Жыраулар кімдер?

Хандардың серігі мен кеңесшісі, қолбасшылар, елдік пен бірлікке шақырған толғау айтушылар.

Асанқайғы кім болды?

Қазақ хандығының құрылуы кезеңіндегі ойшыл, Жәнібек ханның ақылшысы, жаңа мемлекеттің ұраншысы.

Қазтуған қайда дүниеге келген?

Еділ бойында, Красный Яр қаласының маңында.

Асанқайғы неге үндеді?

Ел іргесінің берік болуына, ағайынның татулығына.

§ 44. XIII–XV ғасырлардағы өнер мен әдебиет

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 120–123-беттер.

Нені үйренесің

Жыраулардың қоғамдағы орнын білуді.
Халық ауыз әдебиетінің, батырлық жырлардың, аңыздардың тарихтағы маңызын түсінуді.
Асанқайғының кім болғанын айтуды.
Қазтуған жырау шығармашылығының басты ерекшелігін атауды.

Ой қозғау

Жыр дегеніміз не? Батырлар туралы немесе өмір туралы айтылатын ауызша өлең-толғау. Оны халық ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді.
Ертегі мен мақал-мәтел қайдан келген? Халықтың ауызша шығармашылығынан: оларды ауызша айтып жүріп сақтаған.
Шежіре деген не? Ата-бабаның тарихы, ру-тайпаның шығу тегі туралы әңгіме.
«XIII–XV ғасырлар» дегеніміз қай жылдар? 1201 жылдан 1500 жылға дейінгі кезең: шамамен 500–800 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Ауызша жеткен әдебиет

Халық ауыз әдебиеті халықтың қоғамдық және рухани өмірінде маңызды орын алды. Күн есебіне, табиғат құбылыстарына, отбасылық әдет-ғұрыптарға байланысты туған өлеңдер, тарихи аңыздар, батырлық жырлар, ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жетті. Халық өзінің өмір жолын, қуанышын, мұңын, сезімін күй арқылы да жеткізді.

🌟 Жазба кітап аз болған заманда халықтың жады — аңыз бен жыр, күй мен мақал-мәтел — тарихты сақтайтын «кітапхана» болды.

Батырлық жырлар мен аңыздар

Батырлық эпостар (жырлар), ерлік дастандар көне замандардан бастау алған: алғашқы нұсқалары «жоқтау» тәрізді қысқа өлеңдерден тұрды. «Қарабек батыр», «Ер Көкше», «Қобыланды батыр» сияқты ерлік дастандары Қарахандықтар заманында және XII–XIV ғасырлардағы қыпшақтар кезеңінде шыққан.

Онда батырлықпен қатар тарихи оқиғалар, соғыс ұрыстары көрсетіледі. Мысалы, «Қобыланды батыр» эпосы қыпшақтар мен ирандықтар арасындағы соғыстарға байланысты туса, «Ер Тарғын» Қырым хандығындағы өзара тартыстарға байланысты туған.

Батырлардың ерлігі, олардың қара күшке ие болуы тек эпостық жырларда ғана емес, аңыз-әңгімелерде, ертегілерде де көрініс тапты. «Ер Төстік», «Құламерген», «Қамбар батыр» ертегілерінде батырлық өнермен қатар аңшылық, мергендік дәріптелген.

💡 Оқулықтағы сурет: А. Отаралиевтің «Қобыланды батыр» картинасы. Онда дулыға киген, найза ұстаған салт атты, шапшыған ат, жазықтағы киіз үйлер және ұлттық киімді әйелдер бейнеленген. Қобыланды — қазақ эпосының кейіпкері.

Жыраулар кім

Жыраулар шығармаларында мемлекеттің тұтастығы, биліктің әділдігі мен ел идеясы дәріптелді. Ел басқарған билеушілердің іс-әрекетіне, мінез-құлқына баға беру де орын алды.

Жыраулардың негізгі дені хандардың серігі және кеңесшісі, ірі тайпаның жауынгер-қолбасшысы ретінде танылды. Олардың хан кеңесінде немесе бүкілхалықтық құрылтайларда айтқан толғаулары халықты елдікке, бірлікке жұмылуға шақырған, отаншылдық рухта болды.

Қазақ әдебиетінің алғашқы өкілдері, өз кезінде Дешті Қыпшаққа даңқы жайылған Асанқайғы мен Қазтуған жыраулар мұрасын көненің жалғасы деуге болады.

Асанқайғы

Қазақ хандығының құрылуы кезеңіндегі аса ірі тұлға Асанқайғы (Хасан Сәбитұлы) 1361–1370 жылдар аралығында Еділ бойында дүниеге келген. Тарихи аңыздар Асанның әкесі саятшы болған дейді. Ол Алтын Орда мемлекетінің ыдырау кезеңінде өмір сүрген. Сарай қаласында, кейін Қазан қаласында Алтын Орда хандарының бірі Ұлық-Мұхаммедтің жанында болып, сөзін өткізе алмаған ақылгөй тұлға.

XV ғасырдың 50-жылдары Дешті Қыпшаққа қайта оралып, Әбілхайыр ұлысындағы шиеленіскен тартыстың ортасына түседі. Керей, Жәнібек сұлтандар бастаған рулардың Әбілхайыр ұлысынан бөлініп шығуын қолдаушылардың бірі әрі ақылшы бии болған. Қазақ руларының орда көтеруін жақтаған.

Қазақ хандығы құрылған кезде Асанқайғы жаңа мемлекеттің ұраншысына, өз заманының үлкен ойшылына айналған. Қазақтар Шу, Сарысу бойына орналасқан соң, ел іргесінің берік болуын, ағайынның татулықта болуын үндейді.

Жыр-толғаулары мен нақыл сөздерінде ол хандық билікті, елдің сыртқы жаулардан қорғаныс қабілетін нығайтуды, халықтың ішкі бірлігін орнатуды насихаттаған. Асанқайғының «жерұйық» іздеуіне қатысты аңыздардан халықты іргеге орнықтырып, ел болу қамын ойлауда оған шешуші міндеттің жүктелгені байқалады.

Оның бізге жеткен толғаулары түгел дерлік Әз Жәнібек ханға арнайы айтылған. Ол Жәнібек ханды елдің болашағын ойлауға шақырады. Халық аңыздарында Асанқайғы жайында «бұл қария қашанда ханға жағынбай тұра сөйлеуші еді» делінеді. Өз толғауларында ол үнемі халық атынан сөйлейді. Аңыз бойынша Асанқайғы Сарыарқада — Ұлытауда дүние салған.

💡 Оқулықтағы сурет: Е. Айтуаровтың «Асанқайғы» картинасы. Жасыл далада таяқ ұстаған қария алысқа қарап тұр, ал оның қасында кемпірқосақ астымен жігіт пен қыз шауып барады.

Қазтуған жырау

Орта ғасырлардағы қазақ әдебиетінің көш басында тұрған тұлғалардың бірі — Қазтуған жырау. XV ғасырдың 20–30-жылдары Еділ бойында, қазіргі Астрахан облысы, Красный Яр қаласының маңында дүниеге келген. Көшпелі ауқатты отбасы әулетінен шыққан. Қазтуған Еділдің Ақтұба, Бозан салалары бойын жайлаған түркі тайпаларының рубасы көсемі, әскербасы, батыр болған.

XV ғасырдың екінші жартысында Еділден ауа көшіп, өз қарамағындағы рулармен бірге Қазақ ордасының құрамына қосылған. Олар қазіргі Қазақстан жерінің батыс және орталық бөлігіне қоныстанған. Ол халық арасында ерлік жырларын шығарушы жорық жырауы ретінде танылады.

Ол кейінгі ұрпаққа өмір туралы, атамекен туралы мол мұра қалдырған. Жырларында көшпелі өмір болмысы, тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсініктер бейнеленген. Жырау шығармашылығы орта ғасырлардағы қазақ халқы поэзиясының биіктігін, өзіндік сипатын танытады. Қазтуғанның ұлттық рухқа толы толғаулары қазақ әдебиетінің сол замандағы биік шоқтығы саналады.

📌 Толғау — жыраулардың хан кеңесінде немесе құрылтайда айтатын көркем сөзі, ауызша поэзия жанры. Жыр — батырлар мен елдің тағдыры туралы айтылатын өлең-әңгіме.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңызбен бірге «Қобыланды батыр» жырынан үзінді оқып немесе тыңдап көріңіз. Мүмкіндік болса, Ұлытауға барыңыз: аңыз бойынша Асанқайғы сол жерде дүние салған. Баладан Асанқайғы ханға не деп айтқанын екі сөйлеммен айтып беруін сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Жыраулар кімдер? Хандардың серігі мен кеңесшісі, қолбасшылар, елдік пен бірлікке шақырған толғау айтушылар.
Асанқайғы кім болды? Қазақ хандығының құрылуы кезеңіндегі ойшыл, Жәнібек ханның ақылшысы, жаңа мемлекеттің ұраншысы.
Қазтуған қайда дүниеге келген? Еділ бойында, Красный Яр қаласының маңында.
Асанқайғы неге үндеді? Ел іргесінің берік болуына, ағайынның татулығына.
«Қобыланды батыр» қандай соғыстарға байланысты туған? Қыпшақтар мен ирандықтар арасындағы соғыстарға.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Біліміңді шыңда! Жырау кім, оның ақын, әншілерден қандай айырмашылығы бар?

Қалай ойлаймыз. Жыраудың қоғамдағы рөлін еске түсір: ол тек өлең айтып қана қоймай, ханмен де сөйлесті.

Жауап үлгісі.

Жырау — орта ғасырлардағы халық ақыны, ауызша толғау шығарушы.
Ақын мен әнші көбіне өлеңмен немесе әнмен көңіл көтереді, ал жырау — ханның серігі және кеңесшісі, кейде тайпа қолбасшысы.
Жырау хан кеңесінде және құрылтайда елдің бірлігі, билік әділдігі туралы толғайды.
Ол билеушінің іс-әрекетіне, мінез-құлқына баға береді, шындықты ханның өзіне айта алады.

Жауабы: жырау — хан кеңесшісі, серігі, кейде қолбасшы; ол елдің бірлігі мен билік әділдігі туралы толғап, билеушіге баға берген.

№ 2

Ортағасырлық жырауларды ата және олардың шығармашылығының басты тақырыбы не?

Қалай ойлаймыз. Параграфта екі жырау аталған: Асанқайғы және Қазтуған.