§ 36. Алтын Орда мемлекетінің дағдарысы және ыдырауы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 98–101-беттер.
Нені үйренесің
- Алтын Орда мемлекетінің әлсіреу себептерін анықтауды.
- «Дүрбелең жылдар» деп аталған саяси дағдарыстың себептерін талдауды.
- Тоқтамыс хан Орданы уақытша қалай күшейткенін және мұның немен аяқталғанын айтып беруді.
- Әмір Темір жорықтарының салдарын және ыдыраудан кейін пайда болған хандықтарды атауды.
Ой қозғау
- Батый кім? Алтын Орданың алғашқы ханы, Сайын хан атанған (§ 34).
- Дүрбелең дегеніміз не? Тәртіпсіздік, тақ үшін болған күрес кезеңі.
- Өзбек хан кім? 1312–1342 жылдары билік құрған хан, оның тұсында Орда шыңына жетті (§ 35).
- «XIV ғасыр» дегеніміз не? 1301–1400 жылдар. Осы ғасырдың соңына дейін Алтын Орда қуатының басым бөлігін жоғалтты.
Тақырыпты талдаймыз
Уақыт таспасы: жарықшақтан Орданың соңына дейін
Бәрі отбасыдан басталды
Жәнібек хан билігі тұсында Алтын Орданың ішкі және сыртқы жағдайы күрделене түсті. Ұлыс билеушілері жеке билікке ұмтылды. Польша, Литва және Қырымдағы итальяндық колониялармен қақтығыстар болды. Жағдайды обаның таралуы да шиеленістірді: оба кесірінен «ауылдар мен қалалар адамсыз бос қалды». Обадан кейін Алтын Орда ұзақ уақыт қалпына келе алмады.
Жәнібек билігінің соңғы жылдарында хан хулагулықтармен соғыста Әзірбайжан жерін уақытша Алтын Ордаға қосып алды. Билеуші ретінде ұлы Бердібекті қалдырды. Бірақ Бердібек Алтын Орданың тағына отыруды мақсат етеді.
Ол 1356 жылы әкесіне қастандық ұйымдастырып, билікке келді. Бірақ Бердібек хан бар-жоғы екі жыл билік құрды. Дәл осы кезеңде Алтын Орданың құлдырау кезеңі басталды. Бердібек хан Батый хан ұрпақтарынан таққа мұрагер болуы мүмкін деген барлық туыстарын қырып салған. Осыдан кейін Сайын хан ұрпақтарынан билікке келетін мұрагер қалмады.
📌 «Дүрбелең жылдар» — Алтын Орда тарихындағы шамамен 20 жылға созылған кезең, бірінен соң бірі 25 хан билік құрған.
💡 Мемлекетте билікті табыстаудың түсінікті тәртібі болмаса, бір ғана қастандық бәрін құлатуға жеткілікті.
Тоқтамыс: соңғы күшті хан
Көп ұзамай Бердібек ханның өзі де қастандық ұйымдастырушылардың қолынан қаза табады. Осыдан бастап Алтын Орда тарихында 20 жылға созылған, бірінен соң бірі 25 хан билік құрған «дүрбелең жылдар» басталған.
Сарайдағы тақ үшін болып жатқан таласқа толы заманда Алтын Ордадағы билікті Тоқтамыс хан иеленеді. Ол Орда Ежен ұлысындағы Маңғыстау әмірі Тайқожаның ұлы еді. Тоқтамыс хан Мәуереннахрдың билеушісі Әмір Темірдің көмегімен сол қанатты жаулап алады.
1380 жылы аз уақыт ішінде ол Сарай, Қажы-Тархан және Төменгі Еділ бойындағы алтынордалық қалаларды иеленеді. Алтын Ордадағы саяси дағдарыс кезінде ықпалды билеушіге айналған Мамайға қарсы шықты. 1380 жылы Мамай Күлік жазығында орыс әскерлерін бастаған Дмитрий Донскойдан жеңіліп қалған еді. Осы жағдайды пайдаланған Тоқтамыс Мамайды да жеңіп, 1382 жылғы тамызда Мәскеуге жетті. Алтын Ордадан бөлінуге ұмтылған орыс жерлерін қайтадан өз билігіне қаратты.
🌟 Мамай (шамамен 1335–1380 жж.) — Алтын Орда тарихындағы атақты беклербек. «Дүрбелең жылдарда» 1361 жылдан бастап Батый хан ұрпақтарының атынан ақша шығарып, Алтын Орданың батыс бөлігінде өз билігін орнатқан.
Тоқтамыс пен Темір
Шыңғыс ұрпақтарын «қуыршақ хан» ретінде пайдаланғысы келген Әмір Темір Тоқтамыс хан арқылы Алтын Ордаға да өз ықпалын жүргізбекші болды. Бірақ Алтын Орданың күш-қуатын қалпына келтірген Тоқтамыс хан мен Әмір Темір арасында шиеленіс туа бастады.
Әмір Темір мен Тоқтамыс әскері арасындағы ірі шайқастардың бірі — 1391 жылы 18 маусымда болған Құндызша түбіндегі шайқас. Шайқас нәтижесінде Тоқтамыс хан әскері жеңіліске ұшырады. Тоқтамыс хан билігін сақтап қалғанмен, шайқастың салдарлары Алтын Орда үшін өте ауыр болды.
1395 жылы 15 сәуірде Солтүстік Кавказ аймағында Терек түбінде Тоқтамыс пен Темір әскерінің арасында ақтық шайқас орын алды. Алтын Орда әскері толық талқандалды. Тоқтамыс Дешті Қыпшақтағы саяси биліктен айырылды.
Темірдің жорықтарының салдары ауыр болды: қалалар қирап, сауда жолдары тоқтап, әскердің көп бөлігі ұрыс даласында қаза тауып, мыңдаған адамдар құлдыққа айдалды. Әмір Темір Алтын Орданың Еділдегі астанасы Сарай-Беркені талқандады.
Ыдырау
Алтын Орда мемлекеті Тоқтамыс ханның билігінен кейін де шартты түрде мемлекет ретінде өмір сүре берді. Бірақ ол бұрынғы күш-қуаты мен ықпалынан бірте-бірте айырылған еді.
Алтын Орда XV ғасырдың ортасында бірнеше хандықтарға бөлініп кетті: Қазан хандығы, Астрахан хандығы, Ноғай ордасы, Әбілхайыр хандығы жеке мемлекеттерге айналды. Ал орыс жерлері бытыранқылықтан құтылып, бірте-бірте Мәскеу князьдігі маңына топтаса бастады.
1480 жылы Алтын Орданың соңғы ханы Ахмед хан мен орыс әскері арасында соңғы кездесу болды. Бұл тарихта «Уграда тұру» деген атпен қалды. Себебі екі жақ бір-біріне қарсы шыққанмен, шайқаспай тарап кетті. Бұл Алтын Орда тарихының соңғы оқиғасы деп есептеледі. Күшейе бастаған орыс билеушілері енді керісінше бұрынғы Алтын Орда иеліктерін біртіндеп бағындыра бастады.
Қазақтар үшін екі қалдық маңызды: Ноғай ордасы (§ 39) және Әбілхайыр хандығы (§ 40). Бұл — болашақ Қазақ хандығының жерлері.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен «ыдырау ағашын» сызып көріңіз: ортасында Алтын Орда, одан Қазан хандығына, Астраханға, Ноғай ордасына және Әбілхайыр хандығына тармақтар барады. Бұл келесі сабақтарға негіз болады.
Өзіңді тексер
- «Дүрбелең жылдар» деген не? Тақ үшін 20 жыл күрес, бұл кезде 25 хан ауысты.
- Тоқтамыс кім? Әмір Темірдің көмегімен Орданы уақытша күшейтіп, кейін Темірден жеңілген хан.
- Құндызша шайқасы қашан болды? 1391 жылы 18 маусымда.
- Орда әскері Теректе қашан талқандалды? 1395 жылы 15 сәуірде.
- Алтын Орда тарихының соңы деп нені шартты түрде есептейді? 1480 жылғы «Уграда тұруды».
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Алтын Орда тарихындағы «дүрбелең жылдар» дегеніміз не?
Қалай ойлаймыз. Анықтама бер және сандарды келтір.
Жауабы: бұл — Бердібек хан қаза тапқаннан кейінгі шамамен 20 жыл, тақ үшін аяусыз күрес жүрген, 25 хан ауысқан кезең; орталық билік күшін жоғалтты.
№ 2
Әмір Темірдің Алтын Орда тарихындағы орны қандай?
Қалай ойлаймыз. Темір алдымен Тоқтамысқа көмектесті, кейін оны талқандады.
Жауап үлгісі.
- Мәуереннахр билеушісі Темір Тоқтамысқа билікке келуге (сол қанатты жаулап алуға) көмектесті.
- Шыңғыс ұрпақтарын «қуыршақ хан» ретінде пайдаланып, Тоқтамыс арқылы Ордаға ықпал еткісі келді.
- Кейін онымен соғысты: Құндызша шайқасы (1391) және Теректегі жеңіс (1395).
- Жорықтар қалаларды қиратып, сауда жолдарын тоқтатып, көп әскерді қырып, мыңдаған адамды құлдыққа айдады. Сарай-Берке талқандалды. Орда бұдан қайта қалпына келе алмады.
Жауабы: Темір алдымен Тоқтамысқа көмектесіп, кейін оны талқандап, Ордаға ыдырауына әкелген соққы берді.
№ 3
Алтын Орданың дағдарысы мен ыдырауының себебі неде?
Қалай ойлаймыз. Себептерді топтарға бөл: саяси, сыртқы, экономикалық, әлеуметтік.
Жауап үлгісі.
- Саяси (басты себеп): Жошы ұрпақтары жеке билікке ұмтылды; Бердібек барлық бәсекелестерін қырып салды; хандардың өлтірілуі, «дүрбелең жылдар»; Мамай билігі.
- Сыртқы: Темір жорықтары қалалар мен саудаға қатты зиян келтірді; Польша, Литва, итальяндық колониялармен қақтығыстар.
- Экономикалық: сауда байланыстарының үзілуі, қалалардың құлдырауы.
- Әлеуметтік-демографиялық: оба індеті халықты қырып, ауылдар мен қалалар бос қалды.
- Қорытынды. Отбасы ішіндегі билік үшін күрес мемлекетті әлсіретті, Темір соққысы оны жеке-жеке хандықтарға бөліп жіберді; XV ғасырдың ортасында Орда бірнеше хандыққа ыдырады.
Жауабы: басты себеп — Жошы ұрпақтарының билік үшін күресі және «дүрбелең жылдар», оны Темір жорықтары мен сауданың құлдырауы күшейтті; XV ғасырда Орда хандықтарға ыдырады.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма «Еске түсір!»: Сайын хан деген атақ Батый ханға неліктен берілген еді?)
Қалай ойлаймыз. § 34-ке оралып, «сайын» сөзінің мағынасы мен Батыйдың билігін еске түсір.
Жауабы: Сайын хан — «мейірімді, әділ» деген мағына береді: Батый бейбіт әрі әділ билік құрды, оның тұсында ел гүлденді.
№ 5
(нөмірсіз тапсырма «Ізден!»: Әмір Темірдің шыққан тегі, билікке келу тарихы туралы не білесің?)
Қалай ойлаймыз. Тарих сабағынан еске түсір: ол қайдан шыққан, қандай рудан, қалай билеуші болды.
Жауап үлгісі.
- Темір (Тамерлан) 1336 жылы Кеш (Шахрисабз) қаласының маңында түркі барластар тайпасының руында дүниеге келген.
- Алғашында ол әмірлердің бірі болып, Мәуереннахр үшін күреске қатысты.
- 1370 жылы Самарқанд астаналы Мәуереннахр билеушісі болды, өзін әмір деп атап, Шыңғыс ұрпақтарының атынан билік жүргізді.
- Кейін ол алып империя құрды.
Жауабы: Темір — барлас тайпасынан шыққан түркі әмірі; 1370 жылы Мәуереннахр билеушісі болып, кейін Самарқанд астаналы алып держава құрды.
Жадынама
- Даталар: 1356 — Бердібек; 1380 — Күлік шайқасы; 1382 — Мәскеуге жорық; 1391 — Құндызша; 1395 — Терек; XV ғасыр — хандықтарға ыдырау; 1480 — Уграда тұру.
- Орындар: Сарай, Қажы-Тархан, Мәскеу, Терек, Угра.
- Терминдер: дүрбелең, қуыршақ, хандық.