§ 29. Оғыз-қыпшақ жазба ескерткіштері
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). II бөлім: X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан. 78–81-беттер.
Нені үйренесің
- «Қорқыт ата кітабының» маңыздылығын және Қорқыттың кім екенін білуді.
- «Кодекс Куманикус» сөздігінің халықаралық байланыстардағы рөлін түсіндіруді.
- «Оғызнама» дастанының желісін әңгімелеуді.
- Оғыз және қыпшақ тілдерін ажыратуды, эпос пен қолжазбаның не екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Қобыз дегеніміз не? Көшпелілердің ежелгі ыспалы аспабы. Оның үні сиқырлы деп саналған.
- Қыпшақтар кімдер? Дунайдан Ертіске дейінгі Ұлы Даланы мекендеген түркі халқы (§ 19).
- Оғыздар кімдер? Сырдария мен Арал маңы далаларын мекендеген түркі халқы (§ 10).
- «XIII ғасыр» дегеніміз не? 1201 жылдан 1300 жылға дейінгі жылдар, шамамен 700–800 жыл бұрын.
📌 Тірек сөздер: эпостық жырлар, оғыз тілі, қыпшақ тілі.
Тақырыпты талдаймыз
Оғыздар мен қыпшақтарды танытатын үш кітап
Үш ескерткішті есте сақтайық. Әрқайсысы — даланың өміріне ашылған «терезе».
«Қорқыт ата кітабы»: батырлық жырлар
«Қорқыт ата кітабы» — қаһармандық эпос үлгісіне жататын оғыз-қыпшақ дәуірінің жазба мұрасы. Бүкіл Орта Азиядағы түркітілдес халықтарға, Әзірбайжан, Осман түріктері арасында кеңінен таралған. Бұл тарихи-әдеби мұра оғыз тілінде жырланып, XV ғасырда Кавказ жерінде оғыз тілінде хатқа түсірілген. Ғылымда оның 2 нұсқасы бар:
- 12 батырлық жыр — Дрезден кітапханасында сақталған;
- 6 батырлық жырдан тұратын нұсқа — Ватикан кітапханасында сақталған.
«Қорқыт ата кітабы» 12 түрлі батырлық жырдан құралған. Ондағы аңыздар, көшпелі салт өмірі, наным-сенімдер, жер-су атаулары — X ғасырдағы Сырдария-Арал оғыздарына тән ұғымдар. Кавказда хатқа түскендіктен, жырда сол аймақтың атаулары да көбірек айтылады. «Қорқыт ата кітабының» басты кейіпкері — Қорқыттың өзі. Жырдан көшпелі елдің салт-санасы, қазақ халқының табиғат пен қоғамға деген көзқарасы байқалып тұрады.
«Қорқыт ата кітабы» өзінің тарихы, мазмұны, суреттейтін салт-дәстүрі, жыр кейіпкерлерінің саралығы жағынан қазақтың батырлық жырларына өте жақын.
💡 Есте сақта! Қорқыт ата — VIII–IX ғасырларда Сырдария бойында (Жанкент) өмір сүрген оғыз-қыпшақ тайпаларының асқан ғұламасы, ақылгөйі, түркі халықтарына ортақ ойшыл, жырау, сазгер, түркі әлемінің фольклорында кеңінен танылған тұлға. Қазақ фольклорында алғашқы қобызшы, қобызшылардың, бақсылардың пірі, қазақ жырларының атасы ретінде сипатталады.
Қорқыт атаның күйлері қобыздың сүйемелдеуімен дүниеге келген. Қорқыт туралы аңыздар оның ақылшы, данагөй, күйші, эпос айтушы жырау ғана емес, оғыз-қыпшақ ұлысынан шыққан атақты бақсы, қобыз сарынын ең алғаш дүниеге әкелген, музыка әлемін өрістеткен адам екенін айтады. Қорқыттың қобызда тартылатын «Ұшардың ұлуы», «Тарғыл тана», «Елім-ай, халқым-ай», «Әуіпай», «Сарын», «Қоңыр», «Қорқыт», «Бәшпай», «Желмая», «Байлаулы киіктің зары», «Кілем жайған», «Аққу» атты күйлері бар.
🌟 Бұл қызық! Аңыз бойынша, Қорқыттың Желмаясы өзгенің мінгеніне жүрмейтін, жетегіне ермейтін керемет көлік болған. Қорқыт өзі мінгенде, ол қанатты құсқа жеткізбейді, ой мен қырды, жерді еркін басып, айдың судың үстінен ұшып өтетін болған. Қорқыт жер жүзін аралағанда, оның сенімді жолдасы қанатты көлігі болған.
Суретші А. Дүзелханов салған суретте Қорқыт қолына қобыз ұстап отыр. Ал Қызылорда облысында Қорқыт ата кешенінде қобыз бейнелі ескерткіш тұр: екі биік тас тіректі, жел «ойнайтын» ашық кеңістігі бар үлкен тұғыр.
💡 Ізден! Қорқыт туралы қандай аңыздар білесің? Төменде № 2 жаттығуда бірнеше аңыз бар.
«Кодекс Куманикус»: Дунайдан Жоңғар қақпасына дейін түсінген сөздік
«Кодекс Куманикус» немесе «Қыпшақ тілінің сөздігі» — қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктер жинағы. Еңбектің жазылған уақыты белгісіз. Түпнұсқасы шамамен 1294 жылы жазылған. Оның бірінші көшірмесі 1303 жылы Алтын Орда мемлекетінің Сарай қаласында жасалған. 1330 жылы еңбек толығымен көшіріліп біткен. Еңбектің «Кодекс Куманикус» аталуы куман атымен байланысты. Қыпшақтарды Батыс Еуропада куман деп атаған.
💡 Ізден! Қолжазба деп шығарманың қандай түрін айтамыз? Қолжазба — қолмен жазылған шығарма (кітап, құжат), баспаханада басылмаған.
Еңбектің бірінші бөлімі — латынша-парсыша-куманша сөздік. Онда сол кезеңдегі күнделікті тіршілікпен байланысты ұғымдар сөздігі топтастырылған.
Еңбектің екінші бөлімінде діни уағыздар, жұмбақтар жазылған. Көптеген қыпшақ сөздері ежелгі неміс тіліне, латын тіліне аударылып берілген. XIII–XIV ғасырларда Дунай өзенінен Жоңғар қақпасына дейінгі елдің бәрі де қыпшақ тілін түсінген.
«Кодекс Куманикус» Венециядағы Әулие Марк шіркеуінде сақтаулы. Еңбек француз, неміс, латын, орыс, парсы тілдеріне аударылып, бірнеше рет басылып шыққан. «Кодекс Куманикус» еңбегінің тілі қазақ тілінің орта ғасырлардағы табиғи қалпын көрсетеді.
💡 Бұл — халықаралық қатынастың мысалы: Еуропа мен Азия саудагерлері мен елшілері келісіп, сауда жасау үшін қыпшақ тілін үйренген.
«Оғызнама»: оғыздардың тарихы жырда
Түркі халықтарының ортағасырлық еңбектерінің қатарындағы маңызды ескерткіш — «Оғызнама». Ол — түркі халықтарының ежелгі шежіресін аңыздар негізінде баяндайтын эпостық дастан. Шығарма алғаш халық арасында ауызша таралып, кейін хатқа түсірілген.
«Оғызнаманың» екі нұсқасы бар:
- Көне ұйғыр қарпімен XIII–XIV ғасырларда көшірілген. Шығарма Париждің ұлттық кітапханасында сақтаулы. Бұл нұсқаны орыс тіліне алғаш рет В. В. Радлов аударған.
- Хиуа ханы Әбілғазының араб қарпімен жазған нұсқасы.
Эпостың екі нұсқасында да Оғыз батырдың жорықтары, ұрпақтарының жасаған ізгілікті істері, оғыз тайпаларының шығу тегі, қоғамдық-әлеуметтік өмірі, оғыз тайпаларының көшіп-қонуы, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрыптары туралы жазылған. «Оғызнама» эпосында сақтар, ғұндар дәуірінде, орта ғасырларда орын алған сан алуан тарихи оқиғалар баяндалған.
«Оғызнаманы» ақиқат пен аңыз бір-біріне негізделген шығарма деуге болады. Ондағы көкжал қасқырдың әскер басында болуы сияқты қиял-ғажайып оқиғалар түркілердің көк бөріге табынғандығы көрініс тапқан. «Оғызнама» — тарихи әрі әдеби ескерткіш.
📌 Оғыз тілі көне түркі тайпалары арасында кең таралған, қазір қолданыстан шыққан өлі тіл қатарына жатады.
📕 Оқулықта Күлтегін мен Тоныкөк жазбалары оғыз тілінде жазылған деп көрсетілген (қазақша басылымда да солай). Бірақ әдетте бұл ескерткіштердің тілін көне түркі тілі деп атайды.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан «Қорқыт» немесе «Желмая» күйін қосып, қобыз үнін тыңдауды сұраңыз. Қызылордадағы Қорқыт ата кешеніне барып қайтуға болады немесе кем дегенде суретін бірге қарап, Қорқыттың өлімнен қашқаны туралы аңызды оқыңыздар.
Өзіңді тексер
- «Қорқыт ата кітабының» басты кейіпкері кім? Қорқыттың өзі.
- «Кодекс Куманикус» қашан жазылған? Түпнұсқасы шамамен 1294 жылы; бірінші көшірмесі 1303 жылы Сарайда жасалған.
- Қыпшақ тілін қайда түсінген? Дунайдан Жоңғар қақпасына дейін.
- «Оғызнаманы» орысшаға алғаш кім аударды? В. В. Радлов.
- «Оғызнамада» қандай аңыз бейнесі бар? Көкжал қасқыр әскер басында; түркілер көк бөріге табынған.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
«Қорқыт ата кітабындағы» эпостық жырларды және жыр кейіпкерлерін ата.
Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы мәліметті жина: екі нұсқа, жырлар саны, басты кейіпкер.
Жауап үлгісі.
- «Қорқыт ата кітабы» — 12 түрлі батырлық жырдан тұратын эпос. Оның екі нұсқасы бар: 12 батырлық жыр (Дрезден кітапханасында) және 6 батырлық жыр (Ватикан кітапханасында).
- Басты кейіпкері — Қорқыт ата: жырау, ақылгөй, күйші, қобызшы.
- Жырларда оғыз тайпаларының батырлары мен олардың жорықтары, көшпелі өмір, наным-сенім суреттеледі.
Жауабы: 12 жыр (Дрезден) және 6 жыр (Ватикан); басты кейіпкері — Қорқыт ата.
№ 2
Түркі жазба ескерткіштерінің тарихи маңыздылығы туралы айтып бер.
Қалай ойлаймыз. Әр кітап үшін үш сұраққа жауап бер: бұл не, неден, неге маңызды.
Шешуі.
| Ескерткіш | Бұл не | Не туралы | Тарихи маңызы |
|---|---|---|---|
| «Қорқыт ата кітабы» | оғыз тіліндегі батырлық эпос; 12 жыр (Дрезден) және 6 жыр (Ватикан) | көшпелі өмір, оғыздардың наным-сенімі, Қорқыттың даналығы | түркі халықтарына ортақ мұра; қазақтың батырлық жырларына жақын; Қорқыт — қобыз өнерінің атасы |
| «Кодекс Куманикус» | қыпшақ тіліндегі сөздік және діни мәтіндер (шамамен 1294 ж.) | күнделікті тіршілік сөздері, уағыздар, жұмбақтар | қыпшақ тілін Дунайдан Жоңғар қақпасына дейін түсінгенін көрсетеді; қазақ тілінің орта ғасырлардағы табиғи қалпын танытады |
| «Оғызнама» | түркілердің ежелгі шежіресі туралы эпостық дастан | Оғыз батырдың жорықтары, оғыз тайпаларының шығуы, әдет-ғұрыптары | тарихи әрі әдеби ескерткіш; сақтар мен ғұндар дәуірінен бастап естелік сақтайды |
Жауабы: үш ескерткіш те оғыздар мен қыпшақтардың өмірін, наным-сенімін және тарихын көрсетеді, түркі халықтарының ортақ мұрасы болып табылады.
Қосымша: «Ізден!» тапсырмаларына жауап
(оқулықта «Ізден!» деген қызметтік сұрақтар нөмірсіз берілген.)
Қорқыт туралы аңыздар (жауап үлгісі).
- Желмая туралы аңыз. Желмая тек Қорқыттың өзін ғана көтерген, құстан жылдам шапқан.
- Өлімнен қашу туралы аңыз. Қорқыт өлімнен қашатын жер іздеген. Қайда барса да, қабір қазылып жатқанын естиді. Сонда ол Желмаяға мініп, Сырдариямен жүзіп, қобыз тартқан: музыка үнінің арқасында өлім оған жуымаған. Айтуларынша, ол тек ұйықтап кеткенде ғана келген.
- Қобыз туралы аңыз. Қорқыт қобыз күйлерін алғаш шығарған.
Эпос — шығарманың қандай түрі? Әдебиеттің үш тегі бар: эпос, лирика, драма. Эпос оқиғалар мен кейіпкерлер туралы баяндайды. «Оғызнама» мен «Қорқыт ата кітабы» — батырлық эпос.
Жадынама
- Даталар: шамамен 1294 ж. — «Кодекс Куманикус» түпнұсқасы; 1303 ж. — бірінші көшірмесі; 1330 ж. — толық көшірмесі; XIII–XIV ғғ. — «Оғызнаманың» көне ұйғыр нұсқасы; XV ғ. — «Қорқыт ата кітабы» хатқа түсті.
- Жерлер: Сырдария (Жанкент), Қызылорда, Сарай, Венеция, Дрезден, Ватикан, Париж.
- Терминдер: эпос, қолжазба, оғыз тілі, қыпшақ тілі, куман.