§ 5. Түргеш қағанаты (704–756 жж.)
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 14–17-беттер.
Нені үйренесің
- «Түргеш» сөзі нені білдіретінін және «сары» мен «қара» түргештер қайдан шыққанын түсіндіруді.
- Түргеш қағанатының қашан және қалай құрылғанын, Үшелік қағанның қандай рөл атқарғанын айтып беруді.
- Сұлу қағанның сыртқы саясатын сипаттауды.
- Картадан қағанаттың аумағын көрсетуді және оның неге құлағанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Он оқ елі деген не? «Он оқ»: он тайпадан тұратын Батыс Түрік қағанаты (§§ 3–4).
- Суяб пен Мыңбұлақ қайда болды? Жетісуда, Шу және Талас өзендерінің бойында, Батыс Түрік қағанатының астаналары.
- Ұлыс деген не? Билеушісі басқаратын мемлекеттің бір бөлігі.
Тақырыпты талдаймыз
Түргештер кімдер
Түргештерді қытай жазбаларында және ежелгі таска жазылған Орхон ескерткіштерінде түрік (тукю) тайпаларына туыстас деп көрсетеді. «Түргеш» атауы, ықтимал, «түрік» сөзінен шыққан.
VII ғасырда түргештер Тарбағатайдың батысында көшіп-қонып жүрген. Тарихи деректен белгілісі — түргештер Алаш ұлысы деген атпен VII ғасырдың соңында Жетісудағы Он оқ елінің құрамына кірген. Оның ішінде Бес түрік (дулу) тайпалық одағына жататын ұлыс болатын. Яғни, түргештер Батыс Түрік қағанатындағы дулулардың белгілі тайпасының бірі болған. Ежелгі дулулардың құрамында болған бес ұлыстың бірі — Түргеш-Алаш чор VII ғасырда Іле өзенінің ортаңғы және төменгі аңғарларын мекендегені белгілі.
Уақыт таспасы
Табылған жәдігерлер не айтады
Жетісу жерінде түргештердің орталығы болған Суябта және тағы басқа елді мекендерде табылған заттық ескерткіштер, әсіресе түргештердің теңгелері бұл мемлекеттің кезінде едәуір мықты болғанын көрсетеді. Түргеш теңгелерінде Он оқ халқына тән садақ оғының жебесі салынған және көне түркі (Орхон) жазуымен қатар, соғды жазуы да қолданылған. Мұның өзі түргештердің көрші мемлекеттермен де қарым-қатынасының арта түскенін айқын дәлелдейді.
🌟 Алматы облысында түргештердің таңбасы табылған (15-беттегі сурет). 16-беттегі суретте VIII ғасырдағы түргеш қағанатының мыс теңгелері көрсетілген (ҚХР).
Аумағы: карта сөзбен
Қағанат Жетісуда орналасты. 15-беттегі «Түргеш қағанатының аумағы» (Он оқ елі) картасында бұл — Балқаш көлі, Іле, Қаратал, Талас өзендері, Ыстықкөл және Алакөл маңындағы қоңыр дақ. Оның оңтүстік-батысында Сырдария, Арал теңізі және Хорезм, солтүстігінде қыпшақтар мен қимақтар, шығысында қарлұқтар мен басмылдар. Оқулықта аумақты былай сипаттайды: оңтүстік-шығыстағы Шаш (Ташкент) қаласынан Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Тұрфан қалаларына дейін созылып жатты.
Негізгі астана — Шу өзені бойындағы Суяб қаласы, шағын (екінші) астана — Іле бойындағы Қойлық (Күнгіт). Қағанат 20 әкімшілік аймаққа бөлінді, әрқайсысынан соғысқа дайын тұрған 7 мың адамдық әскер ұсталды.
Үшелік қаған және Сұлу қаған
Үшелік қаған (708 жылы қайтыс болған) қағанаттың негізін қалады. Ол мемлекетті он және сол қанаттағы екі ордаға бөлді.
Үшелік қағаннан кейін түргештердің Шығыс Түрік қағанатымен қарым-қатынастары шиеленісті. Шығыс түріктерінің түргештерге жасаған екі жорығы белгілі. Орхон жазуларында Бөгчор (Қапаған) қағанның тұсында түріктердің түргештермен Болчу өзенінде 711 жылы шайқасқаны жазылған. Осында түргештердің ханы Сака қаза болып, оның әскері талқандалған.
Түргеш қағанаты Сұлу қаған билік жасаған тұста (715–738 жж.) күшейді. Сұлуға Он оқ елі түгелдей бағынып, халық саны 200 мың адамға жеткен. Оның сыртқы саясаты былай болды:
- Қытаймен де, Тибетпен де бейбіт қатынасты нығайтуға бағытталды;
- Шығыс Түрік қағанатымен жауласу тоқтатылып, туыстық байланыстар жолға қойылды;
- Қытай императоры оған өзінің қызын ұзатты және оған 715 жылы «Адал қаған» деген құрметті лауазым берді. Қытайдың Сұлуды бұлай көшеметтеуі дипломатиялық қатынастардың нығая түсуінен туындаған еді. Сұлу Қытайға жеті рет елші аттандырып, оларға тарту-таралғы жіберген;
- мемлекеттің экономикалық жағдайын нығайту үшін Сұлу көршілерге жорықтар жасап отырды. Бірде ол Тибетпен одақтасып, Қытайдың төрт қаласын тонап қайтты. Алайда көп кешікпей Қытаймен қайтадан бейбіт қатынас орнатты;
- Сұлу қаған өмірінің соңғы жылдарын Талас өзені бойына басқөктеп кірген арабтарға қарсы күреске арнады. Мұнда түргештер мен арабтар алма-кезек жеңіп, өзара текетірес күрес өршіді.
«Сары» және «қара» түргештер
Қытайдың ықпалымен және түргеш билеушілерінің өзара тартыстарының әсерінен Он оқ елін билеп отырған түргештердің өзі де біртіндеп екіге бөлініп кетті. Олар қара түргештер және сары түргештер деген атау алды.
- Қара түргештер: түргештің Сұлу қағанына ілескен жергілікті дулулар. Олар Қара Түргеш хандығын құрды.
- Сары түргештер: қытай жылнамаларында түргештердің тағы бір ханы Саканы (708–711 жж.) жақтайтындар «сары түргештер» деп аталады.
Түргештердің бұлай бөлінуі олардың кейбір тайпаларының билікті басып алуға деген ұмтылысынан орын алды. Түргеш рубасылары арасында каралар мен сарыларға бөлініп, тақ таласу тоқтамады. Мұны Алтайдан осында қоныс аударып келген қарлұқтар пайдаланып, билікті басып алды. Жетісуда түргеш қағанатының орнына қарлұқ қағанаты пайда болды.
📌 Есіңде болсын! Түргеш мемлекетінің күйреу қасіреті егемендікті бағалай білмеудің, саяси тұлғалардың биік лауазым үшін күресті ел мүддесінен жоғары санауының ауыр салдары болып табылады.
👨👩👧 Ата-анаға. Талқылаңыздар: мемлекет ішіндегі дау оны неге әлсіретеді, ол қуатты болса да? Өмірден мысал келтіріңіз: сынып, футбол командасы, отбасы. Сонымен бірге картадан Жамбыл облысын және Таразды көрсетіңіз: жақын жерде түргеш қалалары болған.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қағанатта қандай жазулар қолданылды? Көне түркі (Орхон) және соғды жазуы.
- Теңгелерде не бейнеленген? Он оқ халқына тән садақ оғының жебесі.
- Неше әкімшілік аймақ болды? Жиырма, әрқайсысынан 7 мың адамдық әскер ұсталды.
- Жетісуда түргештердің орнына кім келді? Қарлұқтар.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Үш топқа бөлініп, бірінші топ Үшелік қаған, екінші топ Сұлу қаған, үшінші топ Сака қаған болып, олардың қызметін көрсететін эссе жазады.
Қалай ойлаймыз. Әр топ өз қағаны туралы оқулықтан фактілерді жазып алады: қашан билік құрды, не істеді, қандай нәтиже болды. Содан кейін фактілерден эссе құрайды.
Жауап үлгісі.
- Үшелік қаған (қайтыс болған жылы 708). Түргеш қағанатының негізін қалады. Мемлекетті он және сол қанаттағы екі ордаға бөлді; негізгі астана — Суяб, шағын астана — Қойлық (Күнгіт); 20 әкімшілік аймақ, әрқайсысынан 7 мың әскер.
- Сұлу қаған (715–738). Қағанаттың ең күшті кезі: Он оқ елі түгелдей бағынды, халық саны 200 мыңға жетті. Қытаймен және Тибетпен бейбіт қатынасты нығайтты, шығыс түріктермен жауласуды тоқтатты, 715 жылы «Адал қаған» лауазымын алды. Өмірінің соңында арабтарға қарсы күресті.
- Сака қаған (708–711). Қытай жылнамаларында оның жақтастарын «сары түргештер» деп атайды. 711 жылы Болчу өзеніндегі шайқаста қаза тапты, әскері талқандалды.
Эссе үлгісі (Сұлу қаған). Сұлу қаған Түргеш қағанатының ең күшті билеушісі болды. Оның тұсында бүкіл Он оқ елі бір қолға бағынды, ал халық саны екі жүз мың адамға жетті. Ол Қытаймен де, Тибетпен де келісе білді, ал императордың қызына үйленіп, «Адал қаған» атанды. Бірақ өмірінің соңында арабтармен ұзақ күресуге тура келді. Мен ойлаймын, Сұлу қаған дана саясаткер болған, өйткені соғыспай да бекем одақтар жасай білді.
Жауабы: Үшелік қаған — негізін қалаушы және мемлекеттің құрылымын жасаған; Сұлу — қағанатты күшейткен; Сака — «сары» түргештердің жетекшісі.
№ 2
Түргештердің құрамындағы тайпалық одақтарды және Түргеш қағанатына көрші елдерді анықта.
Қалай ойлаймыз. 14-беттегі мәтінді және 15-беттегі картаны қарап шық: картада қағанаттың іші мен сыртындағы жазулар бар.
Шешуі.
- Түргештердің құрамындағы одақтар: түргештер Он оқ елінің құрамына кірді; ол Дулу (Бес түрік) және Нушиби одақтарына бөлінді, түргештер дулулардың белгілі тайпасы болды («Алаш ұлысы», «Түргеш-Алаш чор»).
- Көршілері (картада): солтүстікте қыпшақтар мен қимақтар, солтүстік-шығыста Телек (теленгіт) ұлыстары, шығыста қарлұқтар мен басмылдар, батыста қаңғарлар, оңтүстік-батыста Хорезм, Арал теңізі және Сырдария.
Жауабы: түргештер Дулу одағының тайпасы болды; көршілері — қыпшақтар, қимақтар, қарлұқтар, басмылдар, қаңғарлар, Хорезм және Телек ұлыстары.
№ 3
(нөмірсіз тапсырма: «Іздент!» — Түргеш қағанатының әлсіреу және ыдырау себептерін анықта.)
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен ішкі және сыртқы себептерді тап.
Жауап үлгісі.
- Қытайдың ықпалы: ол түргештерді өзара тартысқа итермеледі.
- Түргеш билеушілерінің өзара тартыстары, тақ таласы.
- Түргештердің «қаралар» мен «сарыларға» бөлінуі.
- Сұлу қағанның соңғы жылдардағы арабтармен ұзақ күресі.
- Әлсіреуді Алтайдан келген қарлұқтар пайдаланып, билікті басып алды.
Жауабы: Қытайдың ықпалы, билеушілердің өзара тартысы, «қара» мен «сары» түргештерге бөліну және қарлұқтардың күшеюі.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма: «Іздент!» — Түргештер неліктен «сарыларға» және «қараларға» бөлінді?)
Қалай ойлаймыз. Кімді кім жақтағанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Бөліну түргеш тайпаларының кейбірінің билікті басып алуға ұмтылуынан болды.
- «Қаралар» — Сұлу қағанға ілескен жергілікті дулулар, олар Қара Түргеш хандығын құрды.
- «Сарылар» — қытай жылнамаларында Сака ханды (708–711 жж.) жақтайтындар.
- Сары мен қара болып бөлінген рубасылары тақ таласуын тоқтатпады.
Жауабы: түргештер билікке таласқан екі жақтың — Сұлу («қаралар») мен Сака («сарылар») жақтастарына бөлінді.
Жадынама
- Даталар: 704–756 жж. қағанат; 708 ж. Үшелік қайтыс болды; 711 ж. Болчу шайқасы; 715 ж. «Адал қаған»; 715–738 жж. Сұлу.
- Жерлер: Жетісу, Тарбағатай, Суяб, Қойлық, Шаш, Бесбалық, Тұрфан.
- Терминдер: этноним, орда, таңба, соғды жазуы.