§ 54. Жәңгір хан және Қазақ хандығы
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 149–152-беттер.
Нені үйренесің
- Жәңгірдің билікке қалай келгенін әңгімелеуді.
- Жоңғар хандығының (1635 ж.) қалай құрылғанын және неліктен қауіпті болғанын түсіндіруді.
- Жәңгірдің сыртқы саясатын сипаттауды: Бұхара, моғолдар, жоңғарлар.
- Оны неліктен Салқам деп атағанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Есім хан кім? Жәңгірдің әкесі; «Ескі жол» авторы, астанасы — Түркістан.
- Қалмақтар (ойраттар) кімдер? Қазақтардың шығыстағы көшпелі көршісі, жиі шапқан.
- XVII ғасыр қай уақыт? 1601–1700 жылдар, шамамен 400 жыл бұрын.
- Дипломатия деген не? Соғыссыз келісе білу өнері.
Тақырыпты талдаймыз
Жәңгір кім
Жәңгір хан — Есім ханның тарихта белгілі үш ұлының екіншісі. Жәңгір ханның қай жылы туылғаны белгісіз, шын есімі — Жахангер (парсыша — «әлемді бағындырушы, билеуші»).
Есім ханнан кейін хан тағында кім отырғаны белгісіз. Ғалымдардың пікірінше, Есім ханның бір ұлы Жәнібек XVII ғасырдың 30-жылдарының басында хан тағына отырып, 40-жылдарының басында ойраттармен болған кезекті бір шайқастың бірінде қаза тапқан.
Жәңгірдің дәл қай жылы хан болғаны белгісіз. Шамамен Жәңгір ағасы Жәнібектен кейін, 1643/44 жылы хандық билікке келген. Хандық билікке келгенге дейін-ақ қазақ қоғамы ішінде өте зор беделге ие болған.
💡 Назар аудар: «нақты күні белгісіз» деген — қалыпты жағдай. Құжат болмаса, тарихшылар «шамамен» деп адал жазады.
Жаңа жау: Жоңғар хандығы
1635 жылы Жоңғар хандығы құрылды. Оның билеушісі Батыр қонтайшы болды. Осылайша Қазақ хандығына бұрынғы көшпелі, бытыранқы жоңғар тайпаларының орнына саяси жағынан біріккен күшті мемлекет қарсы тұрды. Бұрын қазақтарға жекелеген көшпелі тайпалар қарсы тұрса, енді — біртұтас қуатты мемлекет.
📌 Жоңғар хандығы Алтай тауларының етегін ғана алып жатқанмен, Оралдан Алтайға дейінгі аумақтағы ұйымдасқан саяси күшке айналды. Қазақ хандығын үш жағынан жоңғарлардың жекелеген иеліктері қоршап жатты.
Батыр қонтайшы бірден қазақ жеріне басып кірді. Міне, осы оқиғаға қатысты Жәңгір (Жахангер) ханның есімі Шығыс деректеріндегі және орыс тіліндегі мәліметтерде алғаш рет кездесе бастайды. 1635 жылы ойраттардың көсемі Батыр қонтайшының қолына қарсы әскерді бастаған Жәңгір деректерде сұлтан лауазымымен аталады.
Осы шайқаста Жәңгір тұтқынға түсіп, кезекті бір жеңіс кезінде ол тұтқыннан босап шығады.
Сыртқы саясат: оңтүстіктегі достар
Жоңғар тұтқынынан босап шыққан Жәңгір көп ұзамай өзін белсенді қайраткер ретінде көрсете білді. Жекебасының қасиеттері, батырлар мен билердің алдындағы беделі, сыртқы саясаттағы табысты келіссөздері оның атағын арттырды.
Жәңгір хан ретінде билік басына келген кезеңде Қазақ хандығының Бұхара хандығымен, Шығыс Түркістандағы моғол хандарымен қарым-қатынастары жақсара түсті.
Бұхара. 1611–1642 жылдары Бұхара хандығын билеген атақты Имамқұли хан қайтыс болғаннан кейін оның інісі Надир Мұхаммед хан (1642–1645 жж.) таққа отырды. Осы жылдары қазақтар Бұхара хандығымен тығыз байланыста болған. Мысалы, қазақтардың бір бөлігі Нұрата тауларына, Бұхара маңына қоныс тепті. Солардың ішінде Кіші жүз алшынынан шыққан Жалаңтөс батырды 1612 жылы Имамқұли Самарқанд қаласының билеушісі ретінде тағайындаған. Жалаңтөс батыр 30 жылдан астам уақыт бойы Имамқұли ханмен жақын болады және аштарханилық әулеттің жас өкілдеріне аталық қызмет атқарады.
XVII ғасырдың 40-жылдары Жәңгір хан қызын болашақ Бұхара ханы, Жалаңтөс батырдың тәрбиеленушісі Абд әл-Азиз сұлтанға ұзатады. 1645 жылдан бастап 35 жыл бойы Бұхара ханы болған Абд әл-Азиз хан билік құрған жылдары қазақтармен қарым-қатынас бейбіт түрде дамиды. Жазба мәліметтерде екі ел арасында еске қалатындай соғыстар, ұрыс-шайқастар кездеспейді. Мұндай бейбіт қатынастардың бастауында Жәңгір ханның аштарханилық әулетпен жүргізген бейбіт саясаты жатты.
Шығыс Түркістандағы моғолдар. Жәңгір ханның билігі тұсында Қазақ хандығы Шығыс Түркістандағы моғол билеушілерімен де жақсы қатынастар жүргізеді. Шах Махмұд Шорастың «Тарих» атты еңбегінде Жәңгір хан мен шағатайлық моғол ханы Абдаллахтың арасында аз уақыт ішінде 5–6 елшіліктің барып қайтқандығы айтылады. Автордың жазуы бойынша, алғашқы елшілікті Шығыс Түркістанға Жәңгір хан жібереді.
Жәңгір ханның моғол билеушілерімен елшілік алмасу мақсаты — бейбіт қарым-қатынас орнату, екіжақты сауда-экономикалық байланыстарды жандандыру және жоңғарлармен болатын күресте моғолдармен одақтастық қатынастарды нығайту болды.
🌟 Жәңгір хан аса батыр, ержүрек болған. Ол өмірінің көп бөлігін ат үстінде түспей, жоңғарларға қарсы күреспен өткізді. Сондықтан шайқастарда оған қарсы жекпе-жекке шығатын батыр табылмағандықтан, оны «салқам» (айбатты) деп атаған дейді.
👨👩👧 Ата-анаға. 151-бетте екі сурет бар: Алматы облысындағы Жәңгір хан бейітіне қойылған тақтатас және Түркістан облысындағы Салқам Жәңгір хан мен Жалаңтөс баһадүр ескерткіші. Облыстарын картадан тауып, баладан сұраңыз: бұл екі адамды не біріктіреді? (Қазақ хандығы мен Бұхараның достығы.)
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Есімнің тарихта белгілі неше ұлы бар? Үшеу; екіншісі — Жәңгір хан.
- Жоңғар хандығы қашан құрылды? 1635 жылы.
- 1635 жылы Жәңгірге не болды? Ол жоңғарлармен шайқаста тұтқынға түсті, кейін босап шықты.
- Жалаңтөс батыр кім? Кіші жүз алшынынан шыққан, Самарқанд билеушісі, аштарханилық жас өкілдердің аталығы.
- Абд әл-Азиз неше жыл билік құрды? 35 жыл.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жәңгір хан тұсындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайын талда.
Қалай ойлаймыз. Жауапты екіге бөл: ел ішінде не болды және сыртта, көршілермен қандай жағдай болды.
Жауап үлгісі.
- Ішкі жағдай. Жәңгір хандық билікке келгенге дейін-ақ қазақ қоғамында өте зор беделге ие болды; батырлар мен билер оны құрметтеді. Ол ағасы Жәнібектен кейін, шамамен 1643/44 жылы билікке келді.
- Сыртқы жағдай (қауіп). 1635 жылдан бастап күшті Жоңғар хандығы Қазақ хандығын үш жағынан қоршады; Жәңгірдің өзі тұтқынға түскен.
- Сыртқы жағдай (достар). Бұхара хандығымен (Абд әл-Азизбен құдалық, Жалаңтөс батыр) және Шығыс Түркістандағы моғол хандарымен (елшіліктер, сауда, одақ) жақсы қатынас орнады.
Жауабы: ел ішінде хандықты Жәңгірдің, батырлар мен билердің беделі ұстап тұрды; сыртта жоңғарлар қауіп төндірді, ал Бұхара мен моғолдар одақтас болды.
№ 2
Жәңгір хан неліктен «салқам» деген атақ алған?
Қалай ойлаймыз. 150-беттегі «Бұл қызық!» айдарын еске түсір.
Жауабы: өйткені ол аса батыр, ержүрек болып, өмірінің көп бөлігін ат үстінде жоңғарларға қарсы күреспен өткізді; шайқастарда оған қарсы жекпе-жекке шығатын батыр табылмағандықтан, оны «салқам» (айбатты) деп атаған.
№ 3
(нөмірсіз тапсырма, «Ізден!»: Бұхара хандығы қашан құрылды және Жошы ұрпағынан тараған қай әулет билік құрды?)
Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі «аштарханилық әулет» сөзін еске түсір; ал одан бұрынғы әулетті атап шық.
Жауап үлгісі.
- Бұхара хандығы XVI ғасырдың басында (шамамен 1500 жылдардан) Мұхаммед Шайбани билігімен құрылды.
- Жошы ұрпағынан тараған Шайбан әулеті (шайбандықтар) билік құрды.
- 1599 жылдан кейін билік Жошы ұрпағынан тараған аштарханилық әулетке ауысты; Жәңгір тұсында солармен қарым-қатынас жасалды.
Жауабы: Бұхара хандығы XVI ғасырдың басында құрылды; Жошы ұрпағынан алдымен шайбандықтар, кейін аштарханилар билік құрды.
№ 4
(нөмірсіз тапсырма, «Ізден!»: атақты Әйтеке бидің арғы атасы болып табылатын Жалаңтөс батырдың Самарқанд қаласында орасан зор Тилла Қара мешіті мен Шир-Дор медресесін салдырғанын, бұл ескерткіштер «Самарқанд сәулетінің таңғажайыбы» деп аталғанын анықта.)
Қалай ойлаймыз. Мәтінге сүйен: Жалаңтөс кім болды, қай жылы және не себепті Самарқандты басқарды, кейін не істеді.
Шешуі.
- Жалаңтөс — Кіші жүз алшынынан шыққан батыр, Әйтеке бидің арғы атасы.
- Қазақтардың біразы Бұхара хандығымен тығыз байланыста болып, Нұрата тауларына қоныс тепті.
- 1612 жылы Имамқұли хан оны Самарқанд билеушісі етіп тағайындады.
- Жалаңтөс Имамқұли ханмен 30 жылдан астам жақын болды, аштарханилық жас өкілдердің аталығы болды.
- Самарқандта ол Тилла Қара мешіті мен Шир-Дор медресесін салдырды; бұл ескерткіштер «Самарқанд сәулетінің таңғажайыбы» деп аталады.
Жауабы: оны 1612 жылы Имамқұли хан Самарқанд билеушісі етіп тағайындады; ол онда Тилла Қара мешіті мен Шир-Дор медресесін салдырды.
№ 5
(нөмірсіз тапсырма, «Еске түсір!»: аталық қандай қызмет атқарған?)
Қалай ойлаймыз. Мәтінде Жалаңтөс батыр кім үшін аталық болғаны айтылған: жас хан әулеті үшін.
Жауабы: аталық — хан немесе сұлтан балаларын тәрбиелеп, оқытып, кеңес беріп, биліктің ісіне дайындайтын сенімді адам. Жалаңтөс батыр аштарханилық әулеттің жас өкілдеріне осындай қызмет атқарды.
№ 6
(нөмірсіз тапсырма, «Еске түсір!»: Шығыс Түркістан аймағында билік құрған Моғол хандығы қашан құрылған еді және оның Моғолстан мемлекетімен байланысы қандай?)
Қалай ойлаймыз. 41-параграфты еске түсір: Моғолстан Шағатай ұлысы ыдырағанда пайда болған. Ал Шығыс Түркістандағы Моғол хандығы — соның жалғасы.
Жауап үлгісі.
- Моғолстан XIV ғасырдың ортасында Шағатай ұлысы ыдырағанда пайда болды (Жетісу, қазіргі Қырғызстан, Шығыс Түркістан жерлері).
- Моғол хандығы Шығыс Түркістанда — Моғолстанның жалғасы, оның билеушілерінің ұрпақтары (XVI ғасырдың басында құрылған).
- Байланыс: бұл — бір әулет пен бір халықтың шығыста қалған бөлігі.
Жауабы: Шығыс Түркістандағы Моғол хандығы Моғолстаннан шығып, оның шығыстағы жалғасы ретінде шамамен XVI ғасырдың басынан бастап өмір сүрді.
Жадынама
- Даталар: 1612 — Жалаңтөс Самарқандта; 1635 — Жоңғар хандығы, Жәңгірдің тұтқынға түсуі; шамамен 1643/44 — Жәңгір хан.
- Жерлер: Самарқан, Нұрата тауы, Бұхара, Шығыс Түркістан.
- Терминдер: қонтайшы, батыр, аталық, аштарханилар.