§ 40. Әбілхайыр хандығы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 109–112-беттер.
Нені үйренесің
- Әбілхайыр 17 жасында қалай хан болғанын және оны кімдер қолдағанын әңгімелеуді.
- «Көшпелі өзбектер» кімдер екенін және оларға қазақтардың қатысы барын түсіндіруді.
- Оның билігіндегі басты оқиғаларды: 1428, 1446, 1457 жылдарды атауды.
- Хандықтың неге мықты болмағанын және Керей мен Жәнібектің неге ханнан кетіп қалғанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Ақ Орда дегеніміз не? Алтын Орданың шығыс бөлігі (Жошы ұлысының сол қанаты), Шығыс Дешті Қыпшақтың жерлері. Қазір сол жерде Қазақстан орналасқан.
- Шайбан кім? Жошының ұлы, Шыңғыс ханның немересі. Оның ұрпақтары Оралдың арғы бетін және Батыс Сібірді билеген. Оларды шайбандықтар дейді.
- «XV ғасыр» дегеніміз не? 1401–1500 жылдар. Әбілхайыр хан 1428 жылы билікке келді, яғни шамамен 600 жыл бұрын.
- Ұлыс дегеніміз не? Моңғол дәстүріндегі иелік, мемлекет: жер мен халық бірге.
Тақырыпты талдаймыз
Он жеті жасар хан
1428 жылы Тура өңірінде (Батыс Сібір) жас Әбілхайыр хан деп жарияланды. Оған небәрі 17 жас еді. Ол Шайбан ұрпағы еді.
Жасөспірімді неге тыңдады? Оны сол кездегі ру-тайпалардың ықпалды өкілдері толығымен қолдады. Ортағасырлық тарихшы Махмұд ибн Уәли бұл кезде екі жүздей ру-тайпа өкілдері қолдағанын айтады. Олардың ішінде сол кездегі белгілі әрі ықпалды ру-тайпалар: қыпшақ, найман, маңғыт, қарлұқ, қоңырат, қаңлы, кенегес және т.б. аталады.
Шайбан әулеті алғашқы кезінен-ақ Жошы ұлысының сол қанатына, яғни Ақ Ордаға қараған. 1428 жылы Ақ Орданың соңғы билеушісі Барақтың орнына Әбілхайырдың билікке келуімен Шығыс Дешті Қыпшақта билеуші әулет ауысты. Осылайша Шығыс Дешті Қыпшақта Орда Ежен — Ұрыс хан ұрпақтарының орнына Шайбан әулетінің билігі орнады.
💡 Ханды жай тағайындамаған. Оны ру басшылары сайлап, қолдаған. Олар риза болғанша хан күшті болады. Мұны есіңе сақта, әрі қарай керек болады.
«Көшпелі өзбектер» кімдер
XIV ғасырдың 50–60-жылдарынан бастап Ақ Орда аумағын, яғни Шығыс Дешті Қыпшақты мекендеген тайпалар көбінесе қыпшақтар деп жалпылама аталған. Ал Әбілхайыр хандығының халқы «өзбектер», «көшпелі өзбектер» деген атаумен белгілі бола бастайды. «Өзбек» атауының пайда болуы Алтын Орда ханы Өзбектің есімімен байланысты.
📌 Ол кезде «өзбектер» бүгінгі мағынадағы халық емес. Бұл — XIV–XV ғасырлардағы Шығыс Дешті Қыпшақтың жергілікті түркі және түркіленген моңғол тайпаларының жиынтығы.
XIV–XV ғасырдың алғашқы жартысындағы Дешті Қыпшақ халқының негізін қалаған ру-тайпалар деректерде «92 баулы өзбек тайпалары» ретінде белгілі. Олардың басым бөлігі, мысалы: жалайыр, қоңырат, алшын, арғын, найман, қыпшақ, қаңлы, маңғыт, табын, тама, рамадан, үйсін, телеу, кердері, шеркес, керей, оймауыт, кереит бүгінгі қазақ халқын құрап отыр.
🌟 Сол тізімдегі көптеген рулардың атаулары бүгін де тірі. Найман, керей, қоңырат, қаңлы, қыпшақ, маңғыт — бәрі қазіргі қазақ рулары арасында бар. Үйде өз әулетіңнің қай руға жататынын сұра.
Әбілхайыр хандығының уақыт таспасы
Картада не көрінеді
«Әбілхайыр хандығының аумағы» картасында қызғылт сары дақ үлкен далаға созылған. Оның батыс жағында Алтын Орда, оңтүстігінде Әмір Темір империясы, оңтүстік-шығысында Моғолстан деп жазылған. Оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдария көрінеді, шығыста Балқаш көлі бар. Ал батысында Каспий теңізі.
Ішкі және сыртқы саясат
Әбілхайыр хан Шайбан ұлысын қалпына келтіріп қана қоймай, Жайық (Орал) өзенінен шығысқа қарай орналасқан аумақтарды бағындыруды мақсат етті. Көп ұзамай Хорезм де оған бағынады. Бірақ ол бұл өлкені ұзақ ұстап тұра алмады. 1431–1446 жылдар аралығында үлкен соғыстар жүргізген жоқ. Тек 1446 жылы ол өзінің қарсыласы Мұстафа ханға қарсы күресте ірі жеңіске жетті.
1446 жылдан бастап Сығанақ қаласы Әбілхайыр ханның астанасына айналады. Ол Шығыс Дешті Қыпшақты біріктіріп, 40 жыл хандық құрғанына қарамастан өз мемлекетіндегі алауыздықты жоя алмады. Бастапқы кезде қолдаған ру-тайпа өкілдері бірте-бірте одан қол үзе бастайды.
Әбілхайыр хан Ақ Орданың оңтүстік өңірі, Қаратау маңын басып алғанға дейін мұнда Ұрыс, Барақ хандардың ұрпақтары Жәнібек пен Керей сұлтандар иелік еткен. Аталған сұлтандар өздерін қолдаған ру-тайпалармен бірге бұл аймаққа XV ғасырдың 40-жылдарына дейін Әбілхайырды жібере қоймаған жоқ.
Сығанақ түбіндегі шайқас және «көшіп кету»
1457 жылы Әбілхайыр хан Сығанақ түбіндегі қалмақтардың Үз-Темір тайшы бастаған әскерінен жеңілді.
📌 Есте сақта! Қалмақтар — ойрат тайпаларының түркіше атауы. Олар орта ғасырларда Батыс Моңғолия аумағын мекендеген моңғол тайпалары. Ойраттар одағы дүрбіттер, торғауыттар, хошауыттар, шорастардан тұрады. Ойраттарды өзге моңғолдар жоңғарлар («сол қанат») деп атаған.
Бұл жеңіліс Әбілхайырдың билігін одан әрі әлсіретті. Бұрын оны қолдаған ру-тайпалар ханнан қол үзіп, дербестікке ұмтылды. Соның бір көрінісі ретінде Керей мен Жәнібек сұлтандардың өздерін қолдаған ру-тайпа өкілдерімен көшіп кетуі болды.
Орта ғасырлар кезеңінде көшіп кету саяси қарсылықтың бір формасы болды. Әбілхайыр хан мемлекеті саяси жағынан тұрақты, күшті мемлекет бола алған жоқ. Сондықтан да бұл мемлекет хан қайтыс болысымен бірден ыдырап кетті.
⚠️ Жиі кететін қате. Әбілхайыр хандығы мен Қазақ хандығы — бір нәрсе емес. Әбілхайыр хандығы бұрын болған, ал Қазақ хандығы Керей мен Жәнібек одан кеткен кезде пайда болды.
👨👩👧 Ата-анаға. Сығанақ қалашығын (Түркістан облысы, Сұзақ ауданы) картадан бірге табыңыздар да, астана Сырдарияда тұрғанын, жанынан сауда жолдары өткенін талқылаңыздар. Баладан сұраған жөн: «Ал сен одақтастарың кете бастаса, не істер едің?»
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Әбілхайыр хан болғанда неше жаста еді? 17 жаста.
- 1446 жылы қай қала астана болды? Сығанақ.
- Қалмақтар кімдер? Батыс Моңғолияның ойрат тайпаларының түркіше атауы.
- Көшіп кету дегеніміз не? Рудың немесе тайпаның жаңа жерге кетуі — саяси қарсылықтың бір формасы.
- Әбілхайыр неше жыл билік етті? Шамамен 40 жыл (1428–1468).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Әбілхайыр ханның 1428–1468 жылдардағы ішкі-сыртқы саясатына сипаттама бер.
Қалай ойлаймыз. Ішкі саясат — хан елдің ішінде не істегені, ал сыртқы саясат — басқа жерлермен қарым-қатынасы мен жорықтары. Екеуін бөлек жаз.
Жауап үлгісі.
- 1428 жылы ол ру-тайпа өкілдерінің қолдауымен билікке келіп, Шайбан ұлысын қалпына келтірді.
- Сыртқы саясатта Жайықтан шығысқа қарай орналасқан аумақтарды бағындыруды мақсат етті, Хорезм де оған бағынды, бірақ ол өлкені ұзақ ұстай алмады.
- 1431–1446 жылдары үлкен соғыс жүргізген жоқ; 1446 жылы Мұстафа ханды жеңіп, Сыр бойындағы Аққорған, Аркук, Үзгенд, Сығанақ пен Созақты басып алды.
- 1446 жылдан Сығанақ астана болды. Ол Шығыс Дешті Қыпшақты біріктіріп, 40 жыл хандық құрды.
- Бірақ мемлекеттегі алауыздықты жоя алмады, сондықтан қолдаған ру-тайпалар одан бірте-бірте қол үзе бастады.
Жауабы: хан Шығыс Дешті Қыпшақты біріктіріп, Сығанақты астана етті және Сыр бойындағы қалаларды басып алды, бірақ ішкі алауыздықты жоя алмады.
№ 2
Оқулықта берілген мәліметтерді талдай отырып, Әбілхайыр хандығының ыдырау себептерін көрсет. Өз пікіріңді дәлелде.
Қалай ойлаймыз. Себеп — нәтиженің неден болғаны. Дәлелге факт қой: жыл, есім, оқиға.
Жауап үлгісі.
- Хан ру-тайпаларға тәуелді болды. Оның билігі олардың қолдауына сүйенді, олар риза болмаса, билік әлсіреді.
- Ішкі алауыздықты хан жоя алмады, сондықтан бастапқыда қолдаған ру-тайпалар одан бірте-бірте қол үзді.
- 1457 жылғы жеңіліс. Сығанақ түбінде Үз-Темір тайшыдан жеңілу оның билігін одан әрі әлсіретті.
- Көшіп кету. Керей мен Жәнібек өздерін қолдаған ру-тайпалармен кетті, хандық халқынан айырылды.
- Дәлел. Әбілхайыр хан қайтыс болысымен мемлекет бірден ыдырады, демек, ол саяси жағынан тұрақты, күшті мемлекет бола алмаған.
Жауабы: ыдырау себептері — ішкі алауыздық, ханның ру басшыларына тәуелділігі, 1457 жылғы Сығанақ түбіндегі жеңіліс және Керей мен Жәнібектің көшіп кетуі.
№ 3
(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Ақ Орда мемлекетінің соңғы билеушісі кім еді?»)
Қалай ойлаймыз. Ақ Орда туралы параграфтарды еске түсір. Әбілхайыр бұрынғы әулеттің орнына келді.
Шешуі. Ақ Орданың соңғы билеушісі — Барақ хан. 1428 жылы ол тақ үшін таласқан қарсыластарының қолынан қаза тапты, ал оның орнына 17 жасар Әбілхайыр хан болды.
Жауабы: Барақ хан.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Шайбан кім еді және оның ұлысының аумағы қай жерлерді қамтыды?»)
Қалай ойлаймыз. Шайбан — Жошының ұлдарының бірі. Оның ұлысы шығыста болған.
Шешуі. Шайбан — Жошының ұлы, Шыңғыс ханның немересі. Оның ұлысы Алтын Орданың шығыс бөлігінде, Орал, Тобыл және Батыс Сібір (Тура өңірі) жерлерінде болды. Оның ұрпақтарын шайбандықтар дейді. Шайбан әулеті алғашқы кезінен-ақ Жошы ұлысының сол қанатына, яғни Ақ Ордаға қараған.
Жауабы: Шайбан — Жошының ұлы; оның ұлысы Алтын Орданың шығыс жерлерін: Орал өңірін, Тобыл бойын және Батыс Сібірді қамтыды.
Жадынама
- Даталар: 1428 — Әбілхайыр хан болды; 1446 — Мұстафа ханға қарсы жеңіс, Сығанақ астана; 1457 — Сығанақ түбіндегі шайқас; 1468 — билігінің соңы.
- Орындар: Тура, Сығанақ, Аққорған, Аркук, Үзгенд, Созақ, Хорезм.
- Терминдер: ұлыс, шайбандықтар, көшпелі өзбектер, көшіп кету, қалмақтар.