§ 28. Қазақ жеріндегі ортағасырлық ғылымның дамуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 75–78-беттер.

Нені үйренесің

• IX–XII ғасырлардағы тіл, ғылым мен әдебиеттің дамуын оқып білуді.
• XI–XII ғасырлардағы үш ұлы авторды атауды: Жүсіп Баласағұнды, Махмұт Қашқариді және Қожа Ахмет Ясауиді.
• Олардың басты кітаптары: «Құтадғу білік» (Құтты білік), «Диуани лұғат ат-түрік», «Диуани хикмет» туралы әңгімелеуді.
• Бұл кітаптардың түркі халықтары мен қазақ тарихы үшін құндылығын түсіндіруді.

Ой қозғау

• «XI ғасыр» дегеніміз не? 1001 жылдан 1100 жылға дейінгі жылдар. Бұл шамамен 900–1000 жыл бұрын.
• Сөздік дегеніміз не? Сөздер жиналып, түсіндірілген кітап.
• Қарахандар кімдер? Жетісуда және Орта Азияда билік құрған түркі әулеті (942–1212 жж.), біз оны § 17-де оқығанбыз.
• Баласағұн қайда? Жетісудағы көне қала, қазіргі Қырғызстан жері мен Қазақстанның оңтүстік-шығысы.

Тақырыпты талдаймыз

Мың жыл бұрын да адамдар өлең мен сөздік жазған

VII–VIII ғасырлардан бастап қазақ жерінде поэзия, жазу-сызу, әдебиет, тарих ғылымдарының қалыптаса бастағаны белгілі. Оған «Оғызнама», «Қорқыт ата кітабы», Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани, Қожа Ахмет Ясауи, Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығы, XIV–XV ғасырлардағы түрлі сөздіктер айғақ.

Бүгін XI–XII ғасырлардың үш басты есімімен танысамыз.

📌 Тірек сөздер: Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Ахмет Ясауи.

Жүсіп Баласағұн: данышпан билеуші туралы дастан

Жүсіп Баласағұн 1020 жылы Жетісу өңірі, Баласағұн қаласында дүниеге келген. Ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері ретінде танылған. Өз заманында философия, математика, медицина, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі т.б. ғылым салаларының дамуына үлес қосқан.

Жүсіп Баласағұнның әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында қалдырған «Құтадғу білік» («Құтты білік») дастаны — XI ғасырда көне түркі тілінде жазылған көлемді әрі күрделі туынды. Бұл дастанды 1070 жылы жазып бітірген. Дастанды Қарахан әулеті мемлекетінің (942–1210 жж.) негізін салушы Сатұқ Боғраханға тарту етеді. Хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұнға бас уәзір атағын берген.

Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанын бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған көне түркі тілінде жазған. «Құтты білікте» патшалар, уәзірлер, хан сарайы қызметкерлері, елшілер, әскербасылар, нөкерлер, аспазшылар, колөнершілер, диқандар, малшылардың қоғамдағы орны, олардың міндет-құқықтары, міндеттері қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шыққан. Сондай-ақ Жетісуды мекендеген ерте түркі әдет-ғұрпы, салт-санасын жырлаған, ғибрат, өсиет сөздер жинағын берген. Дастанның кіріспесінде Құдай, пайғамбар, ғылымның мәні баяндалған.

🌟 Дастанды көп рет көшірген. 1439 жылы Герат қаласында көне ұйғыр тілімен көшірілген бір нұсқасы Вена қаласында Корольдік кітапханада сақталған. Араб әрпімен XIV ғасырдың бірінші жартысында көшірілген екінші нұсқасы Мысырдың (Египет) Каир қаласындағы Кедивен кітапханасынан табылған.

📕 Оқулықта дастанды Қарахан мемлекетінің негізін салушы Сатұқ Боғраханға тарту еткен делінген (қазақша басылымда да солай). Бірақ бұл хан X ғасырда өмір сүрген, ал дастан одан әлдеқайда кейін, 1070 жылы жазылды. Қазіргі еңбектерде кітапты оның ұрпағы, Қашғар билеушісі Табғаш Боғра ханға тарту еткен дейді.

Махмұт Қашқари: дала сөздерін жинаған адам

Махмұт Қашқари 1029–1039 жылдар шамасында Ыстықкөл маңындағы Барысхан қаласында дүниеге келген. Оның «Диуани лұғат ат-түрік» («Түрік тілдерінің сөздігі») атты түрікше-арабша түсіндірме сөздігі — XI ғасыр жазба әдебиетінің көрнекті ескерткіші. Бұл еңбек — түркі халықтарына ортақ әдеби және тарихи маңызы зор асыл мұра. Махмұт Қашқари бұл еңбекті 1072–1078 жылдары Бағдатта жазып бітірген.

Шығармада 29 түркі тайпасының аты, түркітілдес халықтардың тұрмысы, қоныстануы, тарихы, мінез-құлқы, табиғат құбылыстарына қатысты түсініктері берілген. Сөздіктің Махмұт Қашқаридың өз қолымен жазылған түпнұсқасы сақталмаған. Көшірілген нұсқалары Бағдат кітапханасынан және Стамбұлдың Фатих кітапханасынан табылған. 3 томнан, 8 кітаптан тұратын еңбекте 6800 түркі сөзі ғылыми жүйеге түсірілген. Сөздік 1915–1917 жылдары Стамбұлда үш томдық болып жарық көрген.

Еңбекте батыстан шығысқа қарай созылып жатқан тайпалардың қонысы, тайпа аттары, түркі тілдері көрсетіледі. Сол кездегі түркі тайпалары арасындағы кең қолданыстағы мақал-мәтелдер, өлеңдер, қанатты сөздер мен көркем теңеулер қамтылған. Мұндағы ислам дініне дейінгі фольклордан алынған үлгілер, яғни мақтау, жоқтаулар көне дәуірлерден, сақтар, ғұндар заманынан сақталып жеткен. Мұнда ежелгі тайпалардың наным-сенімдері, тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы бейнеленген.

📌 Бұл маңызды! Махмұт Қашқаридың сөздікте берген дөңгелек картасы ең ежелгі түркі картасы болып саналады.

Суретте қызыл сызықтармен белгіленген дөңгелек карта: ортасында түркі жерлері, жан-жағында араб жазулары.

Қожа Ахмет Ясауи: көшпелілерге арналған өлеңдер

XII ғасырда Орта Азияда сопылық поэзия орталығы Түркістан қаласы болған. Осы кезеңнің көрнекті өкілі Қожа Ахмет Ясауи шамамен 1093 жылы (кей деректерде 1103, 1041 жж.) Сайрам (Испиджаб) қаласында дүниеге келіп, 1166 жылы Ясы (Түркістан) қаласында қайтыс болған.

Қожа Ахмет Ясауидың «Диуани хикмет» («Ақыл кітабы») деген өлеңдер жинағы Қыпшақ даласы мен Орта Азияда түсінікті болған көне түркі тілінде ауызша тараған. «Диуани хикметтің» жазылған түпнұсқасы табылған жоқ. Ең ескі нұсқасы XVI ғасырда араб әрпімен шағатай тілінде қағазға түсірілген.

Онда сопылық ілім, Жаратқанға деген сүйіспеншілік, мойындаушылық, сопылық, мәдени-дәстүрлі өмір, имандылық, қанағат тұту, кішіпейілділік, жомарттық, адамгершілік қасиеттері уағыздалған. Хикметте Ахмет Ясауи өзінің ұстазы Арыстан баптың өсиет сөздерін насихаттайды. Ел арасында «Арыстан бапқа түне, Қожа Ахметтен тіле» деген сөз бар. Халық арасында қалыптасқан сенімге сәйкес алдымен Арыстан бапқа, содан кейін Қожа Ахмет Ясауи басына барып тәу етеді.

💡 Ясауи ислам діні тарихында «сопылық ағымның» негізін қалады. Ясауи ілімі көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақырып, түркі халықтары мәдениетіне үлкен өзгеріс әкелді. «Ислам дінін тек араб тілі арқылы ғана тануға болады» деген түсінікті теріске шығарып, діни-сопылық әдебиеттерін көне түркі тілінде, шағатай тілінде жазып отырған. Құранның мағынасын, шариғаттың қыр-сырын, діни қағидаларды жергілікті халыққа өз тілінде танытты, түркі халықтарының түсініп оқуына мүмкіндік берді.

🌟 Түркістан қаласында бирюза түсті күмбезі мен биік порталы бар Ахмет Ясауи кесенесі тұр. Бұл — Қазақстанның басты ескерткіштерінің бірі, ол ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген (2003 ж.).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Түркістанда Ясауи кесенесін көруге болады, ал Алматыда және басқа қалаларда Қашқари мен Баласағұн есімі берілген көшелер мен мұражайлар бар. Баладан сұраңыздар: үш кітаптың қайсысы оған қызық және неге? Қашқаридың дөңгелек картасының суретін бірге интернеттен табуға болады.

Өзіңді тексер

• «Құтадғу білік» қай жылы жазылып бітті? 1070 жылы.
• Қашқари сөздігінде түркі сөзі қанша? 6800-ге жуық.
• XII ғасырда Түркістан немен танымал болды? Сопылық поэзия орталығы болды, мұнда Ясауи өмір сүрді.
• Ясауидың ұстазы кім? Арыстан бап.
• «Ең ежелгі түркі картасы» деген не? Қашқари сөздігіндегі дөңгелек карта.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

IX–XII ғасырлардағы ғылым мен әдебиеттің көрнекті өкілдерін ата.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы үш есімді еске түсір және § 27-де біз білген ғалымды қос.

Шешуі.

Ертеректегі (IX–X ғғ.) заманнан ұлы ойшыл әл-Фарабиді қосуға болады (§ 27).

Жауабы: Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Ясауи (ал IX–X ғасырлардан әл-Фараби).

№ 2

Ясауи еңбегінің негізгі бағыты қандай болған?

Қалай ойлаймыз. «Ақыл кітабы» нені айтады: Жаратқан, адам, білім және халыққа қызмет.

Жауап үлгісі.

• Сопылық ілім: Жаратқанға деген сүйіспеншілік, мойындаушылық.
• Адамгершілік: кішіпейілділік, жомарттық, қанағат тұту, имандылық.
• Мәдени-дәстүрлі өмір: көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақырды.
• Ұстазы Арыстан баптың өсиет сөздерін насихаттады.
• Тіл: өлеңдері көне түркі, шағатай тілінде жазылған, сондықтан көшпелілерге түсінікті болған.

Жауабы: сопылық ілім, имандылық және адамгершілік, ұстаздың өсиеті; діни-сопылық әдебиетті халықтың өз тілінде жазды.

Жадынама

• Даталар: 1020 — Баласағұн туған; 1070 — «Құтадғу білік»; 1072–1078 — Қашқари сөздігі; 1093 шамасында — Ясауи туған; 1166 — қайтыс болған.
• Жерлер: Баласағұн, Барысхан (Ыстықкөл), Қашқар, Бұхара, Нишапур, Бағдат, Сайрам, Түркістан (Ясы).
• Терминдер: дастан, сөздік, сопылық, хикмет.

Шағын тест