«Хан» деген не және сөз қайдан шыққан?

Ең жоғары билеуші; атақ ежелгі түркі заманынан келеді (Орхон жазуы, VIII ғ.).

Би немен айналысты?

Дау шешті, елші, шешен болды, елмен елді бітістірді.

Батырларды неге құрметтеді?

Олар мемлекеттің тәуелсіздігі мен қауіпсіздігінің кепілі болды.

§ 57. Байырғы қазақ қоғамының саяси өміріндегі билік жүйесі

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VI бөлім: Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы. 158–163-беттер.

Нені үйренесің

Билік жүйесіне кімдер кіргенін атауды: хан, сұлтан, би, батыр, рубасы.
Кім хан бола алатынын және «ақ киізге салып хан көтеру» рәсімінің қалай өткенін түсіндіруді.
Сұлтандардың, билердің және батырлардың рөлін сипаттауды.
Ханның неге үнемі билер мен батырлардың пікірімен санасқанын түсіндіруді.

Ой қозғау

Құрылтай деген не? Маңызды шешімдер, мысалы, хан сайлау үшін жиналатын ақсүйектердің үлкен жиыны.
Шыңғыс хан кім? XIII ғасырдағы Моңғол империясының негізін салушы. Оның ұрпақтарын шыңғыстар (шыңғыс әулеті) деп атаған.
Жошы кім? Шыңғыс ханның үлкен ұлы. Алтын Орда мен қазақ хандарының әулеті одан тарайды.
«Қаған» деген не? Билеушінің ежелгі түркілік атағы. Біз оны Түрік қағанатынан (VI–VIII ғғ.) кездестірдік.

Тақырыпты талдаймыз

Билік жүйесіне кімдер кірді

Қазақ даласында билік жүйесі ежелгі дәуірлерден дамыған. Байырғы қазақ қоғамында билік жүйесіне хандар, сұлтандар, рубасылар, билер, тархандар жатқызылған.

Хан: ең жоғары билік

Хан — орта ғасырларда және жаңа заман дәуірінде көшпелі түркі және моңғол халықтарындағы ең жоғары дара билік иесі. Хан титулының қалыптасуы ежелгі түркі заманынан бастау алады. «Хан» атауы «қаған» атауымен қатар, VIII ғасырда әйгілі Орхон жазуында кездеседі. Бұл ерте түркі мемлекеттері дәстүрінде «хан» мен «қаған» билігінің қатар болғандығын дәлелдейді.

«Хан» қағанаттардағы (Батыс және Шығыс Түрік, Түргеш қағанаттары) немесе қағанат аймақтарындағы билеушілердің титулы болған. Моңғол шапқыншылығынан кейінгі уақыттарда «хан» термині «қаған» терминін бірте-бірте ығыстырып шығарды.

Кім хан бола алды. Қазақ қоғамында хандық билік Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тараған ұрпақтарға ғана тиесілі болды. Қазақ хандығында хандық биліктің мұрагерлік дәстүрі сақталып келген. Мұрагерлік тәртібі жүрмеген жағдайда хандарды билер, батырлар мен сұлтандар арнайы құрылтайда сайлаған.

Ақ киізге салып хан көтеру

📌 Ақ киізге салып хан көтеру көшпелі тіршілік еткен түркі халықтарына ғана тән. Ол ежелгі түркі дәуірінде орныққан қаған сайлау дәстүрінен бастау алады.

Б. Мырзахметовтің «Абылай хан. Хан көтеру» суретінде ақ киімді, қолын жоғары көтерген билеуші киізде тұр, айналасында жауынгерлер. Н. Кожиннің «Хан кеңесі. Құрылтай» суретінде үлкен қызыл төбелі шатырдың астында хан мен ақсүйектер отыр, айналасында халық, ал артқы жоспарда ежелгі мұнаралар мен күмбездер көрінеді.

Хан не істеді

Ханның әкілеттігі мемлекеттің:

сыртқы елдермен қарым-қатынасын реттеу;
ішкі тұрақтылықты сақтау;
діни мәселелер, азаматтық, әкімшілік және әскери істерді шешу міндетінен көрінді.

Хандар алым-салық мөлшерін белгілеп, әскери жасақтар құрды.

Бірақ ол жалғыз шешпеді. Аса маңызды мәселелер хан кеңесінде талқыланды. Хан кеңесі мемлекеттік деңгейдегі және мемлекетаралық істерді шешіп отырды. Оған сұлтандар, билер, рубасылар қатысты. Хандар би, рубасылармен санасып, олардың пікірін назарға алып отырды.

💡 Қазақ хандары Қазақстанның қазіргі аумағын, елдігін, мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Хандардың басым көпшілігі ұлы қолбасы, даңқты батыр ретінде де зор беделге ие болған.

🌟 Бұл қызық! Хан, сұлтан әртүрлі артықшылықтарды пайдаланған. «Жеті жарғы» бойынша халықтың ханы, сұлтаны, пір-әзіреті қастандықпен өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны төленген. Егер жай қатардағы төрелер мен қожалардың біреуі өлтірілсе, олардың әрқайсысына екі кісінің құны төленген.

Сұлтан: Шыңғыс әулетінің өкілі

Сұлтан — қазақ қоғамында Шыңғыс әулетінен тараған, билікті мұрагерлікпен иемденген адам. «Сұлтан» сөзі түркі тіліне араб тілінен енген, араб тіліндегі мағынасы «билік», «құдіреттілік». Көшпелі түркі мемлекеттерінде ислам дінінің ресми дінге айналуымен қатар «сұлтан» титулы қолданысқа ене бастады.

Сұлтан ұлыстардағы (аймақтар) рулар мен тайпалардың билеушісі болды. Өз иелігіндегі әкімшілік пен басшылық, әскери жасақ сұлтандардың қолында болды. Хан сұлтандардың басшылығымен қажеттілігіне қарай әскери жасақ жинап отырған. Сұлтандар жылына бір рет өткізілетін құрылтайларға, хан кеңесіне қатысу құқы арқылы мемлекеттік басқару істеріне, бүкіл елдік мәселелерді шешуге қатысып отырды.

🌟 Таңба және ұран. Хан, сұлтан, төрелердің әулеттік таңбасы «тарақ», ұраны «Арқар» болған.

Би: әділдік үні

Би — қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, қоғамдық жүйесіне басшылық жасап, ретке келтіріп отыратын ел арасынан шыққан аса беделді тұлға. Би — батагөй, шешен, елмен елді бітістіруші, елші, дау шешуші, әділ үкім шығару қызметін атқарған адам. Елдің ішкі бірлігін сақтауда билердің маңызы жоғары болды.

📌 Би лауазымы мұрагерлікпен берілетін атақ емес. Ол адамға табиғи дарынымен, өмірлік іс-тәжірибемен келген. Қазақ даласында бір бидің бірнеше ұрпағы ел арасында билік құрған әулеттер де кездескен. Ондай әулет билігін халық «шынжырқатар» деп атаған.

Хандық билік жанынан билер алқасы, билер кеңесі құрылып, аса маңызды мәселелерді бірлесіп талқылап, ортақ шешім қабылдап отырған. Билер кеңесінде мемлекетаралық, руаралық даулар қаралған. Кеңеске хан-сұлтандар, рубасылар, батырлар да қатысқан.

Билер Қазақ хандығы тұсында мемлекеттік маңызы бар құжаттарды жасауға қатысқан. Мысалы, Тәуке хан «Жеті жарғы» құжатын жасауға қазақтың белді билері қатарынан даңқты Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би қатысқан. Билер халық арасында ерекше құрметтелген, себебі билер мемлекетті басқару ісінде айрықша құққа ие болған.

Сот төрелігін жүргізу құқығы болғандықтан, билер халықтың әдет-ғұрпын, рәсімдерін жатқа білуге, дауласқан мәселені әділеттілікпен шешуге тиіс болды. Билер ру-тайпаның басшысы ретінде «рубасы» қызметін қоса атқарып, өз қауымының тұрмыс-тіршілігін қадағалап, тәртіп-талабына жауапты болды. Билер тіпті ханның ішкі және сыртқы саясатына, әскери доктринасына тікелей ықпал етіп, өзгерістер енгізуге қатысқан. Руаралық дау-жанжалдарды шешіп, дауласқан екі тайпаның басын қосып, мәмілеге келтіруге тырысқан.

Оқулықтағы суреттерде үш ақсақал бейнеленген: үлкен ақ сәлделі Төле би, биік ақ қалпақты Қазыбек би және ұлпа бөрік киген Әйтеке би.

Батыр: кәсіби жауынгер

Батыр — қазақ қоғамындағы кәсіби әскерилер өкілі. Хандар мен сұлтандар батырлардың мүддесімен, олардың қоғамдағы рөлімен санасып отырды. Оның басты себептері жаугершілік заманындағы батырлардың ел қорғау қызметіне байланысты болды. «Батыр» атағына адам соғысқа қатысып, өзінің жеке ерлігімен көзге түсіп, жауынгерлік қасиеттері арқылы ғана ие болды. Батырлар кесу, түйреу, ату қарулығының барлық түрін жетік меңгерді. Соғыс кезінде әскери өнерді жетік меңгерген тәжірибелі батырлар жеке әскери қосындардың, әскер бөліктерінің әскербасы қызметтеріне тағайындалды.

Елге сыртқы жаулардан қорған болған халық батырларының ерлігі тарихи эпостар мен батырлар жыры арқылы ғасырдан-ғасырға жетіп отырды.

🌟 Бұл қызық! Батырлар айырым белгісі ретінде дулығасына құс қауырсындарынан жасалған «жыға» тағып, найзалары мен сүңгілеріне өздерінің жеке туларын тағып жүрген.

Батырлар ел өмірінде маңызды рөл атқарды. Қазақ батырлары мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын анықтауға араласып, хан-сұлтандардың саяси және әскери кеңесшілері болды. Түрлі мемлекетаралық қатынастарда, елшіліктерде жүрді.

Батырлар мемлекеттің тәуелсіздігінің, халықтың амандығының, елдің сыртқы қауіпсіздігінің, ішкі тәртіптің тұрақтылығының кепілі болды. Көшпелі түркі-моңғол халықтарында хандар өз тарапынан батырларға атқарған әскери қызметі үшін түрлі сый-сияпат көрсетіп отырған. Батырлар халық арасында ерекше дәріптелген. Қазақ халқында батырлардың аты рудың ұранына айналып, аруағына табыну, ұстаған затын кие тұту халықтық салтқа айналып кеткен.

Жыраулар: ханның серігі

Қазақтың қоғамдық-саяси өміріндегі елдік жолында еңбек етушілердің ерекше бір тобы жыраулар болды. Жыраулардың белгілі бір тобы халық ортасында болса, кейбірі хандардың серігі, кеңесшісі, тайпаның жауынгер-басшысы болды. Жыраулар өздері өмір сүрген қоғамда өз мемлекетінің іргесін нығайтуға, елін қорғау, сақтау мақсатында халыққа насихат сөздерін жырмен, суырыпсалма ақындық өнерімен жеткізген.

Жыраулар мемлекеттік аса маңызды мәселелерді, халықтың жай-күйін хан-сұлтандарға жырмен жеткізе алды. Олар кей жағдайда хан-сұлтандардың іс-әрекетін мақұлдамайтын болса, «бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген қағиданы ұстанып, өз пікірлерін ашық жеткізген. Орта ғасырлардағы жыраулар поэзиясының басты тақырыптары — Қазақ хандығын құраған тайпалардың ішкі бірлігі, мемлекеттің әскери күш-қуатын нығайту мәселесі болды. Жыраулардың тақырыбында елінің еркіндігі, тәуелсіздігі үшін күрескен батырлардың ерлік істері, жорықтары, ержүрегі, қайсарлығы арқау болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ақ киіз бүгінде де дәстүрде кездеседі: оны құрметті қонақтың орнына төсейді, жаңа туған баланы соған жатқызады. Балаға бұл — мәдени жады екенін айтыңыз. Сұраңыз: «Бүгін би сияқты адамдарды дауда кім татуластырады?» (сот, медиатор, отбасының үлкен кісісі).

⚠️ Жиі кететін қате. Хан мен сұлтанды шатастырма: хан бүкіл хандықты басқарды, ал сұлтан өз руын, тайпасын немесе ұлысын басқарды. Ал би мен батыр міндетті түрде шыңғыс әулетінен бола бермейді.

Өзіңді тексер

«Хан» деген не және сөз қайдан шыққан? Ең жоғары билеуші; атақ ежелгі түркі заманынан келеді (Орхон жазуы, VIII ғ.).
Сұлтан кім бола алды? Шыңғыс әулетінен тараған, билікті мұрагерлікпен иемденген адам.
Би немен айналысты? Дау шешті, елші, шешен болды, елмен елді бітістірді.
Батырларды неге құрметтеді? Олар мемлекеттің тәуелсіздігі мен қауіпсіздігінің кепілі болды.
«Шынжырқатар» дегеніміз не? Бір бидің бірнеше ұрпағы ел арасында билік құрған әулет.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Хан тағының мұрагері» деген ұғымды қалай түсінесің және оған мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. «Мұрагер» — билікті туу құқығы бойынша алатын адам. Хандарды қай әулеттен алғанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

Хан тағының мұрагері — билік дәстүр бойынша өтетін ханның ұрпағы (Жошы әулетінен).
Қазақ хандығында билік Жошы ұрпақтары арасында мұрагерлікпен берілді.
Мұрагерлікті сақтау мүмкін болмаса, ханды билер, батырлар және сұлтандар құрылтайда сайлады, содан кейін оны ақ киізге салып көтерді.
Мысал: Тәуке хан Жәңгірден кейін билікке келді (§ 56), ал Абылай ханның ақ киізге салып көтерілуі оқулықтағы суретте көрсетілген.

Жауабы: тақ мұрагері — билік мұрагерлік құқығымен Жошы әулетінен өтетін адам; мұрагерлікті сақтау мүмкін болмаса, ханды құрылтайда сайлаған.

№ 2

Батырлардың қоғамдағы орны және оларға қандай құрмет көрсетілген?

Қалай ойлаймыз. Алдымен батырлардың кім болғанын жаз, содан кейін құрмет белгілерін тізіп шық.