Исмайыл кім?

1557 жылы қазақтар Еділге қарай ығыстырған ноғай билеушісі.

Хандық қай өзеннен қай өзенге дейін созылды?

Шығыста Ертістен батыстағы Ембіге дейін.

Хақназарға қарсы одақты кім құрды?

Көшім хан, Абдаллах хан, ноғай билері Дінмұхаммед пен Ұрұс.

§ 51. Хақназар (Ақназар) хан және Қазақ хандығының қайта өрлеуі

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 142–144-беттер.

Нені үйренесің

Қасымнан кейін хандықтың неге әлсірегенін түсіндіруді.
Хақназардың бүкіл даланың ханы болғанын (1557 ж.) әңгімелеуді.
Оның ноғайларға қарсы жорықтарын және сол кездегі хандық шекарасын атауды.
Оның тұсын неге «қайта өрлеу» дейтінін түсіндіруді.
Хақназардың қалай қаза тапқанын (1580 ж.) айтуды.

Ой қозғау

Қасым хан кім? Қазақ жерлері қазіргі Қазақстан аумағындай болған кезде хан болған адам (1511–1518 жж.).
Ноғайлар кім? Қазақтардың батыстағы көршісі, көшпелі халық; мемлекеті — Ноғай ордасы.
«Қайта өрлеу» деген не? «Қайтадан көтерілу», бұрынғы күшті қалпына келтіру деген мағына.
XVI ғасыр қай уақыт? 1501 жылдан 1600 жылға дейін, шамамен 450–500 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Қасымнан кейінгі ыдырау

Қасым ханнан кейін Қазақ хандығын төрт хан билеп, бірақ олар елді біріктіре алмады. Хандық үшке бөлініп, сыртқы жаулардан қорғану қиындай түсті. Оқулықтың «Тірек сөздерінде» Қожа Ахмет хан, Мамаш хан және Бұйдаш хан аталады.

Міне, осындай қиын кезде Қазақ хандығының тағына атақты Қасымның ұлы Хақназар отырды.

💡 Ыдырау неге қауіпті? Бірыңғай хан болмаса, жауға қарсы ортақ әскерді тез жинау қиын.

Бүкіл даланың ханы — тек 1557 жылы

Алғашқа кезде Хақназардың билігі толық болмады. Бүкіл қазақ даласының ханы болу үшін оған орталық және шығыс өңірлердегі сұлтандар билікті мойындауы керек еді. Бұл тек 1557 жылы, қазақ ханы Бұйдаш шайбандықтарға қарсы күресте қаза тапқан соң болды. Сонда сұлтандар Хақназарды қазақтардың ханы етіп мойындады. Ол енді қазақтарға ғана емес, оларға одақтас қырғыздардың да ханы болып есептеле бастады.

💡 Хақназар қазаққа да, ноғайға да жақын тұлғаға айналды. Ноғайлар оны Хақназар сұлтан десе, қазақтар Хақназар хан деген.

Бұрын қазақ пен ноғайға бірдей хан болған атақты Қасым ханды ноғайлар да аса құрметтейтін. Әкесі тәрізді қазақ-ноғай ханы атанған Хақназар әке жолын жалғастырудың алғашқы мүмкіндігіне қол жеткізген.

Ноғайларға қарсы жорықтар

Хақназардың келесі мақсаты — ноғайларды Қазақ хандығына қосып алу. 1557 жылы оның бастауымен қазақ әскерлері Жайықтың арғы бетіне өтіп, ноғай билеушісі Исмайылды Еділге қарай ығыстырды. Хақназар әкесі Қасым ханның тұсындағы қазақтарға бағынған аймақтарды ноғайлардан қайтарып алуды шындап қолға алды.

1568 жылы күзде ол 20 қазақ сұлтанын бастап ноғайларға тағы шабуыл жасады. Ноғайлар бұл жолы орыстарға қараған Астрахан жеріне шегініп, солардың қолдауымен аман қалды. Араға екі жыл салып (шамамен 1570 жылы) Хақназар ноғайларға қайта жорық жасап, олардың біразын Қазақ хандығына қосып алды.

📌 Енді хандық шығыста Ертіс бойынан батыстағы Ембіге дейін, оңтүстікте Сыр бойынан солтүстіктегі башқұрттар аймағына дейін созылып жатты.

Бұл — Қасым хан тұсындағы қазақтардың мықты мемлекетін қалпына келтіру еді. Сондықтан Хақназардың билік құрған кезеңі тарихта «қайта өрлеу» деген атпен белгілі.

Хақназарға қарсы одақ

Қазақ хандығының күшеюінен қорыққан Сібірді билеуші Көшім хан, Бұхара ханы Абдаллах, ноғай билері Дінмұхаммед және Ұрұс оған қарсы бірігіп күресу үшін одақ құрды. Алайда Хақназар шебер дипломатиялық жолмен Бұхара ханы Абдаллахты уақытша болса да өз жағына тарта білді. Ол Абдаллахты ташкенттік билеуші Шайбан әулетіне жататын Баба сұлтанға қарсы күресте қолданды.

💡 Хақназар қылышпен ғана емес, айла-тәсілмен де соғысты. Жауларының арасындағы алауыздықты пайдаланды. Мұны дипломатия дейді.

Қаза болуы

Өйткені Ташкент аймағын Қазақ хандығына қосып алу әкесі Қасым хан тәрізді Хақназардың да басты мақсаты еді. Осыны сезген және бұрынғыдан да өшіккен Баба сұлтан Хақназарға қарсы әрекеттерге көшті. Ол 1580 жылдың көктемінде Хақназар ханның жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтірді. Мұндайды күтпей, қамсыз жатқан хан қапы қалды.

Осылайша орталықтанған мықты Қазақ хандығын қалпына келтіру бағытында еңбек еткен және қазақтардың мақтан тұтар тұлғасына айналған Хақназар хан жауласушылықтың құрбаны болды. Бірақ оның бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын қалыптастыру саясатының маңызы зор. Осы мемлекет аясында қазақ халқы нығая түсті. Ал бұл болашақ Қазақ елінің мемлекеттігін орнықтырудағы маңызды қадам болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Хақназар хан қазақ пен ноғайдың халық жадында бірдей сақталған. Баламен бірге картадан Жайық, Ембі, Ертіс, Сыр өзендерін тауып көріңіз. Хандық шекарасын осылай оңай есте сақтайды: шығыста — Ертіс, батыста — Ембі, оңтүстікте — Сыр.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Қасым мен Хақназардың арасында неше хан билік құрды? Төртеу.
Ноғайлар Хақназарды қалай атады? Хақназар сұлтан.
Исмайыл кім? 1557 жылы қазақтар Еділге қарай ығыстырған ноғай билеушісі.
Хандық қай өзеннен қай өзенге дейін созылды? Шығыста Ертістен батыстағы Ембіге дейін.
Хақназарға қарсы одақты кім құрды? Көшім хан, Абдаллах хан, ноғай билері Дінмұхаммед пен Ұрұс.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Хақназардың ноғайларға қарсы әскери жорықтар жасау себебі неде деп ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Қасым тұсын еске түсір: ноғайлар қазақтарға бағынған, ал Хақназар әке ісін жалғастырғысы келді.

Жауап үлгісі.

Ноғайлар Қасым тұсында қазақтарға бағынған аймақтарда тұрған; Хақназар соларды қайтарып алғысы келді.
Ноғайлар Қасым ханды құрметтеген, сондықтан Хақназар оларға жақын болды және оларды қосып алу оңай деп есептеді.
Бұл — әке жолын жалғастыру және хандықты күшейту, шекарасын кеңейту еді.
Ноғайларды қосу қазақ хандығының батыстағы шекарасын ныққа айналдыруға көмектесті.

Жауабы: Хақназар ноғайларды қосып, әкесі Қасым тұсындағыдай ірі, күшті хандық құруды көздеді.

№ 2

Хақназардың Қазақ хандығын билеген кезеңі тарихта неліктен «қайта өрлеу» деген атпен белгілі болды?

Қалай ойлаймыз. «Қайта өрлеу» — бұрын болып, кейін жоғалып, енді қайта оралған нәрсе.