§ 55. Орбұлақ шайқасы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 152–155-беттер.

Нені үйренесің

• Орбұлақ шайқасы қашан, қайда және кімдердің арасында болғанын айтып беруді.
• Жәңгір ханның соғыс тактикасы неде болғанын және 600 жауынгердің не себепті үлкен әскерді тоқтата алғанын түсіндіруді.
• Осы соғыстағы қазақтардың одақтастарын атауды.
• Бұл соғыстың қазақтарға не үйреткенін және Жәңгір ханды қандай тағдыр күткенін айтуды.

Ой қозғау

• Жәңгір хан кім? XVII ғасырдағы қазақ ханы, «Салқам» (еңселі, келбетті) атанған, жоңғарларға қарсы күресімен танылды (өткен параграф).
• Жоңғарлар кімдер? Батыс моңғолдар, яғни ойраттар. Олардың мемлекеті — Жоңғар хандығы — XVII ғасырда тез күшейе түсті.
• «XVII ғасыр» дегеніміз не? 1601 жылдан 1700 жылға дейінгі уақыт. Бұл шамамен 400 жыл бұрын.
• Тактика деген не? Ұрыс жүргізу жоспары: қайда тұру, қайдан соққы беру, жер бедерін қалай пайдалану.

Тақырыпты талдаймыз

Қауіп қайдан келді

Жоңғар хандығы уақыт өткен сайын күшейе түсті. Осылайша қазақ жеріне де жаңа қауіп төнді. Жоңғар билеушісі Батыр қонтайшы Жетісу жеріне басып кіру үшін Орталық Азияның моңғол халықтары мен Жоңғарияның өзіндегі көптеген ірілі-ұсақты тайшыларды біріктірді.

Жәңгір хан бұл туралы білді. Ол жоңғарларға қарсы алдын ала дайындық жұмыстарын жүргізді: қазақ жасақтарын жинап, ел бірлігін нығайтуды қолға алды. 1643–1647 жылдары қазақ-жоңғар соғысы басталды.

Кім қанша әскер әкелді

Күштерді салыстырып көр. Бұл — бүкіл шайқастың басты қызығы.

Айырмашылық шамамен 83 есе (50 000 : 600). Ендеше, қазақтар қалай жеңді? Жауабы — жер бедері мен тактикада.

Бір шайқас ішіндегі екі айқас

Орбұлақ шайқасы барысында екі үлкен айқас болды.

1. Біріншісі. Тау аңғары. Қазақ жасағы аз адамнан құралды, бірақ таңдаулы жауынгерлерден тұрды. Жәңгір хан жер бедерін шебер пайдаланды: жоңғарларды тар шатқалға тартты. Жоңғарлар соған тап болды.
2. Екіншісі. Ашық алаң. Оның алдында Жәңгір хан одақтастарына хабар жіберіп үлгерді. Самарқандағы Жалаңтөс батыр өз әскерімен, сондай-ақ қырғыз батырлары Көтен мен Табай келіп жетті. Ашық алаңда өткен бұл ұрыста қазақ жасақтары жеңіске жетті.

Осылайша Орбұлақ шайқасы көшпелілердің әскери өнерінің ең биік шыңының көрінісіне айналды.

💡 Н. Кожиннің «Ғасырлар қойнауында» суреті дәл осындай жерді көрсетеді: бір-біріне ұласқан екі тау сілемінің арасындағы тар аңғарға ұзын атты әскер тізбегі ентелеп кірген. Сонда үлкен әскердің кең майдан құруына мүмкіндік жоқ. Сондықтан шатқал аз әскер үшін тиімді.

А. И. Левшин Орбұлақ шайқасы туралы

А. И. Левшин (XIX ғасырдағы ғалым) шайқасты былай баяндайды. Жәңгір аз адаммен ашық шайқасқа шыға алмаған. Ол адамдарының бір жартысын екі таудың арасындағы табаны терең сайға, жан-жағы биік жартас шатқалға орналастырып, өзі екінші бөлігімен таудың арғы жағында тығылып тұрған. Жоңғарлар бекіністі жақындап келіп, оған лап қойған. Жердің тар болуы себепті қоршап алуға өте тиімсіз шайқаста көп адамдарынан айырылған кезде, Жәңгір оларға желке тұсынан тап берген. Бұл соққының күтпеген жерден жасалуы, осы үшін таңдап алынған жауынгерлердің қаһармандығы және олардың тамаша мылтықтармен жарақтандырылуы Батыр қонтайшыны көп шығынға ұшыратты.

Соғыс немен аяқталды және не үйретті

Халық маңызды нәрсені түсінді: жауға тек ел бірлігі мен одақтастар болғанда ғана қарсы тұруға болады. Орбұлақтан кейін қазақ қоғамының бірлігі нығая түсті. Ал жоңғарларда жеңілістен кейін ішкі алауыздықтар күшейді.

Орбұлақ шайқасы туралы таңданыспен және құрметпен жазылған: ол Еуропа, Азия, Үнді т.б. деректерінде, мысалы, Фишердің «Сібір тарихында», орыс офицерлері мен шолғыншыларының есептерінде, Шығыс деректерінде сақталған. Шайқас болған жерде, Алматы облысында, ескерткіш — көгілдір қоршаумен қоршалған, жасыл таулар аясындағы сұр тас — тұр.

Жәңгір ханның тағдыры

Жәңгір хан бүкіл өмірін ат үстінде өткізді: шайқастарда, алыс жорықтарда. Батыр қонтайшы кек алуға дайындалды. 1652 жылы ол қазақтарға тағы да аттанды, осы шайқаста Жәңгір хан қаза тапты. Оны Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің жанына жерледі.

🌟 Спартандықтар мен қазақтар. Фермопилдегі 300 спартандық туралы бүкіл әлем біледі. Ал Орбұлақтағы 600 қазақ жауынгері туралы әлі аз білінеді. Бұл туралы достарыңа айтып беруге жақсы себеп.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан Жоңғар Алатауын және Алматы облысын бірге тауып көріңіздер. Сол өңірде болсаңыздар, Орбұлақ шайқасының ескерткішіне қалай баруға болатынын жергілікті тұрғындардан сұраңыздар. Үйде талқылаңыздар: «Ұрыста не маңызды: күш пе, әлде ақылды тактика ма?»

⚠️ Жиі кететін қате. Орбұлақ шайқасы 1643 жылы болды, ал Жәңгір хан кейінірек, 1652 жылы қаза тапты. Бұл — әртүрлі оқиғалар, шатастырма.

Өзіңді тексер

• Орбұлақ шайқасы қай жылы болды? 1643 жылы.
• Жоңғар әскерін кім басқарды? Батыр қонтайшы.
• Жәңгір ханда және жауда қанша жауынгер болды? 600-ге қарсы 50 000.
• Қазақтарға кім көмекке келді? Самарқандағы Жалаңтөс батыр және қырғыз батырлары Көтен мен Табай.
• Жәңгір хан қайда жерленген? Түркістанда, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің жанында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Орбұлақ шайқасының қандай маңызы болды?

Қалай ойлаймыз. Екі жағын ойлан: қазақтар не ұтты, ал жоңғарлар не жоғалтты.

Жауап үлгісі.

• Қазақтар жауға тек ішкі бірлікті сақтау және одақтастық байланыстарды нығайту арқылы ғана қарсы тұруға болатынын түсінді.
• Қазақ қоғамының жауға қарсы күресте бірлігі нығайды.
• Жоңғарларда жеңілістен кейін ішкі алауыздықтар күшейді.
• Шайқас қазақ жасақтарының және олардың қолбасшысының әскери өнердегі шеберлігін көрсетті.
• Оның естелігі әртүрлі елдердің деректерінде және ұрпақтың жадында сақталды.

Жауабы: ол қазақтардың бірлігі мен одақтық байланыстарын нығайтты, жоңғарларды әлсіретті және қазақ жауынгерлерінің шеберлігін көрсетті.

№ 2

Орбұлақ шайқасының әлемдік әскери өнер тарихы мен қазақ тарихындағы орнына баға бер.

Қалай ойлаймыз. Оқулық Орбұлақ шайқасын «көшпелілердің әскери өнерінің ең биік шыңы» деп атайды. Оның бүкіл әлемге неліктен қызықты екенін көрсету керек.

Жауап үлгісі.

• Шағын жасақ (600) өзінен ондаған есе үлкен әскерді тоқтатты.
• Жеңісті тек батылдық емес, есеп берді: жер бедері, тосқауыл, артқа берілген соққы, одақтастар және мылтықтар. Оқулықта жеңіске жеткізген тактикалық әдістерді дұрыс таңдай білу, жауынгерлердің қаһармандығы мен отаншылдығы ұрпаққа үлгі болып қалғаны айтылған.
• Шайқас туралы орыс, еуропалық, азиялық және үнді авторлары құрметпен жазған.
• Оны шағын жасақтың тактика арқасында жеңген басқа мысалдарымен қатар қоюға болады.

Жауабы: бұл — көшпелілердің әскери өнерінің шыңы және аз әскердің тактика мен бірлік арқасында қалай жеңетінінің үлгісі.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма — «Топпен жұмыс!»: деректе келтірілген мәліметтерге сүйеніп, Орбұлақ шайқасында аз қолмен жеңіске жеткен Жәңгір ханның әскери тактикасының тиімділігін түсіндір.)

Қалай ойлаймыз. Левшиннің үзіндісін қадам-қадаммен оқы: хан не істеді, жоңғарлар нені күтпеді, оларға неге шабуыл жасау тиімсіз болды.

Жауап үлгісі.

• Хан ашық шайқасқа шықпады: оның адамы тым аз еді.
• Ол жасақтың бір жартысын тар, терең шатқалға орналастырды, жан-жағы биік жартас болды.
• Екінші жартысын тау артына жасырды.
• Тар жерде жоңғарлардың үлкен әскері қанат жая алмады және шабуылда шығынға ұшырады.
• Сонда жасырынып тұрған топ артынан соққы берді. Бұл күтпеген жағдай, жауынгерлердің қаһармандығы және тамаша мылтықтар жеңіске жеткізді.

Жауабы: тактика тиімді болды, өйткені хан жер бедерін, жасырын топты және артқа берілген күтпеген соққыны пайдаланды.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма — «Салыстыр!»: Жәңгір ханның 600 әскермен жау қолына қарсы тұруын ежелгі дүние тарихындағы 300 спартандықтың ерлігімен салыстыр.)

Қалай ойлаймыз. Кесте бойынша салыстыр: неше жауынгер, кімге қарсы, немен аяқталды, тарих не үйретеді.

Жауап үлгісі.

Жауабы: екі жасақ та аз еді және Отанын тау арасындағы тар жерде қорғады, бірақ қазақтар ерлік көрсетіп қана қойған жоқ, жеңіске де жетті.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма — «Іздең!»: Хошауыт тайпасының басшысы Күнделен тайшы мен Жәңгір ханның достық қарым-қатынастары мысалымен қазақ-жоңғар қатынастарының соғыстан басқа қандай жолын көрсетуге болады?)

Қалай ойлаймыз. Халықтар арасындағы қатынас әрқашан соғысқа ғана келе бермейді. Тұтқындармен болған осы оқиға нені көрсетеді?

Жауап үлгісі.

• 1646 жылы жоңғарлар көптеген адамдарды тұтқынға алды, олардың арасында Жәңгір ханның әйелі мен балалары болды.
• Мәселе келіссөзбен шешілді, оған хан мен хошауыт тайпасының басшысы Күнделен тайшының достығы әсер етті.
• Демек, соғыс кезінде де жеке достық байланыстар мен дипломатия болды.
• Жоңғар билеушілерінің бәрі қазақтардың жауы болған жоқ, ал келіссөздер тұтқындарды қайтаруға көмектесті.

Жауабы: қатынастар күрделі болды: соғыспен қатар достық, дипломатия және келісімдер де болды, олар ханның отбасын құтқарды.

Жадынама

• Даталар: 1643 ж. — Орбұлақ; 1643–1647 жж. — қазақ-жоңғар соғысы; 1646 ж. — жаңа жорық және хан отбасының тұтқынға түсуі; 1652 ж. — Жәңгір ханның қазасы.
• Орындар: Жоңғар Алатауы, Орбұлақ, Тянь-Шань, Жетісу, Түркістан.
• Терминдер: ерлік, соғыс тактикасы, тосқауыл, одақтас.

Шағын тест