§ 6. Қарлұқ қағанаты (756–940 жж.)

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 17–20-беттер.

Нені үйренесің

• Қарлұқтар кім екенін және олардың қайдан келгенін айтуды.
• Қарлұқтардың Жетісуда билікке қалай келгенін (756 ж.) түсіндіруді.
• Қарлұқ қалаларының атын атап, олардың неге Ұлы Жібек жолында өскенін түсіндіруді.
• Қағанаттың X ғасырға қарай неге әлсіреп кеткенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Қарлұқтарға дейін Жетісуды кім билеген? Түргештер (§ 5).
• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытай мен Батыс арасында жібек, дәмдеуіш және басқа тауарлар тасылған сауда жолы.
• Ислам дегеніміз не? Орта Азияға арабтармен бірге келген дін. Бұл туралы § 18-де әңгіме болады.

Тақырыпты талдаймыз

Қарлұқтар қайдан келген

Ежелгі қытай жазбаларына қарағанда, қарлұқтар — таулы аймақтарда өмір сүрген байырғы ғұндардың ұрпақтары. Қытай жылнамалары бойынша қарлұқ — түріктің бір жұрты. Алғашқыда олар Бесбалықтың солтүстігінде, Алтынтаудың (Алтайдың) батысында қоныстанған.

Алғаш қарлұқтар үш тайпалық бірлестіктен тұрған: жікілдерден, бұлақтардан, ташлықтардан. VI ғасырда бұл бірлестік шығыстағы Тоғыз оғыздарға жақын жүргенде «Үш оғыз» бірлестігі деп аталса, кейінірек «Үш қарлұқ» атанды.

📌 Есте сақта! Қарлұқ тайпалары туралы ежелгі жазба деректер қытай жылнамаларында жақсы сақталған. Сонымен бірге қарлұқтар туралы деректер Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде де кездеседі.

Уақыт таспасы

654 жылдан 756 жылға дейін қанша жыл өткенін есептейік: 102 жыл.

Қарлұқтар Жетісуға қалай келді

Ұйғырлар Екінші Шығыс Түрік қағанатын жеңіп, біріккен қағанатты басқарды. Қарлұқтар мен басмылдар ұйғырларға тәуелді болуды қаламады. Қарлұқтардың үлкен бөлігі батысқа көшті. VIII ғасырдың ортасына қарай олар екі үлкен бөлікке бөлінді:

• бірнеше ру шығыста қалып, ұйғырларға бағынды;
• екінші топ батысқа жылжып, Алтай мен Шығыс Тянь-Шань аралығында өмір сүрді.

755 жылы ұйғырлар батысқа жылжып, қарлұқтар мен басмылдарды қайта бағындырды. Төрт жылдан кейін ғана қарлұқтар ұйғыр езгісінен құтылып, оңтүстік аймақтарды бағындыру жорықтарын бастады. Олар алғаш Ыстықкөл және Талас аймағынан оғыздарды ығыстырып шығарды. Оғыздар Сыр бойындағы ежелгі қаңлылар мекеніне қоныстануға мәжбүр болды. Содан кейін қарлұқтар Жетісуда билік құрған түргештермен қатынасты. Түргештер өзара соғысып жатқандықтан, қарлұқтарға елеулі қарсылық көрсете алмады.

📌 Есте сақта! 756 жылы Жетісудағы билікті қарлұқтар тартып алды. Түргештердің ежелгі астанасы Суяб енді қарлұқтардың астанасына айналды.

Осылайша Іледен Шу аңғарына дейінгі аймақты қамтыған Қарлұқ қағанаты құрылды. 775–776 жылдары қарлұқтар билігі Қашқар және Ферғана өңірлерінде де орнықты. Қарлұқтардың аумағы бұрынғы Он оқ елін, яғни Түргеш қағанатының жер аумағын қамтыды.

Карта сөзбен

17-беттегі «Қарлұқ қағанатының аумағы» картасында қоңыр дақ пен қалалар бейнеленген: солтүстікте Қойлық және Бесбалық, ортада Суяб пен Тараз, оңтүстік-батыста Испиджаб және Шаш, оңтүстік-шығыста Қашқар. Іле өзені шығыстан батысқа қарай ағады. Көршілер: солтүстік-батыста қимақтар мен оғыздар, шығыста ұйғырлар, оңтүстік-батыста Саманилер.

Қалалар және сауда

Қарлұқтар жері арқылы Ұлы Жібек жолы өтті, бұл қалалардың дамуына ықпал етті. Тараз, Құлан, Суяб қалалары маңында ірі керуен орталықтары болған. VI–X ғасырларға дейін Шаштан солтүстікке баратын сауда жолдары осы қалалар арқылы Шу аңғарына дейін жеткен. Аталған қалалардан Сібір жеріне, Солтүстік Каспий және Кавказ бағытына сауда жолдары шықты.

Қалалардың айналасында егіншілік алқаптары, бақтар және бақшалар жайқалып жатты. Қалалардың қорғаныс қабырғалары суға толтырылған терең орлармен қоршалды. Қорғанның ішінде сарай цитаделі орналасты. Мұның өзі қалаларды қарлұқ қағанына тәуелсіз болуға итермеледі. Талас аңғарында және Жетісуда қала халықтарының саны Орта Азия қалаларына қарағанда әлдеқайда аз еді. Жартылай көшпелі шаруашылықпен айналысқандықтан, халық егіншілікті кәсіп етті.

🌟 Қарлұқтар билігі тұсында жетісулықтардың ислам дінін қабылдай бастағаны деректерде айтылған. Өйткені қарлұқтар Сырдария бойында мұсылман иеліктерімен шектесіп жатты.

💡 Тараз (Жамбыл облысында) Жібек жолында мыңнан астам жыл өмір сүрген, Қазақстанның ең көне қалаларының бірі. Бүгін де сонда барып көруге болады, ал мұражайда сол заманның жәдігерлері бар.

Қағанат неге әлсіреді

Қарлұқ қағанаты бір орталыққа бағынған мықты мемлекет бола қоймады. Қарлұқ жабғуының билігін жергілікті аймақ басшылары толық мойындаған жоқ. Отырықшы аудандар көбінесе көшпелілерден шыққан рубасыларына бағынды. Осыған байланысты X ғасырға қарай қарлұқтардың Жетісудағы билігі бірте-бірте әлсірей бастады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Әр қала мен әр рудың өз басшысы бар мемлекет неге әлсіз болады?» Капитаны жоқ командамен салыстырыңыз. Сонымен бірге картадан Тараз қаласын, Шу өзенін және Қашқарды тауып, олар арқылы қандай жол өткенін қараңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қарлұқтар қандай үш бірлестіктен тұрды? Жікілдер, бұлақтар, ташлықтар.
• VI ғасырда бірлестік қалай аталды? Үш оғыз бірлестігі, кейінірек Үш қарлұқ.
• «Үш қарлұқ» нені білдіреді? Үш тайпалық бірлестіктен құралған қарлұқтарды.
• Қарлұқтардың қандай қалалары болды? Тараз, Құлан, Суяб, Шаш және т.б.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тарихи картаны пайдаланып, қарлұқтардың Шығыс Түрік қағанаты аумағынан Жетісуға келген жолын анықта.

Қалай ойлаймыз. Жолды қадам-қадаммен ізде: бастапқы мекен → батысқа көшу → оңтүстікке жорық → Жетісу.

Шешуі.

1. Бастапқы мекені — Алтайдың батысы, Бесбалықтың солтүстігі.
2. Ұйғыр билігінен құтылып, қарлұқтардың көбі батысқа көшті, Алтай мен Шығыс Тянь-Шань аралығына қоныстанды.
3. Содан кейін оңтүстікке қарай жылжып, Ыстықкөл мен Талас аймағынан оғыздарды ығыстырды.
4. Түргештердің әлсіреген жеріне келіп, Суябты алды.
5. Нәтижесінде Іледен Шу аңғарына дейінгі Жетісу қарлұқтар қолына көшті (756 ж.).

Жауабы: Алтайдың батысы → Алтай мен Шығыс Тянь-Шань аралығы → оңтүстікке қарай Ыстықкөл мен Таласқа → Жетісу (Суяб).

№ 2

17-беттегі «Қарлұқ қағанатының аумағы» атты картадан осы қағанат орналасқан аймақты анықтап, дәптеріңе жаз.

Қалай ойлаймыз. Картадағы бағдарлар: қалалар мен өзендер.

Шешуі.

1. Алдымен Іле өзенін және солтүстіктегі Қойлық пен Бесбалықты тап.
2. Ортада Суяб пен Тараздың орнын белгіле.
3. Оңтүстік-батыста Шаш пен Испиджабты, оңтүстік-шығыста Қашқарды тап.
4. Іледен Шу аңғарына дейінгі аймақты қоршап сыз; кейін қарлұқтар Қашқар мен Ферғанаға да жетті.
5. Көршілерін жаз: қимақтар, оғыздар, ұйғырлар, Саманилер.

Жауабы: Іледен Шу аңғарына дейінгі аймақ (775–776 жж. кейін Қашқар мен Ферғанамен), орталығы — Суяб.

№ 3

(нөмірсіз «Іздену!» тапсырмасы: «Кезінде ұйымдасып жеке қағанат, яғни мемлекет құрған қарлұқтар кейіннен неліктен әртүрлі түркітілдес халықтар құрамына ыдырап кетті?»)

Қалай ойлаймыз. Қарлұқ мемлекетінің неге мықты болмағанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Қарлұқтар бір орталыққа бағынған мықты мемлекет құрмады: жергілікті аймақ басшылары жабғудың билігін толық мойындамады.
• Отырықшы аудандар көбінесе көшпелілерден шыққан рубасыларына бағынды.
• X ғасырға қарай қарлұқтардың Жетісудағы билігі әлсіреді, ал халық біртіндеп басқа түркітілдес халықтармен араласып кетті.
• Бір бөлігі шығыста ұйғырларға бағынып қалса, екіншісі батыс пен оңтүстікке тарады.

Жауабы: күшті орталық билік болмағандықтан, қарлұқтар тарап, әртүрлі түркітілдес халықтар құрамына сіңіп кетті.

Жадынама

• Даталар: 654 ж. Таң жаулап алады; 682 ж. Екінші Шығыс Түрік қағанатына қосылады; 744 ж. оның құлауы; 756 ж. Жетісудағы билік; 756–940 жж. қағанат.
• Орындар: Алтай, Бесбалық, Суяб, Тараз, Құлан, Шаш, Шу аңғары, Қашқар, Ферғана.
• Терминдер: этноним, жабғу, керуен орталығы, цитадель.

Шағын тест