§ 46. XIII–XV ғасырлардағы көшпелілердің қолданбалы өнер жетістіктері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). III бөлім: XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. 126–129-беттер.

Нені үйренесің

• XIII–XV ғасырлардағы сәулет өнерінің озық туындыларын атауды.
• Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің қашан және не үшін салынғанын, оның несімен ерекше екенін айтуды.
• Кесене, тайқазан, медресе, жерасты мешіті деген не екенін түсіндіруді.
• Арыстан баб, Рабия сұлтан Бегім және Көккесене туралы біліп алуды.

Ой қозғау

• Әмір Темір кім? XIV ғасырдағы Орта Азия билеушісі, қолбасшы, ірі мемлекеттің негізін қалаушы.
• Ясауи кесенесі қай қалада тұр? Түркістанда.
• «XIV ғасыр» дегеніміз қай жылдар? 1301 жылдан 1400 жылға дейін. Бұл шамамен 600–700 жыл бұрын.
• Кесене деген не? Маңызды адамның қабірінің үстіне салынған үлкен ғимарат.

Тақырыпты талдаймыз

Оңтүстіктегі ескерткіштер

Қазақ жерінде XIV–XV ғасырларда іслам сәулет өнері одан әрі өркендеп, Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи, Рабия сұлтан Бегім кесенелері, Шығыс моншасы салынды.

Арыстан баб кесенесі

Кесене күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Ол екі бөлмеден тұрады, бөлмелердің ортасында дәліз бар. Кесененің үстінде орналасқан күмбез XVIII ғасырда жартылай қирап, XIX–XX ғасырларда қайта тұрғызылды.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі: несімен ерекше

XIV ғасырдың соңындағы сәулет өнерінің ерекше туындысы — Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Құрылысты салуға жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсы шеберлерінің жобасы негіз етіп алынған.

Әмірдің басты мақсаты — Ахмет Ясауиді құрметтеп отырып, діни тұлғаларды осы өңірге тарту, Түркістандағы өз билігін күшейту болған. Сондықтан Әмір Темір сәулетшілерден Орта Азияда теңдесі жоқ ғимарат тұрғызуды талап еткен.

Оның ерекшеліктері:

• Дәл ортасында кең зал салынған. Сонымен қатар кесенеде үлкенді-кішілі 35 бөлме бар.
• Кесене құрылысының ерекшелігі — онда Орта Азияның сәулет өнеріндегі шатыр жабуда бұрын кездеспеген тәсілдер қолданылған.
• Кесене қабырғаларында Құран Кәрім сүрелері мен аяттары жазылған. Ғимараттың ішкі қабырғасын безендіруде бедерлі оюлар, жазбалар қолданылды. Сыртқы жағы жылтыратылған кірпіш, майоликамен (түрлі түсті керамика) түрлі геометриялық өрнектермен және эпиграфикалық оюлармен қапталған.
• «Қазандық» деп аталатын орталық залда 1399 жылы қоладан құйылған үлкен тайқазан қойылған. Мейрам күндері бұл қазанда ас дайындалып, халыққа тегін таратылған.
• Кесенеде медресе, кітапхана жұмыс жасаған. Кесене мешіт қызметін қоса атқарған. Кесененің оңтүстік-батыс жағында Ясауидың өзінің тірі кезінде жасалған Аллаға құлшылық ететін жерасты мешіті бар.
• Қоладан соғылып, алтынмен аптап, күміспен қаптаған есік тұтқалары, шырағдандар — сәулет өнері мен сәндік-қолданбалы өнердің озық туындылары.
• Кесененің қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиға құлпытас қойылып, есігіне алтынмен жазулар түсірілген.

📌 Медресе — орта және жоғары мұсылман мектептері. Медресе салу тарихы Шығыс елдеріне кең тараған мұсылмандық ағарту ісімен тығыз байланысты. Медресе ғимараттарында Шығыс өрнектері салынып, маңдайшаларына өсиет, ғибрат сөздер жазылған. Медреселер ішіндегі оқу бөлмелері құжыра, дәрісхана деп аталған.

🌟 XVI ғасырда Шығыс ғұламасы ибн Рузбихан «Бұхара меймандарының жазбалары» атты еңбегінде Қожа Ахмет Ясауи кесенесін «әлемде салынған ғажайып ғимараттар мен адамзат баласының керемет туындыларының бірі» деп бағалады.

Кесенедегі хандар

Кесененің тарихы — қазақ тарихының ажырамас бөлігі. Онда XVI ғасырдан бастап атақты адамдар жерленген үлкен және кіші ақсарай бар. Онда Жолбарыс хан, Абылай хан, Әмір Темірдің шөбересі Бабыр хан, Қаздауысты Қазыбек би, Жәнібек батыр т.б. белгілі тұлғалар жерленген.

Бүгін кесене — бүкіл түркі әлемі қадір тұтатын, тәу ететін киелі орын. Мұнда зиярат етушілер мен туристер келеді.

Рабия сұлтан Бегім кесенесі

XV ғасырда салынған сәулет өнері ескерткіштерінің қатарында Ахмет Ясауи кесенесінен 60 м шығысқа қарай салынған Рабия сұлтан Бегімнің кесенесінің сәулеттік маңызы зор. Рабия сұлтан Бегім — 1430–1495 жылдары өмір сүрген тарихи тұлға, Әмір Темір әулетінен, Ұлықбектің қызы, Әбілқайырдың әйелі. Кесене 5 бөлмеден тұрады, алдыңғы беті сүйір ұшты биік арка түрінде жасалған. Ортаңғы бөлігі биік цилиндр тәрізді етіп керіліп, күмбезбен жабылған. Қабірі кесененің ішінде орналасып, құлпытас қойылған.

Көккесене

XV ғасырдағы сәулеттік ғимараттардың ішіндегі қазірде қирап қалған Көккесененің маңызы зор. Ескерткіш Сырдария өзенінің жағасындағы Сығанақ пен Баршынкент қалаларына таяу жерде орналасқан. Кесенені ауызша жеткен деректердің бірі Алпамыс батырдың жары Гүлбаршын сұлудікі деседі, келесі бірі Әбілқайыр ханның қабірі дейді. Көккесене шамамен 1914 жылдары құлаған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Түркістанға барсаңыз, кесенені және «Әзірет Сұлтан» қорық-мұражайын міндетті түрде көріңіз. Алыс болса, кесененің суреттері мен бейнесін бірге қараңыз. Баладан тайқазанды, жерасты мешітін және қабырғалардағы өрнектерді тауып көрсетуін сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Арыстан баб кесенесі қайда салынған? Отырардың батысынан үш шақырым жерде, Сырдария өзенінің бойында.
• Ол неден салынған? Күйдірілген кірпіштен.
• Ясауи кесенесінде қандай ерекше бөлмелер бар? Кең орталық зал, 35 бөлме, жерасты мешіті, медресе, кітапхана.
• «Әзірет Сұлтан» қорық-мұражайы қашан ашылды? 1991 жылы.
• Ясауи кесенесінен 60 м шығыста кімнің кесенесі тұр? Рабия сұлтан Бегімнің.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ойлан! Қожа Ахмет Ясауи кесенесі қандай архитектуралық стильмен салынған? Оның басқа кесенелерден ерекшелігі қандай?

Қалай ойлаймыз. Кім және қандай жоба бойынша салғанын, ғимараттың несімен ерекше екенін еске түсір.

Шешуі. Жауап үлгісі:

1. Стилі: ислам сәулет өнері, портал-күмбезді ғимарат. Жобасы жергілікті дәстүрді жақсы білетін парсы шеберлерінен алынған.
2. Ерекшелігі: ғимарат өте үлкен, ішінде 35 бөлме және кең зал бар, залда тайқазан тұр.
3. Шатырды Орта Азияда бұрын кездеспеген жаңа тәсілмен жапқан.
4. Мұнда тек қабірхана емес, мешіт, жерасты мешіті, медресе және кітапхана да болған.
5. Қабырғалары жылтыратылған кірпішпен, керамикамен, өрнектермен және жазулармен әшекейленген.

Жауабы: ислам стилі, портал-күмбезді; өлшемімен, тайқазаны бар залымен, шатыр жабудың жаңа тәсілімен және көптеген қызметімен ерекшеленеді.

№ 2

Біліміңді шыңда! XIII–XV ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіштерін ата.

Қалай ойлаймыз. Үш негізгі кесенені атап, не, қайда, қашан, ерекшелігін қос. Көккесене мен Шығыс моншасын ұмытпа.

Шешуі. Мысал әңгіме:

1. Арыстан баб (XIV ғ.): Сырдарияның бойында, Отырардың батысында, күйдірілген кірпіштен, екі бөлме және дәліз. Күмбезі XVIII ғасырда жартылай қирап, кейін қайта тұрғызылды.
2. Қожа Ахмет Ясауи (1396–1399): Түркістанда, Әмір Темірдің бұйрығымен, 35 бөлме, кең зал, тайқазан, жерасты мешіті, медресе, кітапхана.
3. Рабия сұлтан Бегім (XV ғ.): Ясауи кесенесінің қасында, 5 бөлме, сүйір ұшты арка, цилиндр мен күмбез.
4. Көккесене (XV ғ.): Сығанақ пен Баршынкент қалаларына таяу, шамамен 1914 жылдары құлаған.
5. Түркістанда Шығыс моншасы да салынды.

Жауабы: Арыстан баб, Қожа Ахмет Ясауи, Рабия сұлтан Бегім, Көккесене кесенелері және Түркістандағы Шығыс моншасы.

№ 3

XIV–XV ғасырларда сәулет өнерінде дамыған тәсілдерді талда.

Қалай ойлаймыз. Параграфта ғимараттарды қалай салғаны және қалай безендіргені айтылған.

Шешуі. 1) Негізгі бағыт — ислам сәулет өнері. 2) Ясауи кесенесінде жергілікті дәстүрді жақсы білетін парсы шеберлерінің жобасы қолданылды. 3) Шатыр жабуда Орта Азияда бұрын кездеспеген жаңа тәсілдер пайдаланылды. 4) Қабырғалар жылтыратылған кірпішпен, майоликамен (түрлі түсті керамика), геометриялық өрнектермен және эпиграфикалық оюлармен әшекейленді; ішкі қабырғада бедерлі оюлар мен Құран сүрелерінің жазулары болды. 5) Қоладан соғылған, алтынмен аптаған есік тұтқалары мен шырағдандар — сәндік-қолданбалы өнердің озық туындылары.

Жауабы: ислам сәулеті; парсы жобасы мен жергілікті дәстүр, шатыр жабудың жаңа тәсілдері, майолика мен оюлар, сәндік-қолданбалы өнер.

Жадынама

• Даталар: 1396–1399 — Ясауи кесенесінің салынуы; 1399 — тайқазан құйылды; 1864 — зеңбірек оғымен зақымдау; 1991 — қорық-мұражай; 2003 жылы 23 маусым — ЮНЕСКО тізімі.
• Орындар: Түркістан, Отырар, Сырдария, Сығанақ, Баршынкент.
• Терминдер: кесене, тайқазан, медресе, жерасты мешіті.

Шағын тест