістік шаруашылықтың, қолөнердің дамуы қалаларда халықтардың шоғырланып, қала халқы санының артуына тікелей әсер етті.

Ерте орта ғасырларда ірі қала орталықтары Сырдария өзені алқабында, Шу мен Талас өзені аңғарларында, Жетісу өлкесінде, Орталық Қазақстан өңірінде дамыды. Қала құрылысына және сәулеттік ғимараттарына балшық, тас, шым, ағаш, қамыс, шикі және күйдірілген кірпіштер пайдаланылды.

📕 Оқулықтағы қате. Оқулықта (қазақша басылымда да) Суяб «IV ғасыр бойы» үш мемлекеттің астанасы болды деп жазылған, ал дұрысы — «VI–X ғасырлар бойы»: Батыс Түрік қағанаты тек VI ғасырда пайда болды, сондықтан IV ғасыр келмейді.

«Еденінен жылы» және су құбырлы қала

Іле, Шу, Талас, Сырдария өзендері алқабындағы қалалардан тұрғын үйлерді еден астынан жылытатын жылу жүйелерінің құбырлары табылды. Тараз, Екіоғыз, Қойлық сияқты қалалардан өзеннен қалаға су келтіру үшін тартылған қыш құбырлар болған.

Оқулықтағы суретте: Қойлық қаласынан табылған қыш құбыр (Алматы облысы).

Ерекше құрылыстар: көпірлер, жер астынан су сақтайтын қоймалар, қаланың сыртынан айнала қоршай тұрғызылған бекіністер, бекініс қақпалары, қақпалардағы күзетші мұнаралары, су бөгеттері. Ортағасырлық қалаларда жаудан қорғану үшін қамал тұрғызылған.

Қаланың тұрғын үйлері кварталға бөлініп, көше бойына орналасты. Үйлер көбіне шикі кірпіштен қаланып, төбесі күмбезді етіп жабылған. Оңтүстіктегі қала үйлері, негізінен, ағашсыз тұрғызылған. Таулы өңірдегі қалалардың көшелеріне малтатас төселген.

🌟 «Еденінен жылыту» жүйесі бүгін де белгілі. Ертедегі қала тұрғындары оны мың жылдан астам уақыт бұрын ойлап тапқан.

Қаланың үш бөлігі

Ортағасырлық қалалар құрылымын ғылымда рабад, цитадель, шаһристан деп бөліп қарастырады. Бірақ бұл үйлесімдік Орта Азияның ортағасырлық қалаларында нақты сақталғанмен, қазақ жеріндегі қалаларда біркелкі болмады.

Цитадель (итал. cittadella — шағын қала) — ортағасырлық қалалардың қорғаныс құрылыстарымен қоршалған орталық бөлігі. Ол қала ішіндегі бекініс құрылысы бар шағын қала іспетті. Қаланың бұл бөлігінде қала билеушісінің сарайы, әкімшілік және діни ғимараттар орналасқан.

Шаһристан — ортағасырлық қаланың қоғамдық ғимараттар, сауда және мәдени мекемелер орналасқан бөлігі. Мемлекеттік қызметтегі шенеуніктер мен жергілікті ақсүйектердің тұрғын үйлері де қаланың осы бөлігінде болған. Шаһристанда қала билеушісінің туған-туыстары, күзетшілері, әскери қызметкерлер, дінбасылары, саудагерлер тұрды. Шаһристан цитадельді қоршай немесе бір шетінен жалғаса салынады. Оның сыртынан міндетті түрде қорғаныс қабырғалары салынып, айнала ормен қоршалады.

Отырар, Қараспан, Ақтөбе (Баласағұн), Талғар қалаларының шаһристан бөліктерінде жүргізілген қазба жұмыстары мешіт, медресе, моншасекілді діни-ағартушылық және тазалық ошақтары да қаланың осы бөлігінде болатындығын көрсетеді. Қаланың осы бөлігінен қаланы сумен қамтамасыз ететін құбырлардың тораптары да көп табылған.

Рабад — ортағасырлық қалалардың қарапайым халық тұратын шеткі бөлігі. Қаланың дәулетті тұрғындарының жеке иеліктері де сонда салынады. Рабадты азық-түлікпен қамтамасыз ететін ауылшаруашылық аймағы деп қарастыруға да болады. Кейбір ортағасырлық қалаларда рабадтың сыртынан да қорғаныс дуалдары салынып, айнала ормен қоршалған. Рабадта базар, керуен сарай, мешіт секілді қоғамдық орындар да кездеседі.

Оқулықтағы суреттерде: Тараз қаласының орны (Жамбыл облысы), Сауран қаласының қамал қалдықтары (Түркістан облысы), ежелгі Талғар қаласының орны (Алматы облысы).

Басты қалалар

Тараз. X ғасырдың географы әл-Макдиси мынаны жазған: «4 қақпасы, мешіті бар, халқы тығыз қоныстанған, ормен қоршалған әдемі бау-бақшаға толы қала».
Суяб — ірі сауда және саяси орталық.
Баласағұн (Ақтөбе) — әл-Макдисидің мәлімдеуінше, X ғасырда «игілікке бай, үлкен қала».
Отырар (Тұрарбанд, Тұрар, Тарбанд, Фараб) — Оңтүстік Қазақстан аумағындағы көне қала. V–XV ғасырларда Арал бойындағы көшпелі тайпалармен сауда жасайтын орталық, Иран мен Орта Азиядан Сібірге, Моңғолияға және Қытайға қатынайтын сауда жолындағы маңызды қала болды. Қалада медресе, мешіт, кесене құрылыстары салынған.
Сауран қаласының қамалы мен мұнарасы сол кездегі құрылыс өнерінің озық үлгісі еді.
Сығанақ — өз кезінде қыпшақтардың, кейін Ақ Орданың, Қазақ хандығының алғашқы астанасы болған. Қаланың бекінісі мен қақпалары сол заманның сәулеттік ескерткіші саналады. Қалада мешіт, сағана, шеберхана, теңге соғатын сарай, үлкен базар құрылысы болған.
Испиджаб (Сайрам), Ясы (Түркістан), Баршынкент (Қышқала, Қызқала), Жанкент (Жанақент, Янкент), Жент — ірі мәдени-сауда орталығы, қолөнер және діни орталық ретінде танылған қалалар; олардың қазақ тарихында алатын орны ерекше.

Қалаларда теңге соғатын сарайлар, көзешілер шеберханалары, ұстаханалар жұмыс істеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тараз, Талғар, Сауран және Отырар қала орындарына барып көруге болады. Сапардан бұрын баладан картадан іздетіңіз: бұл жер қаланың қай бөлігіне жатады — цитадель, шаһристан немесе рабад? Айтпақшы, Талғар Алматыға өте жақын.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Қалаларды неден салды? Балшықтан, тастан, шымнан, ағаштан, қамыстан, шикі және күйдірілген кірпіштен.
Цитадель деген не? Қала билеушісінің сарайы мен маңызды ғимараттары орналасқан, қорғаныс құрылыстарымен қоршалған орталық бөлік.
Шаһристанда кімдер тұрды? Шенеуніктер, ақсүйектер, билеушінің туған-туыстары, күзетшілер, әскерилер, дінбасылары, саудагерлер.
Рабадта не болды? Базар, керуен сарай, мешіт, қарапайым халықтың үйлері.
Арал бойындағы көшпелілермен сауда орталығы қай қала болды? Отырар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Қала бекінісі», «қала қақпасы», «қақпа мұнарасы» қандай қызмет атқарды?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен қаланың қорғаныс құрылыстарын тап: бекініс, қамал, қақпа, күзетші мұнарасы. Олар кімнен және қалай қорғады?

Жауап үлгісі.

Қала бекінісі (қамал, қорғаныс қабырғалары, дуалдар мен ор) — қаланы жаудан қорғады. Қаланың сыртынан айнала қоршай тұрғызылған.
Қала қақпасы — қалаға кіріп-шығатын жалғыз бақыланатын жол. Мысалы, Таразда 4 қақпа болған.
Қақпа мұнарасы (күзетші мұнарасы) — күзетшілер қақпа мен айналаны бақылап, қауіпті алдын ала көрді және қақпаны қорғады.

Жауабы: үшеуі де қаланы жаудан қорғауға қызмет етті: бекініс — қоршады, қақпа — кіріп-шығуды реттеді, мұнара — күзет пен бақылау орны болды.

№ 2

Ортағасырлық қалаға ойша саяхат жасап, сипаттама бер. «Ортағасырлық қалаға тарихи саяхат» немесе «Мен ортағасырлық қала тұрғынымын» атты эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Тақырыпты таңда, кім екеніңді айт: керуенмен келген саудагер ме, әлде қала тұрғыны ма.

Шешуі (жоспар).

Қалаға жақындау: қабырғалар, ор, қақпа.
Рабад: базар, керуен сарай, мешіт.
Шаһристан: сауда мекемелері, медресе, монша.
Цитадель: билеуші сарайы.
Қорытынды: ең көп таңғалдырғаны (су құбыры, еденнен жылыту).

Үлгі. «Менің керуенім Таразға екінші ай жүріп келеді. Міне, 4 қақпасы бар қабырға көрінді, оның артында әдемі бау-бақша. Біз рабадқа кірдік: мұнда базар шулап, нанның иісі аңқып тұр…»

Жауабы: жоспар бойынша 6–8 сөйлемнен тұратын эссе.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма — оқулықта «Еске түсір!» айдарымен: «Археология ғылымының зерттеу саласы және археологиялық ескерткіштер туралы не білесің?»)

Қалай ойлаймыз. Археология өткен заманнан қалған заттар мен құрылыстарды зерттейді.