§ 37. Ақ Орда мемлекетінің қалыптасуы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 101–103-беттер.
Нені үйренесің
- Ақ Орда мемлекетінің құрылуын және оның этникалық құрамының ерекшеліктерін көрсетуді.
- Орда Ежен ұлысы қалай пайда болғанын және неге Ақ Орда аталғанын түсіндіруді.
- Ақ Орданың аумағын картадан көрсетіп, көршілерін атауды.
- Ақ Орда және Көк Орда атауларының қайдан шыққанын, Ақ Орданың Алтын Ордамен байланысын айтып беруді.
Ой қозғау
- Орда Ежен кім? Батыйдың ағасы, Жошының ұлы (§ 34). Орданың сол қанатын билеген.
- Қанат дегеніміз не? Мемлекеттің оң және сол жақ бөлігі: Алтын Ордада оң және сол қанат болды.
- «XIII ғасыр» дегеніміз не? 1201–1300 жылдар. Ақ Орда шамамен 780 жыл бұрын пайда болды.
- Ұлыс дегеніміз не? Шыңғыс ханның ұрпағы билеген мемлекеттің үлесі, бөлігі.
Тақырыпты талдаймыз
Ақ Орда қалай құрылды
Ақ Орда мемлекеті — моңғолдар үстемдігінен кейінгі кезеңде Қазақстан аумағында жергілікті этникалық негізде құрылған алғашқы мемлекет. Оның тарихы XIII ғасырдың 20-жылдарында құрылған Жошы ұлысынан, оның ішінде Орда Ежен ұлысынан басталады.
Батый хан Шығыс Еуропаға жасаған жеті жылдық жорығынан (1236–1242 жж.) оралғаннан кейін өзінің ағасы Орда Ежен мен інісі Шайбанға үлеске жер береді. Сөйтіп, Жошы ұлысы өз ішінде Жошының ұлдары және олардың ұрпақтары билеген көптеген кішігірім ұлыстарға бөлінеді. Батыйдың ағасы Орда Еженнің және оның ұрпақтарының ұлысы алғашында Орда Ежен ұлысы, ал кейіннен Ақ Орда деп аталды.
Уақыт таспасы
Ақ Орданың аумағы
Орда Ежен ұлысының аумағына алғашқы кезде Ертіс өзенінен батысқа қарай Ұлытау мен Қаратауға дейінгі, Жетісудың солтүстік-шығыс бөлігіндегі жерлер енді. Ұлыстың аумағы біртіндеп кеңейе түседі де, XIII ғасырдың екінші жартысында Сырдың орта ағысы бойындағы жерлер де ұлыс құрамына енеді. Картада Ақ Орданың жері Ертістен Сырдарияға, Алтайдан Ұлытау мен Аралға дейін созылады. Оңтүстікте, Сыр бойында Сығанақ, Отырар, Сауран, Жент қалалары тұр.
Картадағы көршілері: солтүстікте — Сібір хандығы, батыста — Ноғай ордасы мен Астрахан хандығы, оңтүстікте — Әмір Темір мемлекеті, оңтүстік-шығыста — Моғолстан. Картада қызыл көрсеткілермен Әмір Темірдің Алтын Ордаға жасаған жорықтары, сондай-ақ Керей мен Жәнібектің 1459 жылғы Ұлы көші белгіленген.
Орда Ежен ұлысынан батысқа қарай Жошының бесінші ұлының иелігі — Шайбан ұлысы орналасты. Шайбанға Орда Ежен мен Батый иелігінің арасындағы жер тиген. Бұл туралы Әбілғазы хан өзінің «Түрік шежіресінде» жан-жақты баяндайды. Батый Еуропаға жасаған жорығынан оралғанда Шайбанға жазда Ырғыз, күзде Ор мен Електен Жайықтың шығыс жағына дейінгі жерлерді, ал қыста Арақұм, Қарақұм, Сыр бойы, Шу мен Сарысудың аяғын мекендеуді бұйырған.
🌟 Әбілғазы Бахадүр (1603–1664 жж.) — тарихшы, шежіреші. Ол Хорезм хандығының астанасы Үргеніште туған, Жошы ұрпағынан тараған. Негізгі еңбегі «Түрік шежіресі» тарихи-деректік және көркем-әдеби шығарма болып табылады.
Ақ Орданың Алтын Орда мемлекетіндегі орны
Орда Ежен ұлысының билеушілері өздерін Алтын Орда хандарына бағыныштымыз деп мойындаған. Бірақ дербес саясат жүргізіп отырған. Бұл туралы Рашид ад-Дин былай деп жазады: «Әуел бастан-ақ Орда тұқымының қайсыбіреуінің Батый тұқымынан тараған хандарға барған кезі болған емес, өйткені олар бір-бірінен шалғай орналасқан, сонымен қатар өз ұлысының тәуелсіз патшалары болып табылады. Бірақ оларда Батыйдың орынбасары кім болса соны өзінің патшасы әрі әміршісі санау әдеті болған және олардың есімдерін бұлар өз жарлықтарының жоғарғы жағына жазып отырады».
Орда Ежен ұлысының билеушілері деректерде әрқашан «сол қанат сұлтандары» деп аталған.
Іс жүзінде XIII ғасырдың ортасынан бастап Орда Ежен ұлысы дербес мемлекет болып, шығыс деректемелерінде ол Ақ Орда деп аталған. Оған билік жүргізгендер хан атағын иеленді. Орда Ежен ұлысы Жошы ұлысының бір әкімшілік бөлігі ретінде қалыптасып, көп ұзамай жеке мемлекет деңгейіне дейін көтеріледі.
Неге «Ақ Орда» және «Көк Орда»
Ақ Орда атауы ортағасырлық деректерде қолданылған. Ортағасырлық автор Муин ад-Дин Натанзидың еңбегінде Жошы ұлысының оң қанаты — Көк Орда, сол қанаты — Ақ Орда деп берілген. Қазақстанның батыс бөлігінде орналасқан Шайбан ұлысы мен Орда Ежен ұлысының бірігуі нәтижесінде де сол қанатқа қатысты Ақ Орда атауы қолданылған.
💡 Көшпелілер үшін түс көбіне әлем тарапын білдіретін. Сондықтан Ақ және Көк — тек «ақ» және «көк» емес, мемлекеттің бөліктерінің атаулары да.
🌟 Бұл маңызды! Ақ Орда қазақ мемлекеттілігінің басты символы ретінде қабылданған. Сондықтан Астана қаласындағы Президент резиденциясы Ақ Орда аталады.
🌟 Муин ад-Дин Натанзи — XIV ғасырдың аяғы — XV ғасырдың басында Әмір Темір ұрпақтарының сарайында өмір сүрген жылнамашы. Оның негізгі тарихи еңбегі ғылымда «Ескендір анонимі» деген атпен белгілі. Еңбектің қолжазбасы парсы тілінде Шираз қаласында жазылған.
👨👩👧 Ата-анаға. Атласта табыңыз: Ертіс, Ұлытау, Қаратау, Сырдария, Отырар, Сауран, Сығанақ. Бұл жерлердің бәрі Ақ Орда аумағында және қазіргі Қазақстанда. Баладан қайсысын естігенін сұраңыз.
Өзіңді тексер
- «Ақ Орда» деген не? Орда Ежен ұлысынан өсіп шыққан мемлекеттің аты; Натанзиде — Жошы ұлысының сол қанаты.
- Қай мемлекетті жергілікті этникалық негіздегі алғашқы мемлекет деп есептейді? Ақ Орданы.
- Әбілғазы кім? Жошы ұрпағынан шыққан хан-тарихшы, «Түрік шежіресінің» авторы.
- Натанзи кім? XIV ғасырдың аяғы — XV ғасырдың басындағы жылнамашы, «Ескендір анонимінің» авторы.
- Ақ Орда Алтын Ордаға қалай қарады? Бағыныштымыз деп мойындады, бірақ дербес саясат жүргізді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Оқулықтан Ақ Орда мемлекетінің аумағы, Алтын Орда құрамындағы орны, атауы жайлы берілген мәліметтерін пайдалана отырып, «Ақ Орда» деген тақырыпта эссе жаз.
Қалай ойлаймыз. Эссені үш бөлікке бөл: аумағы, Алтын Ордамен қарым-қатынасы, атауы. Бөлік сайын оқулықтан бір-екі нақты дерек келтір.
Жоспар.
- Кіріспе: Ақ Орда — қазақ даласындағы жергілікті негіздегі алғашқы мемлекет.
- Аумағы: Ертістен Ұлытау мен Қаратауға дейін, Жетісудың солтүстік-шығысы, кейін Сыр бойы (Сығанақ, Отырар, Сауран, Жент).
- Алтын Ордадағы орны: Орда Ежен ұлысы — Жошы ұлысының бір бөлігі; билеушілер бағыныштымыз деп мойындады, бірақ дербес саясат жүргізді; XIII ғасырдың ортасынан іс жүзінде дербес мемлекет.
- Атауы: Натанзи бойынша сол қанат — Ақ Орда, оң қанат — Көк Орда.
- Қорытынды: Ақ Орда — қазақ мемлекеттілігінің символы.
Үлгі. Ақ Орда — моңғолдар үстемдігінен кейін біздің жерімізде жергілікті халық негізінде құрылған алғашқы мемлекет. Ол Жошы ұлысынан, нақтырақ айтқанда, Батыйдың ағасы Орда Еженнің ұлысынан өсіп шықты. Аумағы Ертістен Ұлытау мен Қаратауға дейін, Жетісудың солтүстік-шығысына дейін созылды, кейін оған Сыр бойындағы қалалар қосылды. Орда Ежен ұрпақтары Алтын Орда ханына бағыныштымыз деп санады, бірақ өз саясатын өздері жүргізді, сондықтан XIII ғасырдың ортасынан бастап Ақ Орда іс жүзінде дербес болды. Натанзи Жошы ұлысының сол қанатын Ақ Орда деп атаған. Бүгін Астанадағы Президент резиденциясы да осы атпен аталады: ол қазақ мемлекеттілігінің басты символы.
Жауабы: эсседе Ақ Орданың аумағы, Алтын Орданың құрамындағы орны (бағыныштылық пен дербестік) және атауының шығуы көрсетілуі керек.
Жадынама
- Даталар: XIII ғасырдың 20-жылдары — Жошы ұлысы; 1236–1242 — Батыйдың жорығы; XIII ғасырдың ортасы — Орда Ежен ұлысының дербестігі.
- Орындар: Ертіс, Ұлытау, Қаратау, Жетісу, Сырдария, Ырғыз, Арақұм, Қарақұм.
- Терминдер: сол қанат, сұлтан, хан, Ақ Орда, Көк Орда.