Қасым қай ханның тұсында беделді сұлтан болды?

Бұрындық хан тұсында; оның қыстауы Балқаш, Қаратал маңында болды.

Қасым Шайбанидің қолбасыларын қайда жеңді?

Ұлытау маңында: жеңісті тойлап жатқанда тұтқиылдан шабуыл жасады.

Қасымды қашан хан көтерді?

1511 жылы, ақ киізге отырғызып.

§ 50. Қасым хан

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 139–142-беттер.

Нені үйренесің

Қасым хан кім екенін және оның билікке қалай келгенін (1511 ж.) айтуды.
Қасымның басты жауы неліктен Мұхаммед Шайбани болғанын түсіндіруді.
Қасым тұсында Қазақ хандығының қандай аумақты алып жатқанын атауды.
«Қасым ханның қасқа жолы» реформасының мәнін түсіндіруді.
Қасым кіммен дипломатиялық және құда-жегжаттық қатынас орнатқанын атауды.

Ой қозғау

Қазақ хандығын кім құрды? Керей мен Жәнібек сұлтандар XV ғасырдың ортасында Әбілхайырдан бөлініп, Жетісуға қоныс аударғаннан кейін.
«XVI ғасыр» дегеніміз не? 1501 жылдан 1600 жылға дейінгі кезең. Бұл шамамен 500 жыл бұрын.
Шайбанилер деген кім? Шыңғыс ханның немересі Шайбаннан тараған өзбек ханы әулеті; қазақтардың жаулары.
Ол кездегі сұлтан дегеніміз кім? Шыңғыс хан ұрпағы, хан болуға құқығы бар адам.

Тақырыпты талдаймыз

Қасым кім және ол қайдан шықты

Қазақ хандығын Бұрындық хан басқарған кезеңде Қасым өте беделді сұлтандардың бірі болған. Ол Жәнібек ханның ұлы еді. Бұрындық ханның қыстауы Сыр бойында болғанда, Қасым одан едәуір қашықтықтағы Балқаш, Қаратал маңын қоныстанады. Осы жақтан Қасым сұлтан Шығыс Дешті Қыпшаққа жорықтар ұйымдастырды. Ал батыста маңғыттармен келісімге келіп, Жайық өзеніне дейінгі аймақтарды өзіне қаратып, Сарайшық қаласын басып алды.

💡 Көңіл бөл: Қасым батысты да, шығысты да өз күшімен біріктіреді. Ол алғашында ханның қарсыласы емес, күшті сұлтан болды.

Басты жау

Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбанимен Қасым алғашқыда ымыраға келуге тырысады. Сондықтан Мұхаммед Шайбани Мәуереннахрға жорық жасағанда, оған әскері көмек те көрсетті. Алайда атасының Өзбек ұлысы аталған біртұтас хандығын талқандап, одан бөлініп кеткен қазақтарға Мұхаммед Шайбани жаулық көзқарасты болды. 1503 жылы Шайбани оңтүстіктегі қазақтарға қарайтын Ташкент қаласын басып алады. Осы жылдары қазақтардың Түркістан аймағына басып кірулері Мұхаммед Шайбанидің Қасымға жаулық ниетін күшейте түсті.

Ұлытау: жауап соққы

1509 жылға дейін ол үш рет үлкен жорық ұйымдастырып, қазақтарды күйзеліске ұшыратты. Келесі жылдың басында Мұхаммед Шайбанидің өзі бастаған өзбектер әскері Ұлытау етегіндегі Қасым сұлтанның қысқы қонысына басып кірді.

Қасым әскер жинап үлгере алмай, Ұлытау шоқыларына шегініп кетті. Бірақ кейін тастап шыққан ордасында жеңісті тойлап жатқан Шайбанидің қолбасыларына тұтқиылдан шабуыл жасап, оларды жеңіліске ұшыратты. Жау әскерінің барлық қару-жарағы Қасымның қолына түсті. Осы жеңістен кейін Шайбани шұғыл жиналып, өзінің астанасына дейін қашты.

Ақ киіздегі хан

Бұл жеңістен кейін Қасым Сыр бойындағы қалаларды өзіне қарата бастады. Ол оңтүстіктегі ең шеткі қала Сайрамға дейін барды. Қазақтар жаппай Қасымға ілести. Беделден айырылған қазақ ханы Бұрындық тақты тастап, Самарқандағы қызының қолына кетіп қалады. Сондықтан да Түркістан аймағының билеушілері және жошылық сұлтандар 1511 жылы Қасымды «ақ киізге отырғызып» хан көтерді. Бұл — ескі салт: жаңа ханды ақ киізге отырғызып көтерген.

Қасым хан сайланған соң Ташкентті өзіне қаратып алуға әрекеттенді. Алайда Ташкент түбіндегі шайқаста аңдаусызда Қасым хан мертігіп, Сайрамға қарай шегінуге мәжбүр болды.

Дипломатия және құда-жегжат

Қасым хан көрші елдермен бейбіт дипломатиялық қарым-қатынастарды орнықтыруға күш салды. Ол Мәскеу патшасы III Василиймен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. Бұл тұста Қазақ хандығы деп аталатын мемлекет бар екендігін Еуропа жұрты естіп-білді. Өзіне ноғай-маңғыттардың көп бөлігін қаратып, олармен құда-жегжаттық қатынастарды жолға қойды.

🌟 Еуропа Қазақ хандығы туралы алғаш рет Қасым тұсында естіді. Бұл дүние картасынан жаңа елді ашқандай болды.

«Қасым ханның қасқа жолы»

Заманы аумалы-төкпелі болса да, Қасым хан қазақ мемлекетін нығайтуға күш салды. Оның реформасы «Қасым ханның қасқа жолы» деген атпен белгілі. Бұл заңдар топтамасы «Құдай жалғыз, хан жалғыз» деген басқару ұстанымын басшылыққа алды. Қасым ханның мақсаты — бір орталыққа шоғырланған мемлекеттік басқаруды енгізу болды. Билік бір орталықта, бір қолда болуы керек.

Хандық шекаралары

Зор беделінің арқасында күшті билікке қол жеткізген Қасым хан қазақ мемлекетінің солтүстіктегі және солтүстік-батыстағы шегарасын қазіргі Қазақстан аумағына сәйкес келетін көлемге жеткізді. Батыста қазақ жері Жайық өзеніне дейін созылса, ал оңтүстікте Сырдың оң жағын және Ташкент аймағына дейінгі өлкелерді өзіне қосып алды. Өмірінің соңғы жылдарында Жайықтағы Сарайшықты жайлаған Қасым хан 1518 (кейбір деректерде 1523 ж.) жылы қайтыс болып, сонда жерленді.

Оқулықтағы «Қазақ хандығы аумағының өсуі» картасы (сөзбен). Картада хандық шекарасы әртүрлі уақыттарда әртүрлі штрихпен көрсетілген: XV ғасырдың 60–70-жылдарынан XVI ғасырдың соңына дейін, ал XVII ғасырдағы шамамен шекара — сызықпен. Жәнібек пен Керейдің XV ғасырдың 50–60-жылдардағы көші қызыл көрсеткімен белгіленген. Хандықтың айналасында көршілері жазылған: солтүстік-батыста Мәскеу мемлекеті, Қазан және Астрахан хандықтары, Ноғай Ордасы; солтүстікте Сібір хандығы; шығыста Ойрат ұлыстары мен Моғолстан; оңтүстікте Мәуереннахр (Самарқан, Бұхара) және қарақалпақтар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қасым хан жерленген Атырау облысындағы «Жеті хан» мемориалды ескерткіш кешенін (фото 140-бетте) картадан тауып, бірге талқылаңыз. Баладан сұраңыз: ханды неге елдің батысындағы Сарайшықта жерледі? Сондай-ақ картадан Сайрам мен Ташкентті қараңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Қасым қай ханның тұсында беделді сұлтан болды? Бұрындық хан тұсында; оның қыстауы Балқаш, Қаратал маңында болды.
Қасым Шайбанидің қолбасыларын қайда жеңді? Ұлытау маңында: жеңісті тойлап жатқанда тұтқиылдан шабуыл жасады.
Қасымды қашан хан көтерді? 1511 жылы, ақ киізге отырғызып.
Батыста хандық жері қай өзенге дейін жетті? Жайық өзеніне дейін.
«Қасқа жол» қандай ұстанымға негізделді? «Құдай жалғыз, хан жалғыз».

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қасым ханның қазақтар арасында неліктен аса беделді болғанын анықта.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен Қасымның істерін жина: жеңістері, қалалар, дипломатия, реформа, шекара.

Шешуі. Жауап үлгісі:

Бұрындық хан тұсында Қасым — өте беделді сұлтан, Жәнібектің ұлы болды.
Ол маңғыттармен келісіп, Жайыққа дейінгі аймақтарды қаратып, Сарайшықты алды.
Ұлытау түбінде Шайбанидің қолбасыларын жеңіп, жау әскерінің барлық қару-жарағын алды.
Сыр бойындағы қалаларды Сайрамға дейін қаратты; қазақтар жаппай Қасымға ілести.
Түркістан аймағының билеушілері мен жошылық сұлтандар оны 1511 жылы ақ киізге отырғызып хан көтерді.
Мәскеу патшасымен дипломатиялық байланыс орнатты, ноғай-маңғыттармен құда-жегжат болды.
«Қасқа жол» реформасын енгізіп, мемлекеттік басқаруды бір орталыққа шоғырландырды; хандық шекарасы қазіргі Қазақстанның көлеміне жетті.

Жауабы: жеңістері, елді біріктіруі, дипломатиясы, заңдар топтамасы мен кең шекарасы арқасында Қасым қазақтар арасында аса беделді болды.

№ 2

Қасым хан билік жасаған тұстағы Қазақ хандығының аумағын картаға қарап, дәптеріңе сал.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі ориентирлер бойынша шекараны сыз.

Шешуі.

Тарап	Қасым тұсындағы шекара
Батыс	Жайық өзені; Сарайшық қаласы
Оңтүстік	Сырдың оң жағы; Ташкент аймағына дейінгі өлкелер; Сайрам
Орталық	Ұлытау, Балқаш, Қаратал (Қасымның қыстаулары)
Шығыс	Шығыс Дешті Қыпшақ (Қасымның жорықтары)

Аумақты бір түспен боя. Сарайшықты, Сайрамды, Ташкентті және Ұлытауды жаз.

Жауабы: кестедегі шекаралар бойынша карта: батыста Жайықтан оңтүстікте Сырдария мен Ташкент аймағына дейін.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма: «Топпен жұмыс!» Қасым хан туралы тарихи құжаттардан келтірілген үзінділерді пайдалана отырып, Қасым ханның тарихи келбетін сипатта.)

Қалай ойлаймыз. Әр үзіндіден автор күш, билік, адамдар туралы не айтқанын тап. Содан кейін портретке жина: бұл қандай адам және билеуші болды.