§ 39. Ноғай ордасы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 106–109-беттер.

Нені үйренесің

• Ноғай ордасы қай жерде болғанын көрсетуді және оны құраған тайпаларды атауды.
• «Ноғай» атауы қайдан шыққанын түсіндіруді.
• Ноғай ордасының негізін қалаушы Едіге би туралы әңгімелеуді.
• Орданың неге ыдырағанын және ноғайлардың тағдыры не болғанын айтуды.

Ой қозғау

• Ноғай кім болған? Алтын Орданың беделді әмірі. Ол XIII ғасырдың аяғында хандарға тақ тағайындаған.
• Би кім? Далада көсем, төреші және басшы болған адам. Би ел мен елді бітістіріп, дау шешкен.
• Маңғыттар кімдер? Көшпелі тайпалардың бірі. Бұл туралы параграфта айтылады.
• «XV ғасыр» дегеніміз не? 1401–1500 жылдар. 1426 жылдан бері шамамен 600 жыл өтті.

Тақырыпты талдаймыз

Уақыт таспасы

Ноғайлар қай жерде өмір сүрді

Ноғай ордасы — Алтын Орданың ыдырауы мен Ақ Орданың әлсіреуі барысында Қазақстанның батыс аймағында пайда болған мемлекет. Оның негізгі аумағы — Еділ мен Жайық өзендерінің аралығы. Көшпелі малшаруашылығымен айналысқан ноғайлар Жайықтың сол жағалауы бойында көшіп-қонып жүрді. Олардың көшіп жүретін жерлері солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейінгі, солтүстік-батыста Қазанға дейінгі, оңтүстік-батысында Аралдың солтүстігіне дейінгі аумақтарға кірді. Олар кейде Маңғыстау мен Хорезмге дейін, Орталық Қазақстанға, Сырдың орта және төменгі ағысы бойына дейін көшіп баратын.

📌 Есте сақта! Ноғайлар — шығу тегі, тілі мен мәдениеті жағынан қазақ халқына өте жақын туыс халық.

Орданың құрамында кімдер болды

Ноғай ордасының негізгі халқын маңғыт, қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенегес, қарлұқ, алаш, тама және басқа ру мен тайпалар құрады. Таныс атаулар кездесті ме? Олардың көбі кейін қазақ халқының құрамына кірді.

🌟 Ноғай атауы қалай пайда болды? Көптеген зерттеушілер оны Алтын Орданың құдіретті билеушісі болған Ноғайдың есімімен байланыстырады. Ол 1300 жылы қаза тапқан соң, оның ұлысы таратылып, ру-тайпалардың бір бөлігі Еділ мен Жайық аралығына көшірілді. Сондықтан халық арасында оларды «Ноғай ұлысының адамдары», «ноғайлықтар» деп атаған деген пікір бар.

Едіге би: негізін қалаушы

Едіге би — Ноғай ордасының негізін қалаған тұлға, маңғыт тайпасынан шыққан. Ол Ақ Орда әмірлерінің бірі болған. Ақ Орда ханы Ұрыстың Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы күресі кезінде Ұрыс ханды жақтаған. Кейінірек Әмір Темір мен Тоқтамыс жағына өткен. Арада біраз уақыт өткенде Әмір Темірдің бағынышты нөкеріне айналудан бас тартты.

Тоқтамыс хан 1395 жылы Терек түбіндегі шайқаста жеңіліс тапқаннан кейінгі кезеңде Алтын Орда ханы Темір-Құтлық, бас әмір Едіге болды. Осылайша Едіге би Алтын Орданың «уақытша билеушісіне» айналып, іс жүзінде 15 жыл бойы (1396–1411 жж.) империядағы бүкіл билікті өз қолында ұстады.

Едіге өз қалауынша Жошы ұрпақтарынан хан тағайындап және тақтан шеттетіп отырған. Алтын Орда енді сол тұста Едіге ұрпақтары қолдамаса, Шыңғыс хан ұрпақтары хан сайланбайтын дәстүр қалыптасты.

Ноғай ордасы жеке мемлекет ретінде

Едігенің мұрагері Нұр ад-Диннің (1426–1440 жж.) билігі кезінде Ноғай ордасы жеке мемлекет ретінде өмір сүре бастайды. Орда бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақтың XV ғасырдағы саяси өмірінде маңызды рөл атқарады. Едіге ұрпағы Уақас бидің және оның мұрагерлері Жанбыршы, Хорезми бек, Мұса билер кезінде Ноғай ордасы дербес саясат жүргізеді. Әсіресе Мұса бидің тұсында Ноғай ордасы бұрынғы Жошы ұлысы аумағындағы ең мықты мемлекеттердің бірі болып, бүкіл аумақтағы саяси үрдістерде маңызды рөл атқарады.

🌟 «Қырымның қырық батыры» атты батырлар жырында XIV–XVII ғасыр арасындағы Алтын Орда мен Ноғай ордасындағы тарихи оқиғалар жырланған. Жырдың бір нұсқасы 1942 жылы атақты Мұрын жыраудың жырлауымен хатқа түскен.

Дағдарыс және соңы

Ноғай ордасында XVI ғасырда Мұса би қайтыс болғаннан кейін бірнеше дағдарыс болды. XVI ғасырдың 50-жылдарының ортасында ноғай мырзалары екіге бөлінді. Олардың арасында Мәскеуді жақтайтын және оған қарсы топтар пайда болды. Мұса бидің кіші ұлдары Жүсіп пен Исмайыл бір-біріне қарама-қарсы топтарда болып, олардың арасындағы күрестер 1555 жылы Исмайылдың Жүсіпті өлтіруімен аяқталды. 1550 жылы ноғайлар арасында басталған жұт халықтың аштыққа ұшырап, басқа елдерге көшіп кетуіне алып келеді. Көптеген ру мен тайпалар Қазақ хандығының құрамына келіп қосылады.

Осы оқиғалардан кейін Ноғай ордасы бірнеше ордаларға бөлініп кетеді. XVII ғасырдың алғашқы 30-жылдары ойраттардың бір бөлігі — торғауыттар бұрынғы Ноғай ордасының жерін басып алады. Ноғайлардың бір бөлігі батысқа қарай — Қырым хандығына көшсе, көп бөлігі қазақтарға қосылады. Ал қалған бөлігі Еділ қалмақтарының билеушілеріне салық төлеп тұруға мәжбүр болады. Қазақ пен ноғайдың ортасын ажырата бөлген қалмақтардың Еділ бойына көшіп келуімен қазақ-ноғайдың іргесі бөлектеніп кетті. Бірақ халық жадында ноғайлы-қазақ дәуірі туралы оқиғалар терең сақталып қалды. Жеке мемлекет ретінде Ноғай ордасы XVII ғасырдың 30-жылдары тарих сахнасынан жойылды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан ноғай күйлерін білетінін немесе «Қырымның қырық батыры» туралы естігенін сұраңыз. Жыршылардың орындауындағы «Едіге» жырының үзінділерін бірге тыңдауға болады.

Өзіңді тексер

• Ноғайлар қайда өмір сүрді? Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында, Жайықтың сол жағалауы бойында.
• Едіге би кім? Маңғыт тайпасынан шыққан, Ноғай ордасының негізін қалаушы, 1396–1411 жылдары Алтын Орданың іс жүзіндегі билеушісі.
• Орда кімнің тұсында жеке мемлекет болды? Нұр ад-Диннің тұсында.
• Ноғай ордасын кім жеңді? XVII ғасырдың алғашқы 30-жылдары торғауыттар (ойраттардың бір бөлігі) жерін басып алды.
• Ноғайлардың көпшілігіне не болды? Көп бөлігі қазақтарға қосылды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ноғай ордасы қай аймақта болды және оның негізін қалаған кім?

Қалай ойлаймыз. Екі өзен және бір адам.

Жауабы: Ноғай ордасы Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында болды, ноғайлар Жайықтың сол жағалауы бойында көшіп-қонып жүрді; оның негізін маңғыт тайпасынан шыққан Едіге би қалады.

№ 2

Ноғай ордасының қазақ халқының тарихындағы рөліне баға бер.

Қалай ойлаймыз. Үш нәрсені еске түсір: ноғайлар қазақтарға кім болады, олар қандай рөл атқарды, ыдыраған соң халық қайда кетті.

Жауап үлгісі.

• Ноғайлар — шығу тегі, тілі мен мәдениеті жағынан қазақ халқына өте жақын туыс халық.
• Орданың негізгі халқын маңғыт, қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, қарлұқ сияқты рулар құрады. Олардың көбі кейін қазақ халқының құрамында да кездеседі.
• XV ғасырда Ноғай ордасы Шығыс Дешті Қыпшақтағы саяси үрдістерде маңызды рөл атқарды.
• 1550 жылғы жұттан кейін көптеген ру мен тайпалар Қазақ хандығының құрамына қосылды, ноғайлардың көп бөлігі қазақтарға келіп қосылды.
• Халық жадында ноғайлы-қазақ дәуірі туралы жырлар («Едіге», «Қырымның қырық батыры») сақталды.

Жауабы: Ноғай ордасы — қазақ халқына өте жақын туыс халықтың мемлекеті; ыдырағаннан кейін ноғайлардың көп бөлігі Қазақ хандығының құрамына қосылды, ортақ тарих пен жыр-аңыздар халық жадында сақталды.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Ноғай кім еді және оның Алтын Орда тарихындағы рөлі қандай болды?»)

Қалай ойлаймыз. Алтын Орданың XIII ғасырдың аяғындағы тарихын еске түсір.

Жауабы: Ноғай — Алтын Орданың құдіретті әмірі, Жошының ұрпағы; XIII ғасырдың аяғында хандар оның қолдауымен тақ иеленетін болған. 1300 жылы қаза тапты, ұлысы таратылып, ру-тайпалардың бір бөлігі Еділ мен Жайық аралығына көшірілді; «ноғай» атауы осымен байланысты.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Едіге туралы қандай мәліметтерді білесің?»)

Қалай ойлаймыз. Қайдан шыққан, кім болған, не істеді.

Жауап үлгісі.

• Маңғыт тайпасынан шыққан, Ақ Орда әмірлерінің бірі.
• 1395 жылы Терек түбіндегі шайқастан кейін бас әмір болды.
• 1396–1411 жылдары іс жүзінде империядағы бүкіл билікті ұстап, Жошы ұрпақтарынан хандарды тағайындап, тақтан шеттетіп отырды.
• Ноғай ордасының негізін қалаушы; жеке мемлекет ретінде Орда оның мұрагері Нұр ад-Диннің тұсында қалыптасты.
• «Едіге» жыры — «Қырымның қырық батыры» жырының құрамында.

Жауабы: Едіге би — маңғыт тайпасынан шыққан әмір, 1396–1411 жылдары Алтын Орданың іс жүзіндегі билеушісі және Ноғай ордасының негізін қалаушы.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Яса заңдары бойынша Моңғол империясының аумағындағы саяси билікті иеленуге кімдер құқылы еді?»)

Қалай ойлаймыз. Барлық хандардың қай әулеттен шыққанын еске түсір.

Жауабы: Яса (жасақ) бойынша билікті Шыңғыс хан ұрпақтары ғана иеленуге құқылы болды. Сондықтан Едіге Шыңғыс хан әулетінен емес, ол Жошы ұрпақтарынан хандар тағайындап, солар арқылы билік жүргізді.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Бұл оқиғалар ауыз әдебиетінде, соның ішінде Кетбұға, Сыпыра, Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз жыраулардың шығармаларында жан-жақты көрініс тапқан.» Осы жыраулардың бірінің шығармасымен таныс.)

Қалай ойлаймыз. Оқулықта аталған жыраулардың есімдерін тізіп шық, біреуін таңда.

Жауап үлгісі.

• Кетбұға, Сыпыра жырау — ертедегі жыраулар.
• Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз — XV–XVI ғасырлардағы жыраулар.
• Үйде немесе кітапханада біреуінің толғауын тауып оқып, 3–4 сөйлеммен өз сөзіңмен айтып бер.

Жауабы: оқулықта аталған жыраулар: Кетбұға, Сыпыра, Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз.

Жадынама

• Даталар: 1300 — Ноғайдың қазасы; 1395 — Терек шайқасы; 1396–1411 — Едігенің билігі; 1426–1440 — Нұр ад-Дин; 1555 — Исмайыл Жүсіпті өлтірді; XVII ғасырдың 30-жылдары — Ордадың соңы.
• Орындар: Еділ мен Жайық аралығы, Қазан, Арал, Маңғыстау, Сыр.
• Терминдер: би, маңғыттар, ойраттар, жыр.

Шағын тест