§ 47. Қазақ халқының қалыптасу үдерісінің аяқталуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). IV бөлім: Қазақ халқының қалыптасуы. 129–134-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақ халқының қалыптасуының бес кезеңін және олардың даталарын атауды.
• Алаш, «Алты алаш», «Он сан Алаш» дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• «Қазақ» сөзі қайдан шыққанын және бұрын нені білдіргенін айтуды.
• Қазақстан атауы қашан пайда болғанын және оның мағынасын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Этнос (халық) дегеніміз не? Ортақ тілі, мәдениеті, салт-дәстүрі және ортақ атауы бар адамдардың үлкен тобы.
• Ұлыс деген не? Бір билеушінің билігіндегі иелік, ел немесе халық.
• Ұлы Дала деген не? Еуразияның шексіз кең даласы. Онда көшпелі халықтар, соның ішінде қазақтың арғы ата-бабалары өмір сүрген.
• Хронология дегеніміз не? Оқиғаларды уақыт ретімен орналастыру.

Тақырыпты талдаймыз

Халық мыңдаған жыл бойы қалай «жиналды»

Қазақтар бір күнде пайда болған жоқ. Олардың ата-бабалары — Ұлы Далада өмір сүрген, бір-бірімен араласып, бірігіп отырған көптеген тайпалар. Ғалымдар бұл тарихты бес кезеңге бөледі.

Алаш кім болған

Орталық Қазақстан, яғни Ақ Орда ұлысының жері — Алаш тайпаларының негізгі мекендеген аумағы. Тарихи деректерге қарағанда, Алаш баһадүр деген тұлға орта ғасырларда өмір сүрген. Ол Қыпшақ даласына (Ұлы Далаға) аса танымал, беделді адам болған. Ол қайтыс болған соң, Алаш туралы аңыз-әңгімелер шығып, кең тарады. Алаштың тірі кезінде-ақ ұлыс адамдары өздерін «Алаш ұлысының адамдарымыз», «Алаш ұрпақтарымыз» немесе «алаштықпыз» деп атаған.

Бұл атау ертеден келе жатыр. Алаш баһадүрден бірнеше ғасыр бұрын да Түргеш ұлысында Алаш чор деген кісі өмір сүрген. Яғни, Алаш атауы — ежелгі атау. Ал «Алты алаш» атауы XV ғасырға дейін тарих сахнасына шыға қойған жоқ. Абылай ханның заманында «Он сан Алаш» атауы қолданыла бастады. Ол туыстас он тайпаның бірлестігін білдіреді.

Қазақты құраған ірі алты түркі ұлысының атауы да осыдан басталады. Олар: жалайыр, қоңырат, алшын, арғын, найман, қыпшақ. Ортағасырлық тарихшы Қадырғали Жалаири айтқандай, бұлардың «үлкені» — жалайыр тайпасы.

🌟 Қазақ арасында айтылатын «Алаш — алаш болғанда, Ала тай ат болғанда, Таңбасыз тай, енсіз қой болғанда» деген сөз Алаш баба ел басқарған тұста елдің ынтымағы, бірлігі мықты болғанын, тіпті мал-мүлік те ортақ болып, ел бейбіт өмір кешкенін аңғартады.

Бұл атауларды VI–VIII ғасырлардағы қыпшақ, тоғыз оғыз, басмыл, қарлұқ, түргеш, отыз оғыз тайпалық бірлестіктерімен шатастырма. Олар — басқа, бұрынырақ бірлестіктер.

Алаш және қазақ: бір халықтың екі аты

XV ғасырдың ортасында Қазақ хандығы құрылды. Дешті Қыпшақ тайпалары XV ғасырдың 70-жылдары хандықтың құрамына енсе де, өздерінің бұрынғы «Алаш» атауын сақтап қала берді. Тек көрші елдер ғана оларды «қазақтар» деп атап жүрді. Олардың жауға шапқанда рухты көтеретін ортақ ұрандары да осы Алаштың есімі болды.

📌 Бұл маңызды. XVI ғасырдың соңына дейін Ұлы Далада «Алаш», «қазақ» этнонимдері бір этностың атауын білдіретін синонимге айналды. Халық санасында «Алаш» атауы жердің, елдің, халықтың, мемлекеттіктің тұтастығының символы ретінде сақталып қалды.

«Қазақ» сөзі қайдан шыққан

Қазақ халқының құралуына бастау болған ру-тайпалардың басым көпшілігі — басқа жақтан көшіп келгендердің емес, осы Орталық Азия аймағында ежелден-ақ көшіп-қонып жүргендердің ұрпақтары. Көшпелілер дегенде басқа өлкелерге көшіп кететіндерді емес, малшаруашылығын өркендетуге қажетті өздерінің тұрақты көшу аймақтары бар рулар мен тайпаларды айтуымыз керек.

Керей мен Жәнібек хандар бастаған көштің ерекшелігі — бұл екі хан да амалсыздан өздерінің атаконыстарынан өздеріне қарайтын ру-тайпалармен бірге ауа көшуге мәжбүр болды. Соның нәтижесінде «қазақ» атауы этникалық қауымдастықтың бір бөлігіне берілген.

• Ақ Орда хандығы тұсында бұл қауымдастықтағы тайпалар жалпы атаумен «қыпшақтар» деп аталса,
• Әбілхайыр хандығы тұсында «көшпелі өзбектер» атты ортақ этнонимнен аталатын.
• Керей мен Жәнібек хандардың басшылығымен «көшпелі өзбектерден» бөліне көшкен тайпалар жазба деректерде алғаш «өзбек-қазақтар» деп атала бастады.
• Қазақ хандығының билігі Дешті Қыпшақтың басым бөлігінде орнағаннан кейін, ондағы барлық тайпалар ортақ этникалық атаумен — «қазақ» атауымен аталды.

💡 Еске түсір! Ұлы Даладағы мемлекет неліктен Өзбек ұлысы деп аталған еді?

«Өзбек-қазақ» атауының таза этникалық мәнге ауысуы Жетісудың батысындағы Қазақ хандығының құрылу тарихымен байланысты болды. Осы тұстан бастап «өзбек-қазақ» атауының орнына «қазақ» атауы қолданыла бастайды. Енді қазақтар деп Қазақ хандығының билігі орнаған Дешті Қыпшақтың басым бөлігіндегі тайпалар аталатын болды.

📌 «Қазақ» сөзі алғаш рет 1245 жылғы мамлюктік Египет мемлекетіндегі қыпшақтар арасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде кездеседі. Ол «еркін», «кезбе» деген мағынаны білдірген.

«Қазақстан» атауы қайдан шыққан

XVI ғасырдың 30-жылдарындағы оқиғаларды баяндайтын шығармалардың бірінде этникалық мәндегі «қазақ» сөзімен қатар, алғаш рет «Қазақстан» атауы да кездеседі. Парсы тілінде -астон, -естон жұрнақтары, әдетте, ру, тайпа, халық атауларының соңына жалғанады да, олардың мекенжайын, аймағын білдіреді. Бұл жерде «қазақ» сөзіне парсы жұрнағының қосылуы арқылы Қазақстан сөзі пайда болып, қазақ халқының мекендеу аймағын көрсетіп тұр. Яғни, «Қазақстан» — «қазақтар елі».

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан «қазақ» сөзінің бастапқы мағынасын («еркін») және еліміздің атауын («қазақтар елі») сұраңыз. Отбасыңыздың шежіресін айтып беріңіз: көптеген қазақ отбасы «жеті атасын» біледі. Бұл 1-тапсырмаға көмектеседі.

Өзіңді тексер

• Қазақ халқының қалыптасуында қандай бес кезең бар? Арғы түріктер, түркілік кезең, арғы қазақтар, Алаш қауымдастығы, қазақ қауымдастығы.
• «Алты алаш» атауы қашан тарих сахнасына шықты? XV ғасырға дейін шыға қойған жоқ.
• «Он сан Алаш» атауы қай заманда қолданыла бастады? Абылай ханның заманында.
• «Қазақ» атауы қашаннан бастап халықтың атауына айналды? Қазақ хандығының билігі Дешті Қыпшақтың басым бөлігінде орнағаннан бастап (XV ғасырдың ортасынан).
• «Қазақстан» сөзіндегі «-стан» жұрнағы нені білдіреді? Халық мекендейтін жерді, аймақты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдерін сипаттап, олардың ерекшеліктерін көрсет.

Қалай ойлаймыз. Бес кезең: әрқайсысының даталары мен басты белгісі бар.

Шешуі.

Жауабы: бес кезең (кесте жоғарыда).

№ 2

«Қазақстан» атауы қашаннан бері белгілі және оны неге «Ұлы Дала елі» деп те атай бастадық?

Қалай ойлаймыз. Дата — оқулықтағы XVI ғасырдың 30-жылдарындағы шығармадан. Ал Ұлы Даланы қазақтың арғы аталары мекендегенін еске түсір.

Шешуі.

1. «Қазақстан» атауы алғаш рет XVI ғасырдың 30-жылдарындағы оқиғаларды баяндайтын шығармада кездеседі.
2. «Қазақ» + парсы тіліндегі «-стан» (мекенжай, аймақ) = «қазақтар елі».
3. Біздің жер — Еуразияның Ұлы Даласының үлкен бөлігі. Қазақтардың арғы аталары — осы даланы мекендеген тайпалар.
4. Сондықтан елді «Ұлы Дала елі» деп те атайды: қазақ жері ғасырлар бойы көшпелілер мен дала мемлекеттері тарихымен байланысты.

Жауабы: XVI ғасырдың 30-жылдарынан бастап белгілі; Ұлы Дала елі деп аталады, өйткені қазақтар ата-бабалары ғасырлар бойы көшіп-қонған даланың мұрагерлері.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір! Ұлы Даладағы мемлекет неліктен Өзбек ұлысы деп аталған еді?»)

Қалай ойлаймыз. Алтын Орданы еске түсір: қай хан тұсында ол ең күшті болған?

Шешуі. Мемлекет Алтын Орданың ханы Өзбектің есімімен аталған (XIV ғасырда билік құрған). Оның тұсында халықты «өзбектер» деп атай бастаған. Кейін бұл атау көшпелі тайпаларда қалып, олар кейін Әбілхайыр мемлекетінің құрамына енді.

Жауабы: Алтын Орда ханы Өзбектің есіміне байланысты; оның қол астындағыларды өзбектер деп атаған.

Жадынама

• Даталар: 1245 — «қазақ» сөзі араб-қыпшақ сөздігінде; XV ғасырдың ортасы — Қазақ хандығы; XV ғасырдың 70-жылдары — Дешті Қыпшақ тайпаларының қосылуы; XVI ғасырдың 30-жылдары — «Қазақстан» атауы; XVI ғасырдың соңына дейін — «Алаш» пен «қазақ» синоним.
• Жерлер: Орталық Қазақстан (Алаш ұлысы), Дешті Қыпшақ, Жетісудың батысы.
• Терминдер: этноним, ұлыс, халық, Ұлы Дала.

Шағын тест