§ 45. Дәстүрлі малшаруашылығының ерекшеліктері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 123–126-беттер.

Нені үйренесің

• Төрт түлік түрлерін және олардың пірлерін атауды.
• Малшаруашылығының үш типін айтып, қайсысы қай жерде дамығанын түсіндіруді.
• Көшпелілердің жыл бойы қалай қонып-көшкенін (қыстау, жайлау, көктеу, күзеу) айтуды.
• Мал бағудың қоғамдағы және халық өміріндегі маңызын түсінуді.

Ой қозғау

• Көшпелі малшаруашылығы дегеніміз не? Адамдар малымен бірге жайылымнан жайылымға көшіп жүретін шаруашылық.
• Қыстық қоныс қалай аталады? Қыстау.
• Жазғы жайылымды не дейді? Жайлау.
• Тамға дегеніміз не? Рулық таңба. Оны малға басып, өз малыңды басқаның малынан ажыратады.

Тақырыпты талдаймыз

Малды ұстаудың үш тәсілі

Қазақтардың ежелден қалыптасқан дәстүрлі шаруашылық кәсібі көшпелілікке негізделген малшаруашылығы екені белгілі. Қазақ жерінде табиғаттың ерекшелігіне қарай малшаруашылығының басты үш типі қалыптасты.

• Көшпелі — шөлейт, далалы өңірлерде. Адамдар үнемі көшіп жүреді.
• Жартылай көшпелі — таулы өлкеде. Тұрақты қыстау болады, жазда мал жайылымға шығады.
• Отырықшы — өзен бойларында, қала маңында. Онымен егінші, отырықшы тайпалар айналысты.

Жартылай көшпелі малшаруашылығы тұрақты қыстаудың болуымен, қой, жылқы түліктерімен қатар сиырдың арта түсуімен және қыстау маңына тары, бидай егумен ерекшеленеді. Көшпелі малшаруашылығын кәсіп еткен қазақтарда көшіп-қонуға қолайлы жылқы, түйе және қой басым бола түседі.

💡 Малды жолға қарай таңдады. Жылқы, түйе мен қой алыс жолға төзімді. Сиыр баяу жүреді, сондықтан оны көп көшпейтін жерде ұстады.

📌 Еске түсір! Археологтер ежелгі қоныстардан малшаруашылығының дамығандығын қандай ескерткіштер арқылы анықтайды?

Көшпелінің жылы: қыстау, жайлау, көктеу, күзеу

Көшпелі малшаруашылығын кәсіп еткен тайпалар мал жайылымы үшін мерзімдік қоныстарға көшіп-қонды. Қыстық қоныс — қыстауға ықтасын жерлер, тау етектері, өзен бойлары пайдаланылды. Жаз мезгілінде жайлауға шөбі шүйгін тау жоталары, ауасы салқын өзен-көлдердің жағасы таңдалды.

Төрт түлік және одан не жасады

Мал отарының құрамына байланысты жылқы, түйе, сиыр, қой малын қосып «төрт түлік» деп атау ертеден қалыптасты. Ешкі малы жеке отарда бағылмағандықтан, «төрт түлік» қатарында айтылмай, қойдың қатарында саналған.

«Бірінші байлық — денсаулық, екінші байлық — ақ жаулық, үшінші байлық — он саулық» деп малды адамның тіршілігіне қажетті үш асыл мұраттың қатарына қосқан.

Төрт түліктен халық күнкөріске қажетті өнімді алды. Малдан азық түрлерін (ет пен сүт өнімдерін), шикізат түрлерін (тері, жүн), қосалқы шикізаттан мүйіз, сүйек алды. Малдан тағамның бірнеше түрін жасап, ұлттық тағамдар жүйесіндегі құндылығымызға айналды.

Мал терісін өңдеп киім (тон, шалбар, етік т.б.) мен тұрмыстық бұйымдар (саба, торсық, көнек, қамшы т.б.) жасады. Жүнін өңдеп текемет, киіз басты; жіп иіріп киім, түрлі бұйым тоқыды. Сүйегін қайнатып сабын жасауға, бұйымдарды сәндеуге, ірі малдың жауырынын жазу тақтасына, асығын жинап ойын ойнауға пайдаланды. Ал сауда-саттық жасағанда малды айырбас құралы ретінде қолданған.

🌟 Ірі малдың жауырыны жазу тақтасының орнына жүрген. Оның тегіс жерінде жазу жазған.

📌 Ізден! Ұлттық тағамдар жүйесінен ет тағамдары мен сүт тағамдарын ата және олардың бірінің қалай жасалатынын анықта.

Мал — байлық және сый

Халықтың күнделікті тіршілігі малмен байланысты болды. Қазақ халқы ерте кезеңнен амандасқанда «Мал-жан аман ба?» деп сұраған. «Мал-жан» сөзі — көшпелі қоғамда тұрмысқа қажетті игілік пен оны пайдаланушы адам арасындағы ажырамас байланысты білдіретін ұғым.

Бата бергенде «Ақ мал болсын!», «Төрт түлігің сай болсын!», «Бағарың көбейсін!» деген. Төрт түлік малдың түгел өсуі байлықтың, тоқшылықтың нышанына айналды.

Мал халықтың салт-дәстүрінде, әдет-ғұрпындағы жосын-жоралғыларда маңызды орын алды. Қалыңдық алу үшін қыз әкесіне қалыңмал берді, сүйіншіге мал атады, ата-баба аруағына арнап құрбандыққа мал шалды. Үйленген бала отау құрып бөлек шыққанда еншіге мал берді, байғазыға мал атады.

Құқықтық ережелер бойынша ер адамның құны 1000 қой немесе жылқы басына шаққанда 100 жылқы, түйемен есептегенде 50 бас болды. Ертеде 1 түйе 20 қойға, 1 жылқы 10 қойға бағаланды.

Әр малдың өз пірі бар

Төрт түлік қасиетіне байланысты оны өсіруші халықтың мәдениетінде ежелден әртүрлі түсініктер қалыптасты. Халық санасындағы түсінік бойынша төрт түліктің желеп-жебеуші пірлері болды.

Халық фольклорында мал пірлеріне қатысты түрлі аңыздар таралған. Мал пірлеріне сыйыну, малға обал жасамау, сұқ көзден қорғау мақсатында малдың санын айтпау, түнде мал бермеу сияқты түрлі наным-сенімдер қалыптасты.

📌 Ізден! Қазақ халқының төрт түлікке қатысты қандай наным-сенімдері бар? Мысал келтір.

Тамға, ен және мал атаулары

Ерте көшпелілерде малдың саны өте көп болған. Малды тану, меншіктеу мақсатында жылқы, түйеге иесінің рулық тамбасын басса, қойдың құлағына ен салған. Таңба мен ен орны тез жазылу үшін күз мезгілінде жасаған.

Төрт түліктің тобы жылқыда үйір, түйеде келе, сырда табын, қой мен ешкіде отар аталған, ал малшысы бағатын малына қарай жылқышы, түйеші, бақташы (сыршы), шопан (қойшы) деп аталды.

Қазақтар төрт түлікті жайылымда бағуды ұйымдастырудың, баптаудың, көш жолдарын қалыптастырудың, мал ауруларын емдеудің қыр-сырын жетік меңгерді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Әжесі мен атасынан сұраңыз: отбасында мал туралы қандай ырымдар мен әдет-ғұрыптар есінде қалған? Қазақтар неге кездескенде «Мал-жан аман ба?» деп сұрайды, яғни адамдардың да, малдың да амандығын сұрайды? Бұл 5-тапсырманың тақырыбы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қазақстанда малшаруашылығының қандай үш типі қалыптасты? Көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы.
• Қазақтар қандай төрт түлікті өсірді? Жылқы, түйе, сиыр, қой.
• Қыстық қоныс пен жазғы жайылым қалай аталады? Қыстау және жайлау.
• Ер адамның құны неше қой болды? 1000 қой.
• Жылқының пірі кім? Қамбарата.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Еске түсір! Археологтер ежелгі қоныстардан малшаруашылығының дамығандығын қандай ескерткіштер арқылы анықтайды?

Қалай ойлаймыз. Өткен жылғы курсты еске түсір: қоныстарды қайда қазды, онда қандай сүйектер тапты.

Шешуі. Мысалдар:

1. Ботай мәдениеті: қоныстың қалдықтары мен жылқы сүйектерінің көптігі, мал қамайтын орындар.
2. Қола дәуіріндегі қоныстар: ірі қара, қой, жылқы сүйектері, жайылымдар мен қыстаулардың іздері.
3. Көшпелілердің қорғандары: қабірлерге «жол азығы» ретінде қой немесе жылқы еті салынған.

Жауабы: үй жануарларының сүйектері, мал қамайтын орындар мен қыстау қалдықтары, қорғандардағы ет тағамы.

№ 2

Ізден! Ұлттық тағамдар жүйесінен ет тағамдары мен сүт тағамдарын ата және олардың бірінің қалай жасалатынын анықта.

Қалай ойлаймыз. Үйде ет пен сүттен қандай тағамдар жасалатынын сұра да, біреуін таңда.

Шешуі.

1. Ет тағамдары: қой еті, жылқы еті, сиыр еті, қазы, жая, жал, қарта, сүр ет.
2. Сүт тағамдары: айран, қымыз (бие сүті), шұбат (түйе сүті), құрт, ірімшік, қаймақ, сары май.
3. Рецепт: бешбармақ. Етті ұзақ уақыт баяу отта пісіреді. Сорпада жеке-жеке жұқа қамыр жапырағын пісіреді. Қамырды табаққа салады, үстіне пияз қосылған етті жаяды. Сорпаны (сорпа) жеке тостағандарға құйып береді.

Жауабы: ет және сүт тағамдарының тізімі және бешбармақтың (немесе өзің таңдаған тағамның) рецепті.

№ 3

Ізден! Қазақ халқының төрт түлікке қатысты қандай наным-сенімдері бар? Мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы нанымдарды алып, өз отбасыңда білетіндерін қос.

Жауап үлгісі.

1. Мал пірлеріне сыйыну: жылқының пірі — Қамбарата, түйенікі — Ойсылқара, сиырдікі — Зеңгібаба, қойдікі — Шопаната.
2. Малға обал жасамау.
3. Сұқ көзден қорғау үшін малдың санын айтпау.
4. Түнде мал бермеу.
5. Бата бергенде: «Ақ мал болсын!», «Төрт түлігің сай болсын!», «Бағарың көбейсін!».

Жауабы: мысалы, «сұқ көз тимесін деп малдың санын айтпау» нанымы.

№ 4

Біліміңді шыңда! Малдың пірлері туралы қандай халық ауыз әдебиетінің үлгілерін білесің?

Қалай ойлаймыз. Жылқы, түйе, сиыр, қой туралы аңыздарды, мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды, нанымдарды еске түсір. Пірлерді параграфтан білесің.

Шешуі. Мысалдар:

1. Аңыздар: Қамбарата (жылқы), Ойсылқара (түйе), Зеңгібаба (сиыр), Шопаната (қой), Сексеката (ешкі) туралы. Оларды құрметтеп, малға қорған болуын сұраған.
2. Түйе туралы мақалдар: «Түйесі бардың киесі бар», «Түйелі ел қырға, түйесіз ел Сырға».
3. Нанымдар: малдың санын айтпау, малға обал жасамау.

Жауабы: мал пірлері туралы аңыздар, мақал-мәтелдер (мысалы, түйе туралы) және нанымдар.

№ 5

Қазақ халқының «Мал-жаның аман ба?» деп амандасуының маңызын түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Амандасқанда адамнан неге малын да сұрайтынын ойла. Көшпеліге малдың аман болуы нені білдірді?

Шешуі. Жауап үлгісі:

1. Мал адамды асырады, киіндірді, жүк тасыды. Мал аман болса, өмір тоқ әрі тыныш болды.
2. Малдан айырылу (бораннан, аурудан, ұрыдан) бүкіл отбасына үлкен қайғы еді.
3. Сондықтан малды сұрау — амандықты сұрау: «Тіршілігің қалай? Бәрі жақсы ма?».
4. Осылай адамдар бір-біріне қамқорлық пен құрмет көрсетті.

Жауабы: сәлемдесу адамның денсаулығын да, шаруашылық амандығын да сұрайды, өйткені көшпелінің өмірі малға байланысты болды.

№ 6

Малшаруашылығының қазақ халқының өміріндегі маңызын сипатта.

Қалай ойлаймыз. Мал адамға не бергенін бір әңгімеге жина: тамақ, киім, көлік, баспана, ақша, сыйлық, салт-дәстүр.

Шешуі. Жоспар және үлгі:

1. Шаруашылық: малшаруашылығы — қазақтардың басты дәстүрлі кәсібі.
2. Тамақ: ет пен сүт, ұлттық тағамдар.
3. Киім мен бұйымдар: тері, жүн, киіз, текемет, торсық.
4. Көлік: жылқы мен түйе, көш.
5. Байлық және салт-дәстүр: мал — қалыңмал, сый, құн өлшемі, құрбандық.
6. Мәдениет: мал пірлері, нанымдар, бата, қонақжайлылық.

Жауабы: малшаруашылығы азық, киім, көлік, сауда-саттық берді, өмір салтын (көшпелілікті) және халықтың салт-дәстүрін айқындады.

№ 7

Төрт түлік малдың бірін таңдап, өсіру, бағу туралы айтып бер, таңдау себебіңді түсіндір. Шаруашылықтың бұл түрінің байырғы және қазіргі дамуын салыстыруға тырыс. Ойыңды қағазға түсір.

Қалай ойлаймыз. Бір малды таңда, мысалы, жылқы. Алдымен оны қалай баққанын айт, одан кейін қазір қалай бағылатынын салыстыр.

Жауап үлгісі. Мен жылқыны таңдадым. Жылқы алыс жолға төзімді, көшке қолайлы. Ертеде жылқы үйір болып жайылды, оны жылқышы бақты. Жылқыға иесінің рулық тамбасын басты, ал сүтінен қымыз ашытты. Қазір де жылқыны жайылымда бағады, бірақ жаңа жағдайлар бар: шаруа қожалықтары, мал азығын дайындау, мал дәрігері.

Жауабы: таңдаған малың туралы (өсіру, бағу), таңдау себебің және ертедегі мен қазіргі малшаруашылығының салыстыруы.

Жадынама

• Төрт түлік: жылқы, түйе, сиыр, қой.
• Бағалар: түйе = 20 қой, жылқы = 10 қой.
• Пірлер: Қамбарата, Ойсылқара, Зеңгібаба, Шопаната, Сексеката.
• Терминдер: малшы, жайылым, пірлер, тамға, ен.

Шағын тест