§ 26. Ерте ортағасырлық сәулет ескерткіштері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 69–73-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақ жеріндегі сәулет өнері ескерткіштерінің бірегей үлгілерімен танысуды.
• Негізгі ескерткіш түрлерін атауды: керуен сарай, мұнара, мешіт, медресе, кесене, монша.
• Мұнаралардың үш түрін ажыратуды.
• Айша бибі, Бабаджа хатун және Қарахан кесенелері туралы әңгімелеуді.
• Ортағасырлық Шығыс моншаларының ерекшелігін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Мешіт дегеніміз не? Мұсылмандардың намаз оқитын ғимараты.
• Медресе дегеніміз не? Мұсылмандық мектеп.
• Кесене дегеніміз не? Жерленген жердің үстіне салынған ескерткіш-ғимарат.
• Терракота дегеніміз не? Күйдірілген қызыл-қоңыр сазбалшық.

Тақырыпты талдаймыз

Сәулет өнерімен байланысқан сұлулық

X–XIII ғасырларда сәндік-қолданбалы өнердің дамуы сәулет өнерімен тікелей байланысты болды. Кез келген салтанатты ғимарат түрлі өрнектермен безендірілді. Мұндай үйлер, сарайлар, кесенелер және басқа да сәулет кешендері ортағасырлық өнер туындылары ретінде саналады.

Қазақ жеріндегі ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштеріне керуен сарайлар, мұнаралар, кесенелер, мешіт, медресе, мазар құрылыстары жатады. X–XII ғасырларда салынған сәулет өнері ескерткіштерінің дені ислам сәулет өнерінің түріне жатады.

📌 Бұл маңызды! Ислам дінінің нығайып, қанат жаюымен қатар, мұсылмандықтың әсемдік тұрғысындағы ұғымдары мен салт-дәстүрлеріне үйлесетін жаңа құрылыстар (мешіт, медресе, кесене т.б.) жаппай салына бастады.

💡 Есте сақта! Ортағасырлық құрылысшылар құрылыс материалына ерекше мән берді. Сол кезде жасалған сапалы кірпіш және шыны бояулары бүгінге дейін жетіп отыр.

Мұнара: үш түрлі мұнара

Мұнара — қазақ жеріндегі сәулет ескерткіштерінің бірегей түрі. Мұнаралар көбінесе сүйірлене түскен биік, дөңгеленген немесе көпқырлы болып жасалады. Бізде үш түрлі мұнара белгілі:

1. Қорғаныс, қарауыл немесе белгі беру мақсатындағы мұнаралар. Олар ерте заманда жеке не қала қақпасымен бірге тұрғызылды. Ежелгі Сауран қаласының қақпасында екі мұнара болған.
2. Діни-құрылтық (діни-ғұрыптық) мағынадағы мұнаралар. Олар VIII ғасырда Шығыс Қазақстан облысында тұрғызылған Дінгек, XI ғасырда Қызылорда облысында тұрғызылған Бегім ана және Сараман-Қосы мұнаралары.
3. Мешіттегі азан шақыруға арналған биік мұнара. Әдетте бұл — ұшар басында азан шақыратын алаңы, жарық түсіретін ойығы бар биік құрылыс. Ұшар басына ішкі жағындағы баспалдақпен шығады.

Суреттен Сауранның екі биік кірпіш мұнарасын көресің (1866 жылғы фотосурет, біреуінің басында сәнді әшекей қалдығы бар), сондай-ақ қалпына келтірілген Бегім ана мұнарасын: ашық түсті кірпіштен салынған сегіз қырлы мұнараның аркалы терезесі бар.

💡 Ойлан! Мұнара түрлерінің ұқсастығы мен ерекшеліктері неде? Ұқсастығы — бәрі де мұнара тәрізді биік құрылыс; ерекшелігі — қызметінде: біреуі қорғанады, екіншісі діни мағынада, үшіншісі азан шақыруға арналған.

Жамбыл облысының кесенелері

Кесене — қабір, зират басына салынған күмбезді тарихи-мәдени ескерткіш.

• Айша бибі кесенесі Жамбыл облысында орналасқан. Оны XI–XII ғасырларда Қарахан (Әулие ата) Айша бибінің қабіріне салдырған. Кесене пішіні шаршыланып біткен, бұрыштары бағана-тіреулер арқылы көтерілген. Кесене ортасына құлпытас орнатылған. Кесененің керегесінде араб әрпінде жазуы бар белдеу жүргізілген. Кесене қабырғаларының сыртқы бөлігі түгелдей өрнектері бар текшелермен қапталған. Суретте: конус тәрізді күмбезді кесене, ашық түсті қабырғасында өрнек, алдында гүлдер.
• Бабаджа хатун кесенесі Айша бибі кесенесінің жанында тұр. Бұл — оның күтушісі әрі ақылшысы болған Бабаджа хатунның кесенесі, ол да XI–XII ғасырларда тұрғызылған. Кесене күмбезбен жабылып, қабырғасы күйдірілген кірпіштен қаланған. Суретте: үшкір күмбезді, кірпіш қызыл түсті кесене.
• Қарахан кесенесі — Тараз қаласында орналасқан, іргетасы XI–XII ғасырларда қаланған ескерткіш. Ғимараттың үлкен, тік бағаналы күмбезді бөлмесі, сырттан кіретін үш құжырасы, төбесіне шығатын бір баспалдағы бар. Ескерткіш ертеде халық арасында «Әулие ата күмбезі» деп те аталған.

💡 Анықта! Айша бибі мен Қарахан туралы аңыздарды оқып, олардың кім болғанын анықта. Оқулықта аңыз берілмеген: бар болғаны, кесенені Қарахан (Әулие ата) Айша бибінің қабіріне салдырған деп айтылады.

Мешіттер мен моншалар

Ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіштеріне мешіттер мен моншалар да жатады.

• Кедер қаласының орнына жасалған қазба жұмысы кезінде ең көне мешіттің орны ашылды. Мешіт шаһристанның орталығында орналасқан. Қабырғасы күйдірілген және шикі кірпіштен қаланған. Мешіт X–XII ғасырларда қолданыста болған.
• Осындай мешіт Талас аңғарындағы қарлұқтардың Өрнек (Көлшөп) қаласын қазған кезде табылған.
• X–XII ғасырларда салынған Күмшық ата жерасты мешіті Түркістан қаласында орналасқан. Қабырғалары күйдірілген кірпіштен қаланған. Бөлме қабырғасында шырағдан қоюға арналған қуыс бар. Мешітте діни уағыздар жасалып, түрлі рәсімдер өткізіліп отырған.

Шығыс моншалары: ақылды жүйе

Қазақ жерінде XI ғасырдан бастап Шығыс моншалары салына бастаған. Отырар қаласының рабад бөлігінен екі моншаның орны табылған. Моншалардың шешінетін, тынығатын, от жағатын, кір жуатын, ыстық суға арналған бөшкелер орналасатын бөлмелері бар. Сумен қамтамасыз ету мақсатында арнайы құдық қазылса, сарқынды су құбыр арқылы сыртқы шұңқырға ағызылған. Моншаны еден астынан жүргізілген жылу өткізгіш жүйе арқылы қыздырады. Сәкілерге күйдірілген кірпіш төселген.

Тараз қаласынан да XI ғасырда салынған екі моншаның орны табылды. Бірінші моншаның әртүрлі мақсатта қолданылған жеті бөлмесі болған. Монша сәкілері, орындықтары, астаулар, науалар және қабырға әшекейлері оның ішінің бай безендірілгенін көрсетеді. Моншалар қоғамдық құрылыстардың қатарында маңызды орын алған.

🌟 Сол заманның кірпіші мен шыны бояуы сондай сапалы, бүгінге дейін жетіп отыр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жамбыл облысында Айша бибі мен Бабаджа хатун кесенелері қатар тұр, ал Таразда — Қарахан кесенесі. Бұл демалыс күніне жақсы бағыт. Алдын ала баламен бірге Айша бибі туралы аңызды табыңыздар.

Өзіңді тексер

• Қандай ескерткіш түрлері болды? Керуен сарайлар, мұнаралар, мешіттер, медресе, кесенелер, мазар, монша.
• Мұнараның неше түрі бар? Үш түрі.
• Айша бибі кесенесін кім салдырған? Қарахан (Әулие ата).
• Қарахан кесенесін халық қалай атаған? «Әулие ата күмбезі» деп.
• Моншалар қашаннан салына бастады? XI ғасырдан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

X–XII ғасырларда салынған мешіт құрылыстарын ата.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі мешіттердің қай қалада екенін есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Кедер қаласының орнындағы ең көне мешіт: шаһристанның орталығында, қабырғасы күйдірілген және шикі кірпіштен.
• Өрнек (Көлшөп) мешіті: Талас аңғарындағы қарлұқтардың қаласында.
• Күмшық ата жерасты мешіті: Түркістан қаласында, қабырғасы күйдірілген кірпіштен.

Жауабы: Кедер, Өрнек (Көлшөп) мешіттері және Түркістандағы Күмшық ата жерасты мешіті.

№ 2

Мұнара түрлерінің ерекшелігін сипатта.

Қалай ойлаймыз. Ұқсастығы — мұнара пішіні, ерекшелігі — қызметі.

Жауап үлгісі.

Жауабы: мұнараның үш түрі бар: қорғаныс, діни мағынадағы және мешіттегі азан шақыратын мұнара. Бәрі мұнара пішінді, бірақ қызметі әртүрлі.

№ 3

Қазақ жеріндегі Шығыс моншаларының ерекшеліктері неде?

Қалай ойлаймыз. Бөлмелерін, суын және жылытылуын сипатта.

Шешуі.

• Шығыс моншалары қазақ жерінде XI ғасырдан бастап салына бастады; Отырардан да, Тараздан да екіден монша табылды.
• Ішінде шешінетін, тынығатын, от жағатын, кір жуатын бөлмелер және ыстық суға арналған бөшкелер қойылатын бөлмелер болды.
• Суды арнайы қазылған құдықтан алған; сарқынды су құбырмен сыртқы шұңқырға ағызылған.
• Монша еден астынан жүргізілген жылу өткізгіш жүйемен қызған; сәкілерге күйдірілген кірпіш төселген.
• Тараздағы бірінші моншада жеті бөлме болған, сәкілері мен қабырғасы әшекейленген.

Жауабы: жылыту мен су жүргізудің күрделі жүйесі, көп бөлмелі, құдығы мен сарқынды су ағатын құбыры бар, бай безендірілген монша.

№ 4

Түркістан қаласындағы ежелгі моншаға қосымша материалдар іздену арқылы саяхат жаса.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта Түркістан моншасы туралы дерек жоқ, сондықтан ақпаратты энциклопедиядан немесе интернеттен өзің табасың.

Шешуі (жоспар).

1. Түркістан қаласындағы ежелгі моншаның атауын, қай кезде салынғанын, қай жерде орналасқанын тап.
2. Оның бөлмелерін, жылыту және су жүйесін Отырар мен Тараз моншаларымен салыстыр.
3. Суреттерін таңдап, «саяхат» әңгімесін 5–6 сөйлеммен жаз да сыныпқа көрсет.

Жауабы: жоспар бойынша қысқа «саяхат» әңгімесі; деректерді анықтамалықтан тексер.

Жадынама

• Даталар: VIII ғ. — Дінгек; XI ғ. — Бегім ана, Сараман-Қосы, монша; X–XII ғғ. — мешіттер; XI–XII ғғ. — кесенелер.
• Жерлер: Сауран, Дінгек, Бегім ана, Тараз, Отырар, Түркістан, Жамбыл облысы.
• Терминдер: мұнара, кесене, мешіт, медресе, мазар, Шығыс моншасы.

Шағын тест