§§ 48–49. Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы: Керей мен Жәнібек хандар

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). V бөлім: Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы. 134–139-беттер.

Нені үйренесің

• Керей мен Жәнібек неліктен Әбілхайырдан бөлініп Жетісуға кеткенін түсіндіруді.
• Даталарды атауды: 1457, 1462, 1465/66, 1468.
• Алғашқы қазақ хандарының не істегенін және Жәнібек Әз Жәнібек атануға неге лайық болғанын айтуды.
• Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегі тарих үшін неге маңызды екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Хан деген кім? Көшпелілерде мемлекеттің немесе ұлыстың билеушісі.
• Шыңғысхан ұрпақтары деген кім? Шыңғыс хан ұрпақтары; дәстүр бойынша хан болу тек соларға тиесілі еді.
• Жетісу қайда? Қазақстанның оңтүстік-шығысы, «жеті өзен өлкесі».
• Әбілхайыр мемлекеті қалай аталды? «Көшпелі өзбектер» мемлекеті (Өзбек ұлысы).

Тақырыпты талдаймыз

Әбілхайыр күшейеді

Шығыс Дешті Қыпшақ аймағында Әбілхайыр билігінің күшеюі Ұрыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандарды биліктен ығыстыруға алып келді.

💡 Еске түс! Әбілхайыр хандығы немесе «Көшпелі өзбектер» мемлекеті қашан құрылған еді?

Керей мен Жәнібек бастаған сұлтандар Әбілхайырдың мұндай әрекетіне жаулықпен қарады. Олар үшін Жошы ханның бесінші ұлы болып табылатын Шайбаннан тараған Әбілхайыр Шыңғыс хан негіздеген хан сайлау дәстүрін бұрмалаған әділетсіз тұлға болды. Керей мен Жәнібек бастаған сұлтандардың Әбілхайырды қолдамауы оның Сығанақ қаласының түбінде 1457 жылы қалмақтармен соғыста жеңіліп қалуына алып келді.

Осындай Шығыс Дешті Қыпшақта қалыптасқан ауыр ахуалды Әбілхайырды қолдайтын қарақыпшақтардың батыры Қобыландының арғын тайпасының атақты Ақжол биін жекпе-жекте өлтіруі шиеленістіріп жіберді. Ақжол биді жақтаушыларды басқарған Керей мен Жәнібек өзінің соңынан біраз тайпаларын ілестіріп, Батыс Жетісу аймағына қоныс аударды.

🌟 2015 жылы Қазақстан Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтті.

Есенбұға босқындарды неге қабылдады

Моғолстанды шағатайлық Есенбұға билеп тұрды. Оның бұл әрекетке баруына жергілікті дулат тайпасының өзіне қарсы бауырларын қолдауы ықпал жасайды. Дулаттар Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпаларға туыстас болатын. Моғолстан ханы Шу аймағындағы ежелгі дулаттардың жерін Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпаларға бөліп берді. «Тарих-и Рашиди» кітабында олар Шу мен Қозыбасы өзендері бойынан қоныс алғаны айтылады.

💡 Ойлан: Есенбұға да ұтты. Оның жауларына қарсы одақтастары, батыс шекарасында қорғаушылары пайда болды.

Қазақ хандығының туылуы

1462 жылы Есенбұғаның қайтыс болуынан кейін Моғолстанда қиын жағдай қалыптасты. Ал Әбілхайыр мемлекетінен қауіп-қатер тоқтамады. Сонда Керей өзінің туыстас інісі Жәнібектің қолдауымен 1465/66 жылдары жаңа мемлекет — Қазақ хандығының құрылғандығын жариялады.

📌 Керей — Қазақ хандығының тағына отырған алғашқы хан болды.

Алғашында Жәнібек пен Керейдің мақсаты аталары басқарған Ақ Орда мемлекетін қалпына келтіру болған еді. Алайда олардың Жетісуға келген соң көршілер тарапынан алғаш «өзбек-қазақ», артынан «қазақ» атануы жаңадан құрылған мемлекеттің де атын өзгертіп жіберді. Енді ол Қазақ хандығы деп аталды. Жәнібек ұлыстық деңгейдегі хан дәрежесінде әйгілі болды. Бұл Керей мен Жәнібектің байырғы ақордалық Орда Ежен әулетінің билігін қалпына келтіруі еді.

1466 жылы сыртқы жауларға қарсы шайқастардың бірінде Керей қайтыс болды. Қазақ хандығының тағына енді Жәнібек отырды. Ол Қазақ хандығын 1474–1475 жылдарға дейін басқарып, Әз Жәнібек атанды. Оның тұсында Қазақ хандығы дербес мемлекет ретінде күшейе түсті.

🌟 Бүгінде оларға ескерткіштер тұр: Астанада — Керей мен Жәнібекке, ал Тараз қаласында — Мұхаммед Хайдар Дулатиге.

Бізге жеткен ең бағалы кітап

Қазақ хандығының құрылуы туралы аса бағалы алғашқы деректі моғолстандық Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» атты шығармасынан біле аламыз. Бұл — Қазақ хандығының қалай құрылғанын баяндайтын, алғашқы қазақ хандарының қызметін сипаттайтын және осы мемлекетті құрған халықтың қалай «қазақ» атанғанын түсіндіретін басты шығарма. 1541–1546 жылдары жазылған «Тарих-и Рашидиде» XV ғасырдың орта тұсындағы, яғни Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы Орталық Азия аймағындағы мемлекеттердің саяси жағдайы жазылған.

Кітапта мыналар бар:

• Шығыс Дешті Қыпшақта билік құрған Әбілхайыр хан мен одан бөлініп Моғолстан аумағына қоныс аударған Керей мен Жәнібек туралы баяндау;
• Моғолстан ханы Есенбұғамен кездесуі және Шу мен Қозыбасы бойынан қоныс беруі;
• олардың «қазақ» атануы тиянақты жазылуы;
• осы еңбектегі қазақ сұлтандарының билік жүргізуінің басы 870 (1465–1466 жж.) жылдан басталады деген мәліметтер — Қазақ хандығының құрылу тарихындағы ең басты, ең негізгі жазба дерек.

XV ғасырдың ортасына дейінгі тарихи оқиғаларды баяндайтын деректерде қазақтың алғашқы ханы Керей туралы мәлімет мүлде кездеспейді. Тек «Тарих-и Рашидиде» Керей ханның өзін туысы Жәнібек ханмен бірге Қазақ хандығын құруға атсалысқаны айтылады. Бұл еңбек жазылмаған болса, кейінгі тарих үшін Қазақ хандығының құрылу тарихы беймәлім болып қалған болар еді. Алғашқы қазақ хандарының қызметінен тарих хабарсыз болатын еді.

Хандықтың нығаюы

Қазақ хандығының Жетісудағы ру-тайпаларды ғана емес, Шығыс Дешті Қыпшақтағы Әбілхайырдың қол астындағы бірқатар рулерын өз қарамағына алуы Көшпелі өзбек ұлысының әлсіреуіне ықпал етті. Бұған төзе алмаған Әбілхайыр Қазақ хандығына жорық жасап, 1468 жылы осы сапарда қайтыс болды. Әбілхайыр өлген соң қазақтар деп аталған халық өзінің мемлекеттілігін нығайтуға кірісті. Енді Шайбан әулетіне қарсы Шығыс Дешті Қыпшақты Қазақ хандығына қарату жолындағы күрестері басталды. Алғашқы қазақ ханы Керейдің аз уақыт қана хан тағында отырып, Қазақ хандығын құруға ғана мүмкіндігі болған. Осы тұста Жәнібек Қазақ хандығының дербес мемлекет ретінде нығайып, өркендеуіне берік күш салды. Мемлекет қайраткері ретінде ол қазақтар арасында ерекше беделге ие болды.

📌 Қазақ тарихында екі ханға ғана халық «әз», яғни «әзиз» деген есімді қосарлаған. Олардың алғашқысы Керейден кейін қазақ жұртына хандық жасаған — Жәнібек. Екіншісі осы ханның кейініректегі ұрпақтарының бірі — әйгілі Әз Тәуке хан. «Әзиз» қасиетті Құранда «бәрінен үстем» деген мағынаны аңғартады.

Жәнібек шығу тегі жағынан Ақ Орданың әйгілі ханы Ұрыстың сегізінші ұлы Қойыршақтың баласы — Барақ ханның үшінші ұлы болып табылады.

Қазақтың алғашқы ханы Керейдің ұлы Бұрындық хан Қазақ хандығын Жәнібектен соң көп жыл басқарып, хандықтың дербес мемлекет болып қалыптасуына көп еңбек сіңірді. Бұрындық ханнан соң хандық тағы Жәнібек хан ұрпақтарының қолына көшті.

📌 Қазақ хандарының ішінде Керейдің ұлы Бұрындықтан басқаларының бәрі Әз Жәнібектен тараған.

🌟 Әз Жәнібек хан жан-жақтан анталаған жауларға қарсы соғыстан қолы босамаса да, мемлекеттік жүйені нығайту, халықтың басын қосу жолында көп іс тындырды. Алғашқы қазақ хандары Ұлы Дала аумағында тұңғыш рет этникалық негізде қазақ деген халықтың біртұтас және тәуелсіз мемлекетінің дүниеге келуіне зор үлес қосты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Астанаға барсаңыз, Керей мен Жәнібек ескерткішін іздеңіз: сол жерде бұл тарихты айтқан жақсы. Үйде баладан сұраңыз: «Хандар неге көшіп кетті? Есенбұға оларға қалай көмектесті?» Бұл — 1, 2 және 9-тапсырмалардың негізі.

Өзіңді тексер

• Әбілхайыр кім болған? Жошының бесінші ұлы Шайбаннан тараған көшпелі өзбектердің ханы.
• Қазақ хандығы қашан құрылды? 1465 немесе 1466 жылы.
• 1462 жылы кім қайтыс болды? Моғолстан ханы Есенбұға.
• Әбілхайыр қашан қайтыс болды? 1468 жылы, Қазақ хандығына жасаған жорығында.
• Халық Жәнібектің атына қандай есім қосты? «Әз» («әзиз»), яғни құрметті.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жәнібек пен Керей неліктен бөлініп кетіп, Қазақ хандығын құруды қолға алды?

Қалай ойлаймыз. Әбілхайыр не істегенін, Керей мен Жәнібекті кім қолдағанын, олардың алдында қандай жол қалғанын ойла.

Шешуі. Жауап үлгісі:

1. Керей мен Жәнібек — Ұрыс ханның ұрпақтары. Әбілхайыр оларды биліктен ығыстырып, Шыңғыс хан негіздеген хан сайлау дәстүрін бұрмалады. Сондықтан олар оны қолдамады.
2. 1457 жылы Әбілхайыр қалмақтармен соғыста жеңілді. Қобыланды Ақжол биді өлтіргеннен кейін жағдай ушығып, Керей мен Жәнібек біраз тайпаны ілестіріп, Батыс Жетісуға көшіп кетті.
3. Моғолстан ханы Есенбұға оларды жақсы қарсы алып, Шу мен Қозыбасы бойынан жер берді.
4. 1462 жылы Есенбұға қайтыс болып, Моғолстанда ахуал қиындады, ал Әбілхайырдан қауіп сақталды. Сондықтан 1465/66 жылдары Керей Жәнібектің қолдауымен жаңа мемлекет — Қазақ хандығының құрылғанын жариялады.
5. Алғашында мақсат — Ақ Орданы қалпына келтіру еді. Бірақ көршілер оларды «өзбек-қазақтар», кейін «қазақтар» деп атады, сөйтіп мемлекеттің аты да Қазақ хандығы болды.

Жауабы: Әбілхайырдың әділетсіз билігі, соғыстағы жеңіліс және Моғолстандағы жағдай оларды бөліп шығарды; нәтижесінде Ақ Орданың орнына жаңа — Қазақ хандығы құрылды.

№ 2

Көшпелі өзбек ұлысының ханы Әбілхайыр неге Қазақ хандығына жаулық көзқарас ұстанды?

Қалай ойлаймыз. Жаңа хандық пайда болған кезде Әбілхайыр нені жоғалтқанын ойла.

Шешуі. 1) Керей мен Жәнібек — Әбілхайырдың бәсекелестері, ол биліктен ығыстырған Ұрыс ханның ұрпақтары. 2) Олар Әбілхайырдан көп тайпаны алып кетті. 3) Қазақ хандығы Шығыс Дешті Қыпшақтағы Әбілхайырдың қол астындағы бірқатар рулерды да өз қарамағына алды, сондықтан Көшпелі өзбек ұлысы әлсіреді. 4) Әбілхайыр бұған төзе алмады. 5) Сондықтан 1468 жылы ол Қазақ хандығына жорыққа шықты, бірақ осы сапарда қайтыс болды.

Жауабы: жаңа хандық оның тайпаларын тартып алып, ұлысын әлсіретті және билігіне қауіп төндірді.

№ 3

Қазақ хандығының алғашқы аймағын, Моғолстан мен Көшпелі өзбектер мемлекетінің орналасу аймақтарын картадан анықта.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен ориентирлерді тап: Батыс Жетісу, Шу мен Қозыбасы, Сығанақ, Шығыс Дешті Қыпшақ.

Шешуі.

• Қазақ хандығының алғашқы аймағы: Моғолстанның батыс шетіндегі Батыс Жетісу, Шу мен Қозыбасы өзендерінің бойы.
• Моғолстан: Жетісуда (одан әрі шығыста), Керей мен Жәнібектің қонысының шығыс жағында.
• Көшпелі өзбектер мемлекеті: Шығыс Дешті Қыпшақ даласы (қазіргі Қазақстанның орталығы мен солтүстігі, Сырдарияның бойы); Сығанақ осы мемлекеттің қалаларының бірі.

Картадан үш аймақты әр түспен боя да, Шу, Қозыбасы, Сығанақ деп жаз.

Жауабы: Қазақ хандығы — Батыс Жетісу (Шу мен Қозыбасы); Моғолстан — шығыс жағында; Көшпелі өзбектер — Дешті Қыпшақ даласында.

№ 4

Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың шығармасы қазақ хандарының қызметін анықтауда неліктен аса маңызды екендігін түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Не болмаса, біз не білмеген болар едік?

Шешуі. Жауап үлгісі:

1. «Тарих-и Рашиди» — Қазақ хандығының құрылуы туралы алғашқы және аса бағалы дерек. Ол 1541–1546 жылдары жазылған.
2. Онда Әбілхайыр, Керей, Жәнібек туралы, олардың Моғолстанға қалай көшкені, Есенбұғамен кездесуі, Шу мен Қозыбасы бойынан қоныс алғаны баяндалады.
3. Онда халықтың қалай «қазақ» атанғаны жазылған және қазақ сұлтандарының билік жүргізуінің басы 870 (1465–1466) жыл деп көрсетілген.
4. Бұрынғы деректерде Керей туралы мәлімет мүлде жоқ. Бұл еңбек болмаса, Қазақ хандығының құрылу тарихы және алғашқы хандар қызметі беймәлім болып қалар еді.

Жауабы: бұл — хандықтың құрылуы мен алғашқы хандар туралы жалғыз дерлік жазба дерек; тарихшылар осы кітаптың мәліметтеріне сүйенеді.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Еске түс! Әбілхайыр хандығы немесе «Көшпелі өзбектер» мемлекеті қашан құрылған еді?»)

Қалай ойлаймыз. Алдыңғы тақырыптарды еске түсір: Алтын Орда мен Ақ Орда ыдырағаннан кейін.

Шешуі. Шайбан әулетінен шыққан Әбілхайыр хан болып сайланып, көшпелі тайпаларды біріктірді (оларды «көшпелі өзбектер» деп атады). Кейін ол иелігін Дешті Қыпшаққа дейін кеңейтіп, Сығанақ қаласын алды.

Жауабы: Әбілхайыр көшпелі тайпаларды біріктіріп, «көшпелі өзбектер» мемлекетін құрды.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Шыңғыс хан әулетінің хандар кестесін пайдалана отырып, Керей мен Жәнібектің кім екенін анықта.»)

Қалай ойлаймыз. Кестеден Ұрыс ханды тауып, одан төмен қарай Жәнібекке дейін жүр.

Шешуі. Екеуі де — Шыңғыс хан ұрпақтары, Жошыдан тарайтын Орда Ежен әулетінің өкілдері, Ақ Орда ханы Ұрыстың ұрпақтары. Жәнібек: Ұрыс → Қойыршақ → Барақ → Жәнібек (Барақ ханның үшінші ұлы, 137-бет). Керей де — Ұрыс ханның ұрпағы; оқулықта Жәнібек оның «туыстас інісі» деп аталады (135-бет).

Жауабы: екеуі де — Шыңғыс хан ұрпақтары, Ақ Орда ханы Ұрыстың ұрпақтары.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! «Тарих-и Рашидидің» тәуелсіздік жылдарында жарық көрген басылымдарымен таныса отырып, осы еңбектің мазмұны мен құрылымына сипаттама бер.»)

Қалай ойлаймыз. Кітапханадан немесе интернеттен басылымды тауып, мазмұнына қара.

Шешуі. Жауап үлгісі: «Тарих-и Рашиди» екі бөлімнен (дәптерден) тұрады. Бірінші бөлімде Моғолстан хандарының тарихы, екіншісінде автордың өз өмірінің және сол кезеңнің оқиғалары баяндалады. Сол арқылы біз Қазақ хандығы туралы да білеміз. Қазақ және орыс тілдерінде тәуелсіздік жылдарында басылымдары шықты: мазмұнын тапқан басылым бойынша салыстыр.

Жауабы: құрылымның сипаттамасы тапқан басылым бойынша; онда екі бөлім бар: Моғолстан тарихы және автордың өмірінің оқиғалары.

№ 8

(нөмірсіз тапсырма: «Ізден! Керей хан мен Жәнібек ханның ататек шежірелерін анықтау арқылы олардың туыстық жақындығын дәлелде.»)

Қалай ойлаймыз. 6-тапсырмадағы аталар тізбегін салыстыр.

Шешуі. Оқулықта Жәнібек Керейдің «туыстас інісі» деп аталады. Екеуі де Ұрыс ханның ұрпақтары, ортақ арғы атасы — Ұрыс хан. Жәнібектің аталары: Ұрыс → Қойыршақ → Барақ → Жәнібек. Керейдің тізбегін ханның кестесінен тауып салыстырсаң, туыстықтың қаншалықты жақын екенін дәлелдей аласың (көптеген дереккөздерде екеуі де Барақ ханнан тарайды деп көрсетіледі).

Жауабы: олар туыс — ортақ атасы Ұрыс хан; нақты жақындық дәрежесі шежірені салыстыру арқылы анықталады.

№ 9

(нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс!» «Тарих-и Рашидиден» үзінді және үш сұрақ)

Қалай ойлаймыз. Үзіндіні оқы да, әр сұраққа екі-үш дәлелмен жауап бер.

Шешуі. Жауап үлгісі:

1. Неліктен Әбілхайыр хан Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға қысым көрсетті? Олар оның бәсекелестері, Ұрыс ханның ұрпақтары болды. Ол өзі Жошының бесінші ұлы Шайбаннан тарайтын, сондықтан олардың биліктен үміткер болуынан қорықты.
2. Керей мен Жәнібек ханды неліктен Есенбұға хан ықыласпен қарсы алды? Оның қарсыластары — дулат тайпасы келгендерді қолдады; Есенбұғаға одақтастар мен Әбілхайырдан қорғану керек еді.
3. Есенбұға хан неліктен қазақ сұлтандарын Моғолстанның батыс шетіндегі жерлерге орналастырды? Дулаттардың бос жерлері батыста болды; сондай көршілік Әбілхайырға қарсы қорғаныс қалқаны болды. Сонымен қатар хан күшті келгендердің өз орталығында тұруын қаламады.

Жауабы: Әбілхайыр бәсекелестерден қорықты; Есенбұғаға одақтастар қажет болды; шет аймақ шекараны қорғады және бос жер берді.

Жадынама

• Даталар: 1457 — Әбілхайырдың жеңілісі; 1462 — Есенбұғаның қайтыс болуы; 1465–1466 — Қазақ хандығының құрылуы (870 жыл хиджра бойынша); 1466 — Керейдің қайтыс болуы; 1468 — Әбілхайырдың қайтыс болуы; 1474–1475 жылдарға дейін — Жәнібектің билігі; 1541–1546 — «Тарих-и Рашиди».
• Жерлер: Дешті Қыпшақ, Сығанақ, Батыс Жетісу, Шу, Қозыбасы, Моғолстан.
• Терминдер: Шыңғыс хан ұрпақтары, ұлыс, «әз» (құрметті), сұлтан.

Шағын тест