§ 38. Ақ Орданың саяси тарихы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 103–106-беттер.
Нені үйренесің
- Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихын талдауды.
- Ұрыс ханның Ақ Орда тарихындағы рөлін анықтауды.
- Ақ Орданың Алтын Ордамен, Тоқтамыспен және Темірмен қалай күрескенін көрсетуді.
- Барақтың кім екенін және оның Ақ Орданың соңғы билеушісі болғанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Ақ Орда дегеніміз не? Орда Ежен ұлысының жерінде, Ертістен Сырдарияға дейін құрылған мемлекет (§ 37).
- Тоқтамыс кім? Алтын Орда ханы, оны алғашында Әмір Темір қолдады (§ 36).
- Хан дегеніміз не? Шыңғыс хан әулетінен шыққан мемлекет билеушісі.
- «XIV ғасыр» дегеніміз не? 1301–1400 жылдар.
Тақырыпты талдаймыз
Ақ Орда хандарының уақыт таспасы
XIV ғасырдың басына дейінгі Ақ Орда
Ақ Орда хандары Ертістен Сырдарияға, Алтайдан Ұлытау мен Аралға дейінгі кең далада малшаруашылығын дамытып, жазғы және қысқы жайылымдарға көшіп-қонудың қалыптасқан тәртібін орнықтырды. Сырдарияның орта ағысының, Таластың, Шудың отырықшы-егіншілік жазиралары мен Ұлытау даласында шаруашылық және мәдени өмірді қалпына келтіруге қадамдар жасады.
Ортағасырлық парсы тарихшысы Муин ад-Дин Натанзи Ақ Орда ханы Сасы Бұқаның 30 жыл билік құрып, Сауран қаласында жерленгенін жазады. Оның мұрагері Ерзен хан Алтын Ордадағы Өзбек ханның жарлығымен таққа отырды. Оның тұсында Ақ Орда көркейіп, Сығанақ, Отырар, Сауран, Жент, Барышкент қалалары гүлденді, көптеген ғимараттар салынды. Ұлыстың көркейгенін Натанзи: «Мұндайды ешкім де одан кейін түсінде де көрмеді», — деп жазады. Ерзен хан қайтыс болғаннан кейін Сығанақ қаласында жерленеді.
Ал оның ұлы Мүбәрак Қожа хан Ақ Орданы Алтын Ордадан бөлектеу саясатын жүргізеді. Деректе оның бұл саясатын «бұлғақтау» деп атайды.
📌 Анықтама. Ортағасырлық деректердегі «бұлғақ», «бұлғақтау» сөздерінің мәні «бүлік», «бүлік шығару» деген мағына береді.
Бірақ оның саясаты жеміс бермей, ол Ақ Орданың тағынан қуылды. Алтын Орда ханы Жәнібектің жарлығымен Ақ Орда тағына Мүбәрак Қожа ханның бауыры Шымтай (1344–1361 жж.) отырады. Алтын Орда ханы Бердібектің өлімінен кейін Шымтайды Сарай әміршілері таққа отыруға шақырғанмен, ол ұсыныстан бас тартады.
Ұрыс хан: күшті билеуші
Шымтай ханнан соң билікке оның мұрагері Ұрыс хан келеді. Қадырғали Жалаири, Муин ад-Дин Натанзи оған батыл, күшті әрі құдіретті билеуші деп баға береді. Ұрыс хан тұсында Ақ Ордадағы хандық билік күшейді. Ол Ақ Орданы дербес мемлекетке айналдырды. Ұрыс хан Алтын Орда тағын иелену үшін күрес бастады. 1368 жылы Ұрыс хан Еділ бойына жорыққа аттанады. Ол 1374/1375 жылы Сарай қаласын алып, Қажы-Тарханды (Астраханды) қоршайды.
Алайда Ұрыс хан Алтын Орда тағында ұзақ бола алмады. Ол Алтын Орданың уақытша билеушісі, хан әулетіне «күйеу» болып саналатын Мамайды жене алмады.
Ұрыс хан Сырдың орта ағысы бойына қайтып келеді. Ол Әмір Темірдің және оның қолдауына сүйенген Тоқтамыстың жорықтарына қарсы тойтарыстар ұйымдастыруды қолға алады.
🌟 Бұл маңызды! Қазақ хандары Керей мен Жәнібектің шежіресі Ұрыс хан ұрпақтарынан бастау алады. Яғни Қазақ хандығының тамыры осы жерде басталады.
Ұрыс ханнан кейін: Тоқтамыс және Темір
Тоқтамыстың Ақ Ордаға жасаған алғашқы жорықтары еш нәтиже бермеді. Ұрыс хан 1376/77 жылы қайтыс болып, орнына үлкен ұлы Тоқтақия отырады. Оның билігі ұзаққа созылмай, 2–3 айдан соң қайтыс болады. Ұрыс ханның екінші ұлы Темірмәлік таққа келіп, Сауран түбінде Тоқтамысты жеңді. Бірақ Темірдің көмегіне сүйенген Тоқтамыс ақыры 1378 жылы оны жеңіп, Сығанақты басып алады.
Әмір Темірдің тікелей көмегімен Ақ Ордадағы билікті қолына алған Тоқтамыс Жошы ұлысының шығыс және батыс бөліктерін біріктіру саясатын ұстанды. Тоқтамыс өзін Сығанақта Ақ Орданың ханы деп жариялайды. 1395 жылы Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы күресіне Ұрыс ханның ұлдарының бірі Қойыршақ та қатысады. Алтын Орда ханы жеңіліске ұшыраған соң Қойыршақ Ақ Ордадағы билікті иеленеді.
Барақ: Ақ Орданың соңғы билеушісі
Барақ — Қойыршақ ханның ұлы. Ортағасырлық авторлар Баракты батыр, жігерлі тұлға ретінде сипаттайды. Ол XV ғасырдың 10-жылдарының аяғында Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы ішкі өзара күрестерге белсене араласып, көзге түсті.
1418/19 жылы Барақ хан Алтын Орда тағы үшін Ұлық-Мұхаммед ханмен күресіп, одан жеңілген. Бірақ деректе 1422/23 жылы Баракның Алтын Орда тағын иеленгені айтылды. Барақ хан Сарайда ұзақ билік құра алмай, Сыр бойына оралады. Мұнда Сыр бойындағы қалаларды иеленуге ұмтылған Әмір Темірдің ұрпағы Ұлықбекпен күрес жүргізеді.
🌟 Ұлықбек — Әмір Темірдің Шахрух деген ұлынан туған немересі, Самарқанд қаласының билеушісі. Ұлықбек есімі ғұлама ғалым, атақты Самарқанд обсерваториясын салушы ретінде белгілі.
Ұлықбек Сыр бойы үшін күресте жеңіліс тапты, бірақ Барақ хан да Сыр бойында ұзақ билік жүргізе алмады. 1428 жылы ол тақ үшін таласқан қарсыластарының қолынан қаза табады.
Осылайша Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы Орда Ежен әулеті саяси биліктен бірнеше онжылдарға шеттетіледі. Шығыс Дешті Қыпшақта жаңа әулет — шайбандықтар билікке келеді.
👨👩👧 Ата-анаға. «Керей мен Жәнібектің шежіресі Ұрыс хан ұрпақтарынан бастау алады» деген сөйлемге назар аударыңыз: ол осы параграфты Қазақ хандығының құрылуымен байланыстырады (кейінгі бөлімдерде). Баладан схема сыздыруды сұраңыз: Жошы, Орда Ежен, Ұрыс хан, Керей мен Жәнібек.
Өзіңді тексер
- Ақ Орданы кім дербес етті? Ұрыс хан.
- Ерзен тұсында қандай қалалар гүлденді? Сығанақ, Отырар, Сауран, Жент, Барышкент.
- Ұлықбек кім? Темірдің немересі, Самарқанд билеушісі, астроном.
- Ақ Орданың соңғы билеушісі кім? Барақ, 1428 жылы қаза тапты.
- Барақтан кейін қай әулет билікке келді? Шайбандықтар.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Ақ Орда тарихындағы Ұрыс ханның рөлін қалай бағалауға болады?
Қалай ойлаймыз. Оның тұсында мемлекетте не өзгергенін және қазақ хандарының шежіресі қайдан басталатынын ойла.
Жауап үлгісі.
- Хандық билікті күшейтіп, Ақ Орданы дербес мемлекетке айналдырды.
- Алтын Орда тағы үшін күресті бастады: Еділ бойына жорық (1368), Сарайды алу және Қажы-Тарханды қоршау (1374/1375).
- Мамай, Тоқтамыс және Темірге қарсы қорғанысқа дайындалды.
- Оның ұрпақтарынан қазақ хандары Керей мен Жәнібектің шежіресі басталады.
Жауабы: Ұрыс хан Ақ Орданы дербес және күшті етіп, Алтын Орда тағы үшін күресті; оның ұрпақтарынан Керей мен Жәнібек шықты.
№ 2
Ақ Орданы Алтын Ордадан тәуелсіз жеке мемлекет ретінде қарастыруға бола ма? Өз пікіріңді негізде.
Қалай ойлаймыз. «Дербестік» пен «тәуелділіктің» белгілерін қатар қой.
Жауап үлгісі.
- Дербестік пайдасына: Орда Ежен ұлысының билеушілері дербес саясат жүргізді; XIII ғасырдың ортасынан бастап іс жүзінде дербес мемлекет болды, билеушілері хан атағын алды; Ұрыс хан Ақ Орданы дербес мемлекетке айналдырып, өзі Алтын Орда тағы үшін күресті.
- Тәуелділік пайдасына: алғашында билеушілер Алтын Орда ханына бағыныштымыз деп мойындады, ал ханды (мысалы, Ерзенді, Шымтайды) Алтын Орда ханының жарлығымен тағайындады.
- Қорытынды. Иә, Ақ Орданы іс жүзінде дербес мемлекет деп санауға болады: ол өз жерімен, өз хандарымен және өз саясатымен өмір сүрді, ал бағыныштылық тек алғашқы кезеңдерде ресми түрде сақталды.
Жауабы: иә, Ақ Орда XIII ғасырдың ортасынан бастап іс жүзінде жеке мемлекет болды; Ұрыс хан тұсында оның дербестігі толық нығайды.
№ 3
(нөмірсіз тапсырма «Ізден!»: Шымтай билік құрған жылдары жалпы Алтын Ордадағы саяси жағдай қандай болды?)
Қалай ойлаймыз. § 36-ны еске түсір: «дүрбелең жылдар» қашан басталды?
Жауап үлгісі.
- Шымтай 1344–1361 жылдары билік құрды; бұл кезеңде Алтын Ордада Жәнібек, одан кейін Бердібек хан болды.
- Бердібек бәсекелестерін қырып салып, кейін өзі де қастандықтан қаза тапты, одан соң «дүрбелең жылдар» басталды.
- Сарай әміршілері Шымтайды Алтын Орда тағына шақырды, бірақ ол бас тартты.
Жауабы: жағдай тұрақсыз болды: Жәнібектің қайтыс болуы, Бердібектің өлтірілуі және «дүрбелең жылдардың» басталуы.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма «Еске түсір!»: Әмір Темір неліктен Тоқтамыс ханды қолдап, оны Ақ Орда мен Алтын Ордаға қарсы аттандырған еді?)
Қалай ойлаймыз. Темірге Шыңғыс ұрпағы не үшін керек болғанын еске түсір (§ 36).
Жауап үлгісі.
- Темір өзі Шыңғыс ұрпағы емес еді, сондықтан Шыңғыс ұрпақтарын «қуыршақ хан» ретінде пайдаланғысы келді.
- Тоқтамыс арқылы ол Ақ Орда мен Алтын Орданың ісіне ықпал етіп, Мәуереннахрдың солтүстігіндегі Сыр бойындағы қалалар мен сауда жолдарын бақылауды көздеді.
- Күшті көршілерді өзара күресте әлсіретуге де мүдделі болды.
Жауабы: Темір Тоқтамысты өз «қуыршағы» ретінде пайдаланып, Ақ Орда мен Алтын Орда ісіне ықпал еткісі келді.
№ 5
(нөмірсіз тапсырма «Еске түсір!»: Әмір Темір мен Тоқтамыс арасындағы күрес немен аяқталды?)
Қалай ойлаймыз. 1391 және 1395 жылғы шайқастарды еске түсір.
Жауабы: Темір Тоқтамысты талқандады: 1391 жылы Құндызша түбінде және 1395 жылы 15 сәуірде Терек бойында; Тоқтамыс Дешті Қыпшақтағы биліктен айырылды.
Жадынама
- Даталар: 1344–1361 — Шымтай; 1368, 1374/75 — Ұрыс ханның жорықтары; 1378 — Тоқтамыс Сығанақта; 1395 — Қойыршақ; 1428 — Барақтың қазасы.
- Орындар: Сығанақ, Сауран, Отырар, Ұлытау, Сарай, Қажы-Тархан.
- Терминдер: дербестік, «бұлғақтау», шайбандықтар.