Есім қашан таққа отырды?

1598 жылы күзде, Тәуекел қайтыс болған соң.

Алтын хан кім?

Қытай елінің билеушісі, Есімнің одақтасы.

§ 53. Есім ханның Қазақ хандығының біртұтастығын сақтау жолындағы күресі

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 146–149-беттер.

Нені үйренесің

Есімнің қалай хан болғанын (1598 ж.) және оған кім кедергі жасағанын әңгімелеуді.
Қалмақтармен болған басты шайқастарды (1618, 1620, 1627 жж.) атауды.
Есімнің Тұрсын ханды қалай жеңгенін түсіндіруді.
«Есім ханның ескі жолының» мәні мен маңызын түсіндіруді.

Ой қозғау

Тәуекел хан кім? 1582 жылдан бастап хан, Есімнің ағасы; 1598 жылы Бұхараға жорықтан кейін қайтыс болды.
Қалмақтар (ойраттар) кімдер? Қазақтардың шығыс және солтүстіктегі көшпелі көршісі.
Жүз деген не? Қазақ руларының үлкен бірлестігі. Жүз үшеу: Ұлы, Орта, Кіші.
XVII ғасыр қай уақыт? 1601–1700 жылдар, шамамен 400 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Тақ және жаулар

1598 жылы күзде ағасы Тәуекел хан қайтыс болған соң Қазақ хандығының тағына інісі Есім отырды. Уақыт ауыр болды. Қалмақтар Сібір арқылы Еділдің бойына ығысып, орыс бодандығын қабылдады да, 1599 жылдан бастап қазақ жеріне жортуыл жасады. Хандықтың ішінде де Есімнен хан тағын тартып алуды көздейтіндер табылды. Солардың бірі — 1613 жылы Ташкентте хан тағына отырған Тұрсын-Мұхаммед еді.

Нәтижесінде қазақ рулары екі ханға бағынатын болды: Есімге және Тұрсынға. Бұған мән бере қоймаған Есім хан өзіне ілескен қазақтарды ұйымдастырып, қалмақтарға қарсы күрес бастады. Күрес Сарыарқа төсінде жүрді.

📌 Есімнің басты мақсаты — елді жаудан қорғап, біртұтас Қазақ хандығын қалпына келтіру.

Қалмақтармен шайқастар

Қысқаша есте сақтайық. 1618 жылы қазақ жасағы қалмақтарды Бүркітті мен Болатты деген таулар арасындағы кең далада болған ұрыста күйретті. Осыған қарамастан қалмақтар қазақ жеріне оқтын-оқтын жорық жасауды тоқтатпады. Арада екі жылдан кейін Тобыл бойында қазақтар тағы да қалмақтың қалың қолын жеңді. Бұл соғысты Есім ханның өзі басқарды. Алайда мұның бәрі түпкілікті жеңіс емес еді.

Қалмаққа қарсы тұру үшін бүкіл қазақ пен қырғыздың басын қосу қажеттігін ұғынған Есім 1623–1624 жылдары Ташкентке келді. Осында ол қазақтың бір бөлігін билеп отырған Тұрсын ханмен келісім жасасты. 1624 жылы тіптен Тұрсын ханның Бұхара ханына қарсы бағытталған жорығына да белсене қатысты. Шайқас Бұхара ханының жеңілісімен аяқталды. Тұрсын мен Есім осындағы біраз қамалдарды басып алып, көп олжамен кейін қайтып кетті.

Екі жақтан соққы

1620 жылы Есім хан қазақтардың және қырғыздардың отыз мың қолымен қалмақтарға жорық жасады. Келісімге сәйкес қалмақтардың тұсы сыртынан осы кезде Алтын хан (Қытай) елі де шабуылды бастады. Қысыпқа түскен қалмақтар бассауғалап, Қара Ертістен төмен қарай бойлай қашты. Осындайда орыстар да қалмақтардың шығысқа беттеулерінен қауіптеніп, оларды қолдаудан бас тартты.

Қара Ертістің таулы қырраттардан тұратын оң қанатында болған шайқасқа Есім ханның өзі де қатысты. Ел аузында ерлігі аңызға айналып, ол «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанды.

Алайда қашқан қалмақтар 1627 жылы Тобыл арқылы жылжып отырып, Еділдің Хазар (Каспий) теңізіне құяр жеріндегі қазақтарды дүрліктірді. Есім хан осындайда билерді жинап кеңес өткізіп, Жайық бойына жиырма мың қолдан тұратын жасақ аттандырды. Қазақ жасағының бас қолбасшысы Жиембет батыр болды. Хазар теңізінің елсіз, қамысты аймағында қазақ пен қалмақ 83 күн соғысты. Екі жақ та жаппай адам қырғынынан қашып, ұрысты бір жарым ай бойы жекпе-жек түрінде өткізді. Арты жаппай шайқасқа ұласқан бұл ұрыста жеңілген қалмақ Еділдің теңізге құяр тұсына қарай қашты.

🌟 Енді жауға шапқанда қазақ тайпалары өздерінің батырларының есімдерімен қатар, «Алаш» ұранын қазақтардың ортақ ұранына айналдыратын болып келісті.

Есім Тұрсынды қалай жеңді

Қазақтар арасында Есімнің беделінің күн санап өсуі Тұрсын ханның мазасын кетірді. Ол Есім ханға қарсы өзі басқарған қатаған тайпасын шайқасқа дайындаумен болды. 1626–1627 жылы қалмақтарға жорыққа аттанған Есім қайтып келе жатқанда Тұрсын ханның тосқауылына тап болды. Қанды шайқаста жеңілген Тұрсын хан Ташкентке қарай қашты. Оның қазақтарды өзара жауластырған бұл саясатын жақын нөкерлері де қолдай қоймай, Тұрсын хан олардың қолынан қаза тапты. Осыдан соң Есім екінші рет Қазақ хандығының тағына отырды.

«Есім ханның ескі жолы»

Есім хан тарихта «Есім ханның ескі жолы» деп аталатын реформаны жүзеге асырды. Бұл алғаш Күлтөбе басындағы жиындарда талқыланды. Кейіннен Күлтөбедегі мұндай жиындарды Есім ханның немересі Тәуке хан жалғастырды.

Реформаның мазмұны:

Үш жүз. Қазақ даласы үш жүзге топтастырылып, оларды Ұлы жүз аймағындағы «бас хан» басқаратын билік жүйесі енгізілді. Бұл Тәуекел, Хақназар хандар тұсында басталған таққа таласу әрекетін тоқтату және қазақтың кең даласындағы ру-тайпаларды тығыз топтастырып қорғау үшін жасалған шара еді.
Билер арқылы басқару. «Есім ханның ескі жолы» Қазақ хандығын билер арқылы басқаруды реттеу мақсатын көздеді.
Жер. Еділ мен Жайық арасына терістік арқылы келген қалмақтардың қоныстануы ноғайлардың көпшілігінің қазақтарға қосылуын қиындатып, олардың батысқа, Қырымға қарай көшуін тездете түсті. Ноғайлар билігінен босап қалған өлкені қазақтар қолында ұстап қалу үшін бұл аймақты Есім қазақтың Кіші жүзі аймағына айналдырса, ал бірде қазаққа, бірде қалмаққа қарап отырған Оңтүстік-Шығыс Жетісуды қазақтың Ұлы жүзі мекендейтін аймақ деп атай бастады.
Астана. Есім қазаққа ортақ астананы да белгілеп, өзі ұзақ жылдар тұрақтаған Түркістанды рухани тұрғыдан ғана емес, саяси тұрғыдан да астана етіп белгіледі.

Есім хан науқастан 1645 жылға қарай қайтыс болды (кейбір зерттеулерде 1628 ж.). Оның кесенесі Түркістан қаласында орналасқан.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Есім хан кесенесі (148-беттегі сурет) Түркістан қаласында тұр. Түркістан облысына барсаңыздар, барып көріңіздер. Баламен бірге картадан Түркістанды, Ташкентті, Тобылды, Еділді және Жайықты тауып көріңіз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Есім қашан таққа отырды? 1598 жылы күзде, Тәуекел қайтыс болған соң.
Қалмақтар қай жылдан бастап қазақ жеріне тоқтаусыз жортты? 1599 жылдан.
Алтын хан кім? Қытай елінің билеушісі, Есімнің одақтасы.
Қазақтардың ортақ ұраны қандай? «Алаш».
Қай қала қазаққа ортақ астана болды? Түркістан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Есім ханның кімнің ұрпағы екендігін анықта.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтан белгілісінен баста: Есімнің әкесі — Шығай, ағасы — Тәуекел. Қалғанын хандар шежіресінен іздеу керек.

Шешуі. Есім — Шыңғыс ханның ұрпағы (Жошы мен Жәнібек арқылы). Тізбек: Жәнібек → … → Шығай → Есім. Ағасы — Тәуекел, ұлы — Жәңгір (§ 54), басқа ұлдары да болған.

Жауабы: Есім — Шығай ханның ұлы, Тәуекелдің інісі, Жәнібектің және одан әрі Шыңғыс ханның ұрпағы; Жәңгір ханның әкесі.

№ 2

Бұрын одақтас болған Есім хан мен Тұрсын ханның арақатынастарының шиеленісуіне себеп болған жағдайларды анықта.

Қалай ойлаймыз. Мәтінді қайта оқы: Тұрсын мен Есім алғаш қалай келісті және не нәрсе оларды жауластырды?

Жауап үлгісі.

Бұрынғы одақ. 1623–1624 жылдары Есім Ташкентте Тұрсынмен келісім жасап, оның Бұхара ханына қарсы жорығына қатысты.
Беделдің өсуі. Қалмақтармен күрестегі жеңістерден кейін қазақтар арасында Есімнің беделі күн санап өсті, бұл Тұрсынның мазасын кетірді.
Билік үшін таласу. Қазақ руларын екі хан басқарып отырды; Тұрсын бүкіл қазақты өзі билегісі келді.
Дайындық. Тұрсын Есімге қарсы өз қатаған тайпасын шайқасқа дайындады.
Тосқауыл. 1626–1627 жылдары қалмақтарға жорықтан қайтқан Есімге тосқауыл қойды.

Жауабы: шиеленіс себебі — Есім беделінің өсуі және Тұрсынның бүкіл қазақ үстінен жалғыз билік жүргізгісі келуі.

№ 3

«Есім ханның ескі жолы» деп аталатын реформаның бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталатын реформадан ерекшеліктері неде деп ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Екі реформаның мақсатын салыстыр: Қасым тұсында не маңызды болды, ал Есім кезінде қандай жағдай болды? Қасымның реформасын 50-параграфтан еске түсір.