Жыраулар кімдер?

Эпостық жырларды сақтап, насихаттап, ұрпаққа жеткізген жырші-ақындар.

«Қобыланды батыр» эпосында не баяндалады?

Қыпшақтар мен ирандықтардың арасындағы соғыстар.

Ертетүркілік дәуір аңыздарында қандай қалалар аталады?

Баласағұн, Жанкент, Асанас, Құмкент, Жетіасар, Отырар, Тараз, Түймекент.

Қорқыт ата кім?

«Күй атасы», қобызбен тартқан күйлері ең көне күйлер қатарына жатады.

§ 58. XVI–XVII ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениеті

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VII бөлім: XVI–XVII ғасырлардағы экономика мен мәдениет. 163–165-беттер.

Нені үйренесің

Эпостар, аңыздар мен күйлердің неге тарихи дерек болатынын түсіндіруді.
XVI–XVII ғасырлардағы жыраулар мен батырлар жырларын атауды.
Күй дегеніміз не, оны қандай аспаптарда тартатынын және «күй атасы» кім екенін айтуды.
Халық ауыз әдебиеті халықтың жадын қалай сақтайтынын түсіндіруді.

Ой қозғау

«Ауыз әдебиеті» дегеніміз не? Қағазға түспей, ауыздан-ауызға айтылып, жырланып жеткен шығармалар.
Домбыра деген не? Қазақтың екі ішекті, шертіп тартатын аспабы.
Қыпшақтар кімдер? XI–XIII ғасырларда Қазақстан даласында өмір сүрген көшпелі халық.
XVI–XVII ғасырлар дегеніміз не? 1501 жылдан 1700 жылға дейінгі кезең. Бұл — 300–500 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Ән боп жеткен жад

Өлеңдер, тарихи аңыздар, ертегілер, мақалдар мен жұмбақтар ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жетті. Қазақ халқының тарихы мен мәдениетін көрсетуде жыраулық поэзияның, батырлық, тарихи эпостардың, билер мен шешендердің шығармашылығының алатын орны ерекше. Қазақ хандығының қалыптасуы, көшпелі және отырықшы өмірдің дамуы, мал шаруашылығы мен егін шаруашылығының, қосалқы кәсіптердің бір-бірімен үйлесімді дамуы халық ауыз әдебиетінің озық үлгілерінен көрініс тапты.

Батырлар жыры

Батырлар жыры (эпостар), ерлік дастандары көне заманнан бастау алған. «Қарабек батыр», «Ер Көкше», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр» сияқты ерлік дастандары Қарахандар заманында және XII–XIV ғасырлардағы қыпшақтар кезеңінде шыққан. Тарихи аңыздардың негізінде дамыған ортағасырлық ауыз әдебиетінде халықтың мұң-мұқтаждары, олардың тіршілігі, жауларына деген өшпенділігі бейнеленген.

Батырлар жыры елді, жерді дұшпандардан қорғап қалған, әскери өнердің қыр-сырын меңгерген жауынгердің ерлік істерін, адамгершілік қасиеттерін дәріптейді. Жырда батырлардың әскерді жинап, ұйымдастыра білген тұлғалық қасиеттері баяндалады. Онда батырлықпен қатар, тарихи оқиғалар, соғыс ұрыстары көрсетіледі.

«Қобыланды батыр» эпосы қыпшақтар мен ирандықтардың арасындағы соғыстарға байланысты туса,
«Ер Тарғын» Қырым хандығындағы өзара тартыстарға байланысты туған.

Эпостық жырларды сақтап, насихаттап, ұрпақтан-ұрпаққа жыраулар жеткізіп отырған. XVI–XVII ғасырлардағы қазақ халқының рухани өмірінің дамып өркендеуі сол дәуірдегі Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет және Марғасқа жыраулардың шығармаларынан анық көрінді.

Ертегілер мен батырлар

Батырлардың ерлігі, олардың елге сіңірген еңбегі тек эпостық жырларда ғана емес, аңыз-әңгімелерде, ертегілерде көрініс тапты. Адамзат ертегілер желісін қалыптастыруда ежелгі аңыздарды жетілдіріп, қиялдағы ойларын қосқан. Мысалы, батыр болатын бала сағат санап өседі, алты айда алты жастағы балаға айналады. Соның бірі — Алпамыс батырдың кейпінде көрініс тапқан. «Ер Төстік», «Құламерген», «Қамбар батыр» ертегілерінде батырлық өнермен қатар, аңшылық, мергендік дәріптелген.

Аңыздар: адамдар дүниені қалай түсіндірген

Аңыздар — халық ауыз әдебиетінің ең көне үлгілерінің бірі. Көне аңыздарда Жердің, судың, ғарыштың, хайуанаттардың, таулардың, өзендердің, көлдердің қалай пайда болғандығы, олардың қасиеттері түсіндіріледі. Аспан, Күн, Ай, жұлдыздар, шоқжұлдыздар туралы аңыздар қазақ халқының табиғат пен ғаламға қатысты білімдерінен хабар береді. Қазақ аңыздарының түп-тамыры сақ, үйсін, ғұн дәуірлеріне жатады.

Сонымен қатар тарихи аңыздар бар:

ортағасырлық аңыздар сол заманғы тарихи оқиғалармен, тарихи тұлғалармен байланысты өрбиді: Қорқыт ата, Асанқайғы, Алаша хан туралы аңыздар халықтың сол кезеңдегі болмысы мен дүниетанымын білдіреді;
Оғыз мемлекеті мен қыпшақтардың өзара қырқысы, оғыз ханшайымы Бегім ананың өлімі, Бегім ана мұнарасы туралы аңыздармен ұласып жатты;
қазақ халқының қалыптасуы, ру-тайпалар таңбасы, ұраны туралы аңыздар да тарихи оқиғалар желісімен астасып жатыр;
ертетүркілік, оғыз-қыпшақ дәуірлеріне жататын аңыздарда Баласағұн, Жанкент, Асанас, Құмкент, Жетіасар, Отырар, Тараз, Түймекент сияқты қалалардың өркендеуі мен күйреуіне байланысты ауызша жеткен тарихи деректер бар.

Ежелгі қалалар, жер-су атауларына байланысты тарихи аңыздардың деректік маңыздылығы ерекше.

Күй: дыбыспен айтылған әңгіме

Күй — домбыра, қобыз, сыбызғы сияқты музыкалық аспаптармен орындалатын ұлттық өнер түрі. Белгілі кезеңнің тарихи оқиғалары аңыз-әңгімелер, ертегілер, жыр-дастандар да көрініс табуымен қатар, халық күйлері мазмұнында да баяндалды. Күйші күйдің шығуына себеп болған оқиғаны, аңыз-әңгімені саз, әуен тілінде баяндап берген. Халық өзінің өмір жолын, қуанышын, мұң-шерін, сезімін күй арқылы да жеткізді. Күй өнері жеке музыкалық жанр ретінде қалыптасқанмен, оның мазмұны қағазға түспеді. Күйшілік өнерді меңгерген күйшілер күй түрлерін музыкалық аспапта орындау арқылы келесі ұрпаққа жеткізген.

Күйшілердің күйі арқылы айтысатын өнер сайысы күй тартыс деп аталған. Күй тартыста сайысқа түскен күйшілер қолма-қол күй шығара алған. Олардың бірі тартқан күйді екіншісі жалғастырып отырған.

Қазақ тарихында сақталып жеткен ең көне күйлер қатарына Қорқыт атаның қобызбен тартқан күйлері саналады. Қорқыт ата тұрмыс-тіршіліктен алған әсерін қобызға салып, күймен жеткізді. Сондықтан «Күй атасы – Қорқыт» атанған.

Аңыз бойынша, 1150–1225 жылдары өмір сүрген Кетбұға Жошының өлімін Шыңғыс ханға күймен жеткізген. «Ақсақ құлан – Жошы хан» күйі осылай туған екен.

📕 Оқулықтағы сәйкессіздік. Кетбұғаның өмір сүрген жылдары 1150–1225 деп берілген, ал Жошы, жалпыға бірдей мәліметтер бойынша, 1227 жылы қайтыс болды. Яғни Кетбұға Жошының өлімі туралы хабарды жеткізе алмас еді. Бұл — аңыз, сондықтан оны нақты тарихи дерек емес, халық жадының әңгімесі ретінде оқы.

🌟 Қазақтың суырыпсалма айтыс өнері мен күй өнері Қазақстанның алғашқы рухани өнер туындылары ретінде ЮНЕСКО халықаралық ұйымының тізіміне енген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге «Ақсақ құлан» күйін немесе Құрманғазының күйін тыңдаңыз. Одан сұраңыз: «Не естіп тұрсың: қуаныш па, мұң ба, шауып келе жатқан жылқы ма?» Міне, «дыбыспен айтылған әңгіме» осы.

⚠️ Жиі кететін қате. Жырау — тек әнші емес, жырші-ақын әрі кеңесші. Тарихшыларға олардың жырлары дерек ретінде керек: онда сол заманның оқиғалары мен ойлары бейнеленген.

Өзіңді тексер

Жыраулар кімдер? Эпостық жырларды сақтап, насихаттап, ұрпаққа жеткізген жырші-ақындар.
Қыпшақ заманында шыққан дастандарды ата. «Қарабек батыр», «Ер Көкше», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр».
«Қобыланды батыр» эпосында не баяндалады? Қыпшақтар мен ирандықтардың арасындағы соғыстар.
Ертетүркілік дәуір аңыздарында қандай қалалар аталады? Баласағұн, Жанкент, Асанас, Құмкент, Жетіасар, Отырар, Тараз, Түймекент.
Қорқыт ата кім? «Күй атасы», қобызбен тартқан күйлері ең көне күйлер қатарына жатады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жорық жырауы деп кімдерді айтамыз, оларға бұл атаудың берілу себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Сөздің өзіне назар аудар: «жорық» — әскердің жорығы, ал жырау — жырлаушы. Оқулық мәтінінде дәл анықтама жоқ, бірақ жырда батырлар мен әскердің ісі баяндалады.

Жауап үлгісі.

Жорық жырауы — хан мен батырлардың әскерімен бірге жорыққа шығып, соғыс жолында жүрген жырау.
Бұл атау оған жорықта жүргені үшін берілген: ол жауынгерлердің рухын көтеріп, ерлікке шақырған, батырлардың істерін жырлаған.
Жорық жырауының жыры — тарихи дерек: онда сол заманның оқиғалары мен әскери өмірі бейнеленеді.
Мысал ретінде XVI ғасырдағы жырау Доспамбетті атауға болады.

Жауабы: жорық жырауы — әскермен бірге жорыққа шығып, жауынгерлердің рухын көтеріп, батырлардың ерлігін жырлаған жырау; атау оның жорықта жүруінен шыққан.

№ 2

XVI–XVII ғасырлардағы жырау, ақындардың шығармашылығының басты тақырыптары қандай?

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы «Батырлар жыры» бөлімін қайта оқы: жырларда не жырланатынын тап.