§ 56. Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 155–158-беттер.

Нені үйренесің

• Тәуке ханды неге Әз Тәуке және «Дала Ликургі» деп атайтынын түсіндіруді.
• Билер кеңесінің не екенін және Тәуке ханның оны шешімдер қабылдайтын басты орган еткенін айтып беруді.
• «Жеті жарғы» заңдар жинағы және оны жасауға қатысқан адамдар туралы басты мәліметті атауды.
• Тәуке ханның сыртқы саясатын сипаттауды: Ресей, Бұхара, Хиуа, қарақалпақтар мен қырғыздар, жоңғарлар.

Ой қозғау

• Би кім? Дауды шешетін және ханға көмектесетін дана, беделді адам.
• Заң деген не? Қоғам өмір сүретін ережелер; далада оларды жазып қоймай, «әдеттегі құқық» ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген.
• XVII ғасырдағы қазақ хандарынан кімді білесің? Мысалы, Есім хан, Жәңгір хан (Орбұлақтағы ерлік). Тәуке хан олардан кейін, XVII ғасырдың екінші жартысында билік құрды.
• «XVII ғасыр» дегеніміз не? 1601 жылдан 1700 жылға дейінгі уақыт, шамамен 300–400 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Тәуке хан кім

1680 жылдан Қазақ хандығындағы билік Жәңгірдің ұлы Тәуекел-Мұхаммед ханға көшті. Халық оны Әз Тәуке деп атады. Тәуке хан — парасатты саясаткер, ұқтыр дипломат, әділ хан болған.

Халық жадында Тәуке заманы билік құрған кезең «қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған заман», «алтын ғасыр» ретінде қалған. Ал орыс зерттеушісі А. И. Левшин Тәукені «Дала Ликургі» деп атаған.

📌 Ликург — ежелгі спартандық заң шығарушы (б.з.б. IX–VIII ғғ.). Ежелгі жазбаларда ол Спартаның қоғамдық және мемлекеттік құрылысын жасаушы тұлға ретінде айтылады. Демек, Левшин Тәукені заң жасаушымен салыстырған.

Тәуке хан билер көмегімен өз билігін нығайтып, елдің ішкі, сыртқы жағдайын ретке келтірді.

Билер кеңесі және батырлар

Тәуке хан билер кеңесінің рөлін көтерді. Тәуке ханға дейін билер кеңесі ерекше жағдайларда, аса маңызды мәселелерді шешуге ғана шақырылған. Даулы мәселелерді шешуде билер сотының беделі артты. Билер кеңесі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатындағы аса маңызды мәселелерді шешетін тұрақты жүйеге айналды.

Тәуке хан батырлардың да рөлін нығайтты. Кеңеске әскербасылар мен батырлар шақырыла бастады. Осылайша билер мен батырларға арқа сүйей отырып, Тәуке хан билікті күшейтті.

Қ. Әжібекұлының «Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жариялауы» суретінде хан көк шапан киіп отыр, айналасында ту ұстаған жауынгерлер, билер және ақ жаулық тартқан әйелдер тұр. Артқы жоспарда төбенің басында алып алтын қазан көрінеді.

«Жеті жарғы»: даланың ортақ заңы

Тәуке ханның әдеттегі құқық ережелерін толықтырған жаңа заңы «Жеті жарғы» деген атпен белгілі болды. Оны жасауға Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би т.б. қатысқан. Бұл жаңа жарғы қазақ қоғамының дамуына байланысты өзгерістерді енгізетін ережелер жинағы болды.

Жарғыда әкімшілік, қылмыстық істер, құқық ережелері, салықтар, діни көзқарастар туралы қағидалар болған.

🌟 Заңды жасауға оқулықта аты аталған үш биді қоса алғанда, қазақтың белді билері қатысқан. Бұл жарғының халыққа ортақ болуы үшін жасалғанын көрсетеді.

Дипломатия: хан кіммен достасты және кіммен сауда жасады

Ресеймен. 1686–1693 жылдар аралығында Тәуке орыс жеріне бес рет елші жіберді. Бірақ олардың кейбіреуі нәтижесіз аяқталды. Мұның басты себебі — қазақ-орыс шегарасындағы өзара арандатулардан туындаған (қазақтардың шекаралық бекіністерге шабуылы, орыс әскерлерінің тонаушылық шабуылдары т.с.с.) тыныштықтың әлі басылмағандығы болатын. Ресей мемлекетімен байланыс орнатуда Тәуке хан сауда жолын дамыту арқылы қажет болғанда әскери көмек алу жолын көздеді.

Орталық Азия мемлекеттерімен. XVII ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың басы бүкіл Орталық Азия мемлекеттерінде саяси тұрақсыздық өршіген кезең болды. Тәуке хан Бұхара, Хиуа хандықтарымен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды көздеді. 1678 жылы Бұхара ханы Субханқұлы Қазақ хандығына елші жібереді. Нәтижесінде екі жақ тұтқын алмасу мен сауда-саттық жұмыстарын жандандыру жөнінде келісімге келеді.

Қарақалпақтармен және қырғыздармен. Тәуке олармен саяси одақ құру арқылы ойраттардың шабуылына тосқауыл қойды. Ол қырғыздардың біраз бөлігін өзіне бағындырған. Бұл туралы халық ауыз әдебиетінде көптеген мәліметтер кездеседі.

Жоңғарлармен соғыс және бейбітшілік

Тәуке хан ойрат жасақтарының үздіксіз шабуылын тыю мақсатында Жоңғар ордасымен бейбіт қарым-қатынас орнату үшін үдайы елшілер жіберіп тұрды. Бірақ жоңғар шапқыншылығы үдей түсті. 1710 жылы Қарақұм маңында Үш жүз өкілдерінің құрылтайы өтті. «Қарақұм кеңесінде» талқыға түскен мәселелердің ауқымы кең болды. Басты шешім — жоңғарларға жұмыла қарсы тұру. Нәтижесінде қазақ жасақтарының жеңіске жетуіне мүмкіндік туды. Қазақ әскері жоңғарлар басып алған қоныстарын қайтарып алды.

Тәуке хан тұтқиыл шабуылдан жерін қорғау үшін Түркістан қаласының маңында 80 мың атты жасақ ұстап тұрды. Жау келетін бағыттағы асуларға, жол тораптарына күшті күзет қойылды. Жоңғарлардың әскери үстемдігін байқаған Тәуке батыстағы шегаралық шептерді нығайтуда орыс елімен байланысын күшейте түсті.

💡 Тәуке хан тұсындағы тұрақты армияның болуы Қазақ хандығының әскери-саяси қуатының көрінісі болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан Тәуке ханның тұсында заң мен кеңес неге бір адамның бұйрығынан маңызды болғанын өз сөзімен түсіндіруін сұраңыз. Бүгінде адамдар дауды күшсіз қалай шешетінін талқылаңыз: сот, келіссөз, делдал. Бұл — бидің рөлінің заманауи жалғасы.

⚠️ Жиі кететін қате. Шатастырма: Жәңгір хан Орбұлақ шайқасымен (1643 ж.), ал Тәуке хан заңдарымен және дипломатиясымен (XVII ғасырдың екінші жартысы — XVIII ғасырдың басы) танымал. Бұл — әртүрлі билеушілер.

Өзіңді тексер

• Тәуке ханды халық қалай атаған? Әз Тәуке.
• Тәукені «Дала Ликургі» деп кім және неге атады? Орыс зерттеушісі А. И. Левшин, спартандық заң шығарушымен салыстырып.
• Тәуке хан орыс жеріне неше елшілік жіберді? Бес, 1686–1693 жылдар аралығында.
• 1710 жылғы Қарақұм құрылтайы нені шешті? Үш жүздің жоңғарларға қарсы бірге күресуін.
• Сайрам қаласы деген не және Қалдан-Бошақтының оған қатысы қандай? Қазақстанның оңтүстігіндегі қала; 1684 жылы оны жоңғар билеушісі Қалдан-Бошақты алды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тәуке хан тұсындағы билер кеңесінің рөлі қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Салыстыр: Тәукеге дейін не болды және ол не істеді.

Жауап үлгісі.

• Тәуке ханға дейін кеңес сирек, ерекше жағдайларда, аса маңызды мәселелерді шешуге ғана шақырылған.
• Тәуке тұсында билер сотының беделі артты, билер кеңесі рөлін көтерді.
• Кеңес Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатындағы аса маңызды мәселелерді шешетін тұрақты жүйеге айналды.
• Билермен қатар кеңеске әскербасылар мен батырлар да шақырылды.
• Билер мен батырларға арқа сүйей отырып, хан өз билігін күшейтті.

Жауабы: билер кеңесі аса маңызды істерді шешетін басты тұрақты органға айналды және ханның билігін нығайтты.

№ 2

Тәуке ханның Ресеймен және көрші халықтармен қарым-қатынасына баға бер.

Қалай ойлаймыз. Мәселені үш бағытпен қарастыр: Ресей, Орталық Азия мемлекеттері, қарақалпақтар мен қырғыздар.

Жауап үлгісі.

• Ресеймен: Тәуке қазақ-орыс қарым-қатынастарын қайта жанғыртуға күш салды. 1686–1693 жылдар аралығында бес рет елші жіберді. Мақсаты — сауда жолын дамыту және қажет болғанда әскери көмек алу. Бірақ қазақ-орыс шегарасындағы өзара арандатулар (шекаралық бекіністерге шабуылдар, тонаушылық шабуылдар) бұл қатынастардың нәтижесіне кедергі келтірді.
• Орталық Азия мемлекеттерімен: Бұхара, Хиуа хандықтарымен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды көздеді. 1678 жылы Бұхара ханы Субханқұлы елші жіберді, екі жақ тұтқын алмасу мен сауда-саттық жөнінде келісімге келді.
• Қарақалпақтармен, қырғыздармен: олармен саяси одақ құрып, ойраттардың шабуылына тосқауыл қойды; қырғыздардың біраз бөлігін өзіне бағындырған.

Жауабы: Тәуке хан бейбіт және саудаға негізделген қатынасты көздеді: Ресеймен елшілік байланыс, Бұхармен тұтқын алмасу мен сауда туралы келісім, қарақалпақтар мен қырғыздармен — ойраттарға қарсы саяси одақ.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма — «Іздең!»: «Жеті жарғы» заңдар жинағының негізгі баптарын, қылмыс пен жаза түрлерін анықта.)

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы мәтіннің өзінде заңның толық мәтіні жоқ, тек бөлімдері аталған. Қосымша дереккөздерден бірнеше бапты тауып, өз сөзіңмен жаз.

Қалай жасаймыз.

1. Оқулық бойынша жарғының бөлімдерін жаз: әкімшілік істер, қылмыстық істер, құқық ережелері, салықтар, діни көзқарастар.
2. Кітапханадан немесе интернеттен «Жеті жарғының» аудармаларын тап.
3. Әр бөлімнен 1–2 бапты қысқаша, өз сөзіңмен жаз және дереккөзін көрсет.
4. Қылмыс пен жазаның түрлерін кестеге жина.

Жауап үлгісі (мағынасы бойынша, мысал үшін).

• Басқару: маңызды мәселелерді хан билер кеңесінде шешеді.
• Қылмыс және жаза: қылмыс үшін бидің шешімімен жаза тағайындалады; кісі өлтірген адам құн төлейді, басқа жағдайларда айып салынады.
• Азаматтық істер: жер мен мал дауын әртүрлі рулардан шыққан билер шешеді.
• Салықтар: салық белгіленген тәртіппен жиналады.

Жауабы: нәтижесі — дереккөзі көрсетілген, бөлімдер бойынша бап пен жаза түрлерінің тізімі.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма — «Іздең!»: Жоңғарияның Цин империясымен қарым-қатынасы қандай болды және ол қазақ-жоңғар қатынастарына қалай әсер етті?)

Қалай ойлаймыз. Оқулық екі белгі береді: Қытай тарапынан басталған 1691–1697 жылдардағы соғыс және Севан Рабданның кейін Қытаймен қарым-қатынасты жақсартуы.

Жауап үлгісі.

• 1691–1697 жж. Қытай мемлекеті тарапынан соғыс басталды. Соның салдарынан жоңғарлар шегінді, қазақ жеріне мойын бұра алмады.
• Соғыс біткен соң жоңғарларға жеңілдеді: Севан Рабдан Қытай елімен өте жақсы қарым-қатынаста болды.
• Сондықтан ол бар назарын батысындағы қазақ жеріне аударды, ал шапқыншылық қаупі (1711, 1712, 1714 жж.) өсті.

Жауабы: Қытай жоңғарлармен соғысып жатқанда, олар қазақ жерінен шегінді; Қытаймен қатынас жақсарған соң, жоңғарлар қайтадан қазақтарға бет бұрды.

Жадынама

• Даталар: 1680 — Тәуке билікке келді; 1678 — Бұхара ханы Субханқұлының елшісі және келісім; 1684 — жоңғарлар Сайрамды алды; 1686–1693 — орыс жеріне бес елшілік; 1691–1697 — Қытай мен жоңғарлардың соғысы; 1697 — Севан Рабдан; 1710 — Қарақұм құрылтайы; 1711, 1712, 1714 — жоңғарлардың басып кіруі.
• Орындар: Сайрам, Қарақұм, Түркістан.
• Терминдер: билер кеңесі, құрылтай, әдеттегі құқық, елшілік.

Шағын тест