§ 27. Әл-Фараби – әлемнің ұлы ойшылы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 73–75-беттер.

Нені үйренесің

• Әлемнің ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фарабидің өмір жолымен танысуды.
• Әл-Фараби қай жерде және қашан туып, қайда қайтыс болғанын айтуды.
• Оны неге «Әлемнің екінші ұстазы» деп атайтынын түсіндіруді.
• Оның басты еңбектерін және айналысқан ғылым салаларын атауды.
• Әл-Фараби есімі берілген орындарды табуды.

Ой қозғау

• Энциклопедист кім? Бірден көптеген ғылымды білетін ғалым.
• Медресе дегеніміз не? Мұсылмандық мектеп.
• Керуен дегеніміз не? Алыс жолға бірге шығатын саудагерлер тобы.
• Отырар қайда тұрған? Сырдарияда, Оңтүстік Қазақстанда; Ұлы Жібек жолындағы басты қалалардың бірі.

Тақырыпты талдаймыз

Отырарлық бала

Аса көрнекті ғалым әл-Фараби 870 жылы Фараб (Отырар) өлкесінде әскербасының отбасында дүниеге келген. Толық есімі — Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан ибн Ұзлағ әл-Фараби. Ол Отырар медресесінде, Шаш (Ташкент), Самарқанд, Бұхара қалаларында, кейін Харран, Мысыр, Халеб (Алеппо), Бағдат шаһарларында білім алған.

Әл-Фараби — түркі ойшылдарының ішінде аты әлемге жайылған ең атақтысы, «Әлемнің екінші ұстазы» атанған ғұлама.

📌 Тірек сөздер: Отырар, Фараб, «Әлемнің екінші ұстазы».

Әл-Фараби алғашқы сауатын көне түркі тілінде Отырар қаласында ашқан. Бала кезінен білімге құштар болған ол Орта Азия, Парсы, Ирак, Араб елдеріне сапар шегіп, білім жинаған. 12–16 жас шамасында керуенге ілесіп, Бағдатқа аттанған.

Неге Бағдат

Бұған себептер болды:

• сол кездегі Бағдат халифатын басқарған Аббас әулетінің сенімді уәзірлері түркістандық, Фараб қаласынан шыққан еді;
• Бағдат шаһары ғылым мен өнер жолындағы адамдарды ықыласпен қарсы алып, олардың шығармашылық қабілетінің дамуына барынша жағдай жасаған;
• Бағдатта ғалымдар үйі және әлемдегі ең бай кітапхана болған.

Мұнда ол ежелгі грек ғалымдарының қолжазбаларымен танысқан. Осылайша Шығыс пен Грек-Рим мәдениеті арасындағы байланыстың дамуына өзіндік үлес қосады. Ол Аристотельдің «Метафизика», «Категория», «Бірінші және екінші категория» сияқты еңбектеріне түсіндірмелер жазған. Птолемей, Платон еңбектерін талдаған.

🌟 Бұл қызық! Тарихи деректер бойынша әл-Фараби 70-ке жуық тіл білген. Әл-Фараби әмбебап музыкант, композитор да болған, жас күнінен өзін әнші, күйші ретінде танытқан. Саз аспаптарында ойнаған.

Екі жүзге жуық еңбек

Әл-Фараби философия, логика, этика, эстетика, саясат, әлеуметтану, лингвистика, поэзия, шешендік өнер, музыка саласымен шұғылданды. Жаратылыстану бағытында астрономия, астрология, химия, география, космология, математика, медицина ғылымдарын да терең меңгерген. 200-ге жуық ғылыми еңбек жазып қалдырды. Олардың қатарында:

• «Аспан астындағы дүние»;
• «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы»;
• «Мемлекет қайраткерлерінің қанатты сөздері»;
• «Философияны үйрену үшін қажетті шарттар жайлы трактат»;
• «Ғылымдар тізбегі»;
• «Поэзия өнері туралы»;
• «Бақытқа жол іздеу»;
• «Риторика»;
• «Азаматтық саясат» т.б. еңбектері бар.

Ғалымның еңбектері дүниежүзіне кең таралған, әлемнің бірнеше тіліне аударылған. Әл-Фараби адамдардың көздеген мақсатына жетуі өзіне ғана байланысты екенін, адам руханы тұрғыда үнемі жетіліп отыруға тиіс екенін айтқан. Адам тек ақиқатты, айналадағы дүниені, қоршаған ортаны танып білу арқылы жетіледі деп түйін жасаған.

📌 Бұл маңызды! Әл-Фарабидің 1100 жылдығы 1975 жылы ЮНЕСКО көлемінде аталып өткен.

📕 Оқулықта әл-Фарабидің 1100 жылдығы 1975 жылы аталды делінген, бірақ 870 жылдан 1100 жыл өтсе, ол 1970 жыл болады. Қазақша басылымда да осылай жазылған, сондықтан оқулықтағы дерек ретінде қалдырылды.

Оның есімі қайда сақталған

Өз заманында оған шексіз құрмет көрсетілген. 950 жылы Сирияда (Шам), Дамаск қаласында қайтыс болған. Ұлы ғалым әл-Фарабидің мазары Дамаск қаласында орналасқан. 2011 жылы мемлекетіміздің «Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық бағдарлама аясында Дамаскіде әл-Фараби тарихи-мәдени орталығы мен кесене құрылысы салынды. Мұнда бабамыздың өмірі мен шығармашылығын және Қазақстан тарихын баяндайтын мұражай ашылды. Алматы қаласында әл-Фараби ескерткіші тұр: таудың аясындағы граниттен жасалған тұғырдағы қола мүсін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: айналаңыздағы қандай орындар әл-Фараби есімімен аталады: университет, көше, даңғыл, саябақ, бекет. Бірге талқылаңыздар: бала әл-Фарабиден қандай сұрақ қояр еді?

Өзіңді тексер

• Әл-Фараби қашан туған? 870 жылы.
• Қайда білім алған? Отырар медресесі, Шаш, Самарқанд, Бұхара, Харран, Мысыр, Халеб, Бағдат.
• Бағдатта нендей жағдай болды? Ғалымдар үйі мен әлемдегі ең бай кітапхана болды.
• Қашан қайтыс болған? 950 жылы Дамаскіде.
• Дамаскідегі орталықты кім салды? Қазақстан, «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында (2011 ж.).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Әл-Фараби аты берілген қандай оқу орындары, орталықтар, мекемелер бар?

Қалай ойлаймыз. Үйіңнің жанындағы мысалдарды тап; оқулықта Алматыдағы ескерткіш пен Дамаскідегі орталық бар.

Шешуі (жоспар).

1. 2–3 орынды таңда: Алматыдағы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, әл-Фараби даңғылы, Алматыдағы ескерткіш, Дамаскідегі орталық.
2. Әрқайсысы туралы 2 факт жаз (қайда орналасқан, немен танымал).
3. Сыныптастарыңмен әңгіме құрастыр.

Жауабы: оқулық бойынша Алматыдағы әл-Фараби ескерткіші және Дамаск қаласындағы әл-Фараби тарихи-мәдени орталығы мен кесенесі (2011 ж.); қалғандарын өз қаланнан тап, анықтамалықтан тексер.

№ 2

Әл-Фараби шұғылданған ғылым салаларын, олардың зерттеу бағыттарын ата.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі ғылымдар тізімін екі топқа бөл: қоғамдық және жаратылыстану.

Жауап үлгісі.

Жауабы: философия, логика, этика, эстетика, саясат, әлеуметтану, лингвистика, поэзия, шешендік өнер, музыка, астрономия, астрология, химия, география, космология, математика, медицина.

Жадынама

• Даталар: 870 ж. — туған; 950 ж. — қайтыс болған; 1975 ж. — ЮНЕСКО мерейтойы; 2011 ж. — Дамаскідегі орталық.
• Жерлер: Отырар (Фараб), Шаш, Самарқанд, Бұхара, Харран, Мысыр, Халеб, Бағдат, Дамаск.
• Терминдер: энциклопедист, ғұлама, ғылым, Аббас әулеті.

Шағын тест