§ 52. Тәуекел ханның қазақ жерлерін біріктіру саясаты

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 144–146-беттер.

Нені үйренесің

• Тәуекелдің қалай хан болғанын (1582 ж.) әңгімелеуді.
• Ол кіммен және не үшін келісім жасағанын түсіндіруді.
• Тәуекелдің Ташкентке, Самарқандқа және Бұхараға жорықтарын (1586, 1597–1598 жж.) сипаттауды.
• Жерлерді біріктіру ісіндегі оның қызметінің ерекшелігін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Хақназар хан кім? Қасымның ұлы, оның тұсында хандық «қайта өрледі»; 1580 жылы қаза тапты.
• Шайбандықтар кімдер? Шибан ұрпақтары, өзбек билеушілері, қазақтардың жаулары.
• Мәуереннахр деген не? Әмудария мен Сырдария аралығындағы жерлер: Самарқан, Бұхара және басқа қалалар.
• Жошылар кімдер? Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ұрпақтары; хандар солардың арасынан сайланған.

Тақырыпты талдаймыз

Әкенің мектебі

Тәуекелдің басты ұстазы — әкесі Шығай хан. Ол үлкен ұлы Тәуекел мен Есімді колбасылыққа, соғыс өнеріне және ел басқару ісіне баулыды. Қазақ жерлерін біріктіруге зор еңбек сіңірген қазақ хандары арасында Тәуекел ханның орны ерекше.

Тәуекел сұлтан Бұхара билеушісі Абдаллах ханның қасында жүріп, жорықтарына қатысты. Мұнда ержүрек Тәуекелдің әскер арасындағы ықпалы артып, Абдаллахтың өзі үшін де қауіпті тұлғаға айнала бастады. Тәуекел осыны сезіп, өзінің елге кететінін ханға мәлімдеп, Ұлы Далаға қайтып оралды. Мұнда оны жошылық қазақ сұлтандары қуана қарсы алып, 1582 жылы ресми түрде хан көтерді.

Батыс пен шығыстағы достар

Ол көршілермен тез арада достық орнатты:

• Батыстағы ноғайлар: оларға Ұлытау аймағына дейін көшіп жүруге рұқсат берілді, ал оларға Тәуекел өз адамын билеуші етіп бекітті.
• Шығыстағы қалмақтар: олармен келісім жасап, оларға өзінің бауырын билеуші етіп тағайындады.

Нәтижесінде енді Тәуекелдің әскері қатарында ноғайлар да, қалмақтар да соғысуға дайын болды.

Оңтүстік пен Мәуереннахр не үшін керек еді

Көптеген қазақ рулары Ташкент маңында және Сыр бойында шайбандық билеушілерге тәуелді болып қалған еді. Олардың рубасылары және ислам дінін насихаттаушы сопылар Тәуекелді хан ретінде қолдауға дайын екендіктерін мәлімдеумен болды. Оларды шайбандық өзбектерден азат етудің жолы Мәуереннахрды және Түркістанды бағындыру еді.

Алғашқы әрекет және 1597–1598 жылдардағы жорық

Осы бағыттағы алғашқы әрекетті Тәуекел 1586 жылы жасады. Сайрамға дейін барып, Шарапхана маңында Ташкент әскерін талқандады. Алайда Самарқандтан өзіне қарсы Абдаллах ханның қалың қолы аттанғанын естіп, кейін шегініп кетті. Өйткені шайқасқа бұған онтайлы саяси ахуал туа қойған жоқ еді.

Сыр бойындағы және Мәуереннахрдағы қалаларды қазақтарға қайтару мүмкіндігі Тәуекел ханға 1597 жылға қарай туды. Бұхара ханы Абдаллахқа жалғыз ұлы қарсы шыға бастады. Осыны пайдаланып қалу үшін қалың әскермен Тәуекел хан Ташкентті басып алуға аттанды. Абдаллах оған қарсы жасақ аттандырды. Шайқас Ташкент пен Самарқандтың арасындағы жерде болды. Бұл соғыста Абдаллахтың сұлтандары күйрей жеңіліп, Бұхараға қайтып кетті. Тәуекелге қарсы қалың әскер жинамақшы болған Абдаллах 1598 жылдың наурыз айында аяқастынан ауырып қайтыс болды. Орнына таққа отырған оның ұлы көтеріліс жасаған әмірлер қолынан бірнеше айдан кейін қаза болды.

Осы хабарды алған Тәуекел хан Мәуереннахрды басып алу үшін қалың қолмен аттанды. Ол алғаш Түркістан аймағын, одан әрі Ташкент арқылы Самарқандты бағындыруға бел буды. Тәуекел Самарқандта 20 мың әскермен інісі Есім сұлтанды қалдырып, 70 мың қолмен Бұхараны бағындыруға аттанды. Алайда Бұхара түбіндегі шайқаста ол ауыр жараланып, әскерімен Ташкентке шегінуге мәжбүр болды. Осында Тәуекел хан көп кешікпей көз жұмды. Тәуекел ханның қазақ жерін бір орталыққа біріктіру жолындағы қажырлы қызметін оның туған інісі Есім хан жалғастырды.

🌟 Тәуекел ханның толық есімі — Тәуекел-Мұхаммед Бахадур: «бахадур» шығыс тілдерінен келген, «батыр» деген мағына береді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тәуекел мен Есім — ағалы-інілі, кейін таққа Есім отырды. Баладан схема сыздыруды сұраңыз: Шығай → Тәуекел мен Есім. Бұл келесі тақырыпқа керек болады: келесі параграф Есім хан туралы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тәуекелді қолбасшы етіп кім тәрбиеледі? Әкесі Шығай хан.
• Сопылар кімдер? Ислам дінін насихаттаушы адамдар; олар Тәуекелді хан ретінде қолдауға дайын болды.
• 1586 жылы Ташкент әскерін қайда талқандады? Шарапхана маңында, Сайрамға дейін барып.
• Тәуекел шығыстағы қалмақтарға кімді билеуші етті? Өзінің бауырын.
• Тәуекелдің ісін кім жалғастырды? Туған інісі Есім хан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тәуекелдің қазақ, ноғай, қалмақ әскерлері арасында беделді болу себебін анықта.

Қалай ойлаймыз. Тәуекелдің қандай қасиеттері болды және ол көршілермен қалай келісті? Мәтіндегі нақты фактілерді тап.

Жауап үлгісі.

• Әке мектебі. Шығай хан Тәуекелді колбасылыққа, соғыс өнеріне және ел басқаруға жастайынан баулыды.
• Ерлігі. Бұхара ханы Абдаллахтың қасында жорықтарға қатысып, әскер арасында ықпалы артты; Абдаллахтың өзі одан қауіптенді.
• Шыққан тегі. Ол жошылық, яғни хан тұқымынан, сондықтан жошылық қазақ сұлтандары оны қуана қарсы алып, хан көтерді.
• Келісім. Ноғайларға Ұлытауға дейін көшуге рұқсат беріп, қалмақтарға өз бауырын билеуші етті; сөйтіп олардың қолдауын алды.
• Мақсаты. Қазақ руларын шайбандықтардан азат етуге ұмтылды; рубасылар мен сопылар оны қолдады.

Жауабы: Тәуекелдің беделі оның ерлігіне, хан тұқымынан шығуына және көршілермен жасаған келісімдеріне байланысты болды.

№ 2

Тәуекел ханның бейнесіне еніп, оның Бұхара хандығына, Орта Азияға жорықтарын сипаттап эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Бірінші жақтан жаз: «мен, Тәуекел…». Жорықтарды ретімен ал: 1586, 1597, 1598 жылдар. Не үшін шықтым, не болды, не себепті шегіндім?

Жоспар.

1. Мен кіммін және не үшін жорыққа шықтым.
2. 1586 жыл: Сайрам, Шарапхана және шегіну.
3. 1597 жыл: Абдаллахтың әскері талқандалды.
4. 1598 жыл: Самарқанд пен Бұхара.
5. Қорытынды: жарақаттан кейін де ісім жалғасады.

Үлгі. Мен — Тәуекелмін. Бір кезде Бұхара ханы Абдаллахтың қасында жүріп, оның жорықтарына қатыстым. Мені сыйлай бастағанын сезіп, елге қайттым. Ұлы Далада жошылық сұлтандар мені қуана қарсы алып, 1582 жылы хан көтерді. Қазақтың көп руы Ташкент маңында шайбандықтарға тәуелді болып жатқан еді. 1586 жылы Сайрамға дейін барып, Шарапхана маңында Ташкент әскерін жеңдім, бірақ Абдаллахтың қалың қолы келе жатқанын естіп, шегіндім: уақыт әлі келмеген еді. 1597 жылы Абдаллахқа қарсы өз ұлы шықты. Мұны пайдаланып, Ташкент пен Самарқандтың арасында оның әскерін талқандадым. Көп ұзамай Абдаллах қайтыс болды. Мен Түркістанды, Ташкентті бағындырып, Самарқандқа жеттім. Онда інім Есімді 20 мың әскермен қалдырдым, ал өзім 70 мың жауынгермен Бұхараға бардым. Бұхара түбінде ауыр жараландым және Ташкентке шегіндім. Менің ісімді інім Есім жалғастырады: қазақ жері біртұтас болуы керек.

Жауабы: жорықтар — 1586 жылы Сайрам мен Шарапхана, 1597 жылы Ташкент пен Самарқанд аралығындағы жеңіс, 1598 жылы Самарқанд пен Бұхара; мақсаты — қазақ руларын азат ету және жерлерді біріктіру.

Жадынама

• Даталар: 1582 — хан көтерілді; 1586 — Шарапхана; 1597 — Ташкент; 1598 — Самарқанд, Бұхара, қайтыс болуы.
• Жерлер: Сайрам, Ташкент, Самарқан, Бұхара, Ұлытау.
• Терминдер: бахадур, жошылар, сопылар, Мәуереннахр.

Шағын тест