§ 7. Екінші Шығыс Түрік билеушілерінің саясаты туралы тастағы жазба деректер
Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 20–23-беттер.
Нені үйренесің
- 682 жылы Екінші Шығыс Түрік қағанатының қалай құрылғанын айтуды.
- Басты кейіпкерлерді атауды: Елтеріс Құтлық қаған, Тоныкөк, Қапаған қаған, Білге қаған, Күлтегін.
- Тастағы жазулардың бізге не айтатынын түсіндіруді.
- Қағанаттың 744 жылы ыдырау себептерін атауды.
Ой қозғау
- Қағанат дегеніміз не? Басында қаған тұрған мемлекет.
- Шығыс Түрік қағанатымен бірінші рет не болды? Оны Таң империясы бағындырды (§§ 3–4).
- Жылнама мен тастағы жазудың айырмашылығы неде? Жылнаманы адамдар қағазға немесе жібекке жазады, ал тастағы жазуды оқиғаның замандастарының өздері қашап жазған.
Тақырыпты талдаймыз
Бостандық үшін күрес
Қытай ықпалына түскен түріктер тәуелсіздік үшін күреске шықты. 679 жылы 24 түркі тайпасы бірігіп, өз ортасынан қаған көтерді. Бірақ түріктер жеңіске жете алмады: қаған қаза тауып, әскерлері толық талқандалды. Олар ортақ жауға қарсы бірігіп күресудің орнына өзара алауыз болып, жеңіліске ұшырады. Осылайша түріктердің азаттық қозғалысының бірінші кезеңі аяқталды.
682 жылы Ашина Құтлық өзінің азғана серіктерімен жаңа көтерілісті бастады. Оның рухани қолдаушысы данышпан Тоныкөк еді.
💡 Тоныкөк пен Күлтегінді шатастырма: Тоныкөк — қағанның дана кеңесшісі, ал Күлтегін — Білге қағанның інісі, әйгілі қолбасшы.
Көтеріліс қалай басталды
Көтерілісшілер тобы небәрі 700 адамнан тұрды. Олар Қарақұм қаласын басып алып, өз сандарын 5000 адамға дейін көбейтті. Тоныкөк ескерткішіндегі мәтінде бұл мәселе былай баяндалады: «Бөд (тақ) киесі қалмады. Орман, тау арасында қалғаны жиылып жеті жүз болды. Екі бөлігі атты еді. Бір бөлігі жаяу еді… Біріктірушісі мен едім. Одан соң көктегі Тәңірі білік бергендіктен, өзім құдіретті қағанмен ұғыстым».
Бұл деректе құдіретті қаған аталып отырған Құтлықты көтерілісшілер Қарақұмда Елтеріс қаған деген атпен таққа отырғызған. Ол Тоныкөктің ақылымен мемлекетті нығайту үшін жорықтарға аттанды.
📌 Есте сақта! Елтеріс Құтлық қаған таққа отырған 682 жылдан бастап Екінші Түрік қағанатының тарихы басталды.
Қағандықты нығайтқан Елтеріс қаған байырғы отаны Өтікенге (Хангайға) көшірді.
Уақыт таспасы
Елтеріс және Қапаған
Елтеріс қағанатты нығайтып, жауларын шошытты. Білге қаған өз ескерткішінде ол туралы былай жазды: «…Тәңірі күш берген үшін әкем-қағанның (Елтеріс қағанның) әскері бөрі сияқты еді. Жаулары қой сияқты еді… Жорыққа аттанды. Жиырма рет соғысты. Тәңірі жарылқағаны үшін елді елсіретпеді, қағандықты қағансыратпады. Жауын баз қылды. Тізеліні бүктірді, бастыны жүгіндірді. Әкем-қаған елін (төрін) орнатып, ұша барды».
Елтеріс қайтыс болған соң, балалары жас болғандықтан, қағанның інісі Қапаған қаған тақ иесі болды. Ол Қытайға жасаған жорықтары кезінде қалаларды тонап, сан мыңдаған адамды тұтқындап кетіп отырды. Ол түріктердің айбарлы мемлекетін қалпына келтірді. Оның әскерінің саны 400 мың адамға жеткен. Мойынчор мәтінінде Қапаған қағанның жорықтары туралы мынадай мәлімет бар: «Барлығы жиырма бес рет жорыққа шығып, он үш рет соғыстық. Елдігін елсіреттік, қағандығын қансыраттық. Тізеліні бүктірдік, бастыны жүгіндірдік…»
Бірақ ел болу үшін көшпелілерді күшпен біріктіруге мәжбүр болып отырған Қапаған қағанның көреген саясатын өзгелер түсіне алмады. Кейбір түркі тайпалары оған қарсы көтеріліске шықты. Осындай дүрбеленде — 716 жылы Қапаған қаған қаза болды. Күллі түріктің басын қоспақ болған Қапаған қағанның мақсаты жүзеге аспай қалды.
Білге қаған және Күлтегін
Қапағанның орнына тақты атақты Құтлық қағанның үлкен ұлы Мойынчор Білге қаған деген атпен иеленді. Ол данагөй кеңесші Тоныкөктің кеңесімен Қытайға бейбіт келісімшартын ұсынып, көтерілістерден әлсіреген қағанатты қайта нығайтуды көздеді. Білге қағанның осындай игі мақсаты мен өрелі істері оған арналған жазбада төмендегіше баяндалады: «…Түркі халқының атақ-даңқы өшпесін деп Тәңірі әмірімен қаған болдым. Ең болмаса дәулетті халықты билемедім. Іші ассыз, сырты тонсыз, әлсіз, нашар халықты басқардым… Түркі халқы үшін түн ұйықтамадым. Күндіз отырмадым».
Білге қаған байырғы Түрік қағанатын қайта қалпына келтірді. Енді Қытайдың түркітілдестерді өзара қарсы қойып, бөлшектеп ұстау саясаты жүзеге аспай қалды.
📌 Есте сақта! 721 жылы Таң империясы Білге қағанмен бейбіт келісімшарт жасауға мәжбүр болды. Мұның өзі Қытай тарапынан Түрік қағанатының дербес, тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалуы еді.
Білге қағанға бауыры әрі әйгілі қолбасшысы Күлтегіннің 731 жылы дүниеден қайтуы аса ауыр тиді. Қаһарлы Күлтегіннен қаймығып жүргендер енді біртіндеп бас көтере бастады. 734 жылы Білге қағанды өзінің сенімді уәзірі у беріп өлтірді. Енді түркі мемлекетінде тақта отырған қағанды өлтіру әдетке айналды. Осындай ауыр ахуалда басмыл, қарлұқ, ұйғыр тайпалары қағанаттан бөлініп шығу әрекетін бастады. Мұның өзі Түрік қағанатының ыдырап кетуіне алып келді.
📌 Есте сақта! 744 жылы ұйғырлардың Яғлахар тайпасы Екінші Шығыс Түрік қағанатының соңғы Болмыш қағанын өлтірді. Осылайша жікшілдердің кесірінен айбынды Екінші Түрік қағанаты біржолата құлады.
Түрік қағанаттарына билік жүргізген Ашина әулеті де биліктен ығыстырылды. Сөйтіп, тәуелсіздікті кастерлемеген, айбынды қағандарын сақтамаған елдің мемлекеттігінің оп-оңай күйреп кететінін тарих тағы да дәлелдеді.
🌟 Білге қаған, Күлтегін және Тоныкөк жазбалары Моңғолияда тасқа қашалған. Бұл — көне түркі жазуының ең әйгілі ескерткіштері. Білге қағанның тәжінің, оның ескерткішінің және Күлтегін ескерткішінің суреттері оқулықта бар (20–22-беттер).
👨👩👧 Ата-анаға. Білге қағанның жазбасындағы сөздерді бірге оқыңыздар: «Түркі халқы үшін түн ұйықтамадым. Күндіз отырмадым». Баладан сұраңыз: «Тек соғыс туралы емес, халқы туралы ойлайтын билеуші болу нені білдіреді?» Бұл — өз басы үшін билік пен халық үшін билік арасындағы айырмашылық туралы әңгімелесуге жақсы себеп.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Екінші қағанаттың алғашқы қағаны кім болды? Елтеріс Құтлық қаған (682 ж.).
- Оның кеңесшісі кім? Тоныкөк.
- 734 жылы не болды? Білге қағанды уәзірі у беріп өлтірді.
- Қағанат қалай аяқталды? 744 жылы ұйғырлар соңғы Болмыш қағанды өлтірді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Оқушылар үш топқа бөлініп, бірінші топ Елтеріс қаған, екінші топ Білге қаған, үшінші топ Қапаған қаған болып, олардың ерліктерін сипаттап эссе жазады.
Қалай ойлаймыз. Әр қаған үшін оқулықтан 2–3 нақты факті ал: қашан билік етті, не істеді, қандай мұра қалдырды.
Жауап үлгісі.
1-топ. Елтеріс қаған.
- 682 жылы 700 серігімен көтеріліс бастады; рухани қолдаушысы — Тоныкөк.
- Қарақұмды алып, сандарын 5000-ға дейін көбейтті; таққа Елтеріс қаған атымен отырды.
- Ордасын байырғы отаны Өтікенге (Хангайға) көшірді; жиырма рет соғысты.
- 691 жылы (кейбір деректерде 693 жылы) қайтыс болды.
2-топ. Білге қаған.
- Елтерістің үлкен ұлы Мойынчор; Тоныкөктің кеңесімен Қытайға бейбіт келісімшарт ұсынды.
- 721 жылы Таң империясы келісімшарт жасады: қағанат тәуелсіз ел ретінде мойындалды.
- «Түркі халқы үшін түн ұйықтамадым. Күндіз отырмадым», — деп жазды.
- Інісі Күлтегіннен 731 жылы айырылды, 734 жылы уәзірі у беріп өлтірді.
3-топ. Қапаған қаған.
- Елтерістің інісі; жас Мойынчор мен Күлтегіннің орнына таққа отырды.
- Қытайға жорықтар жасап, қалаларды алып, мыңдаған тұтқын әкелді; әскері 400 мыңға жетті.
- Көшпелілерді күшпен біріктіруге тырысты, бірақ кейбір тайпалар көтеріліске шықты.
- 716 жылы дүрбеленде қаза болды.
Эссе үлгісі. Екінші Шығыс Түрік қағанаты 682 жылы 700 адамнан басталды. Елтеріс Құтлық пен дана Тоныкөк тек соғыспай, түріктерді біріктіруге де күш салды: ордасын байырғы Өтікенге көшірді. Елтеріс қайтыс болған соң билікті Қапаған қаған алды: ол Қытайға жорық жасап, 400 мыңдық әскер жинады, бірақ көшпелілерді күшпен біріктірмек болған саясатын тайпалар түсінбеді, ол 716 жылы қаза болды. Білге қаған бейбітшілікті таңдады: 721 жылы Таң империясы қағанаттың тәуелсіздігін мойындады. Оның қасында інісі әйгілі қолбасшы Күлтегін болды. Екеуі өлген соң қағандарды өлтіру әдетке айналды, ал 744 жылы қағанат құлады. Қорытынды: бірлік болмаса, мемлекет те берік тұрмайды.
Жауабы: әр топ өз қағаны туралы эссені жоғарыдағы жоспар бойынша жазады: Елтеріс — көтеріліс және қағанатты қайта құру, Қапаған — жорықтар мен 400 мың әскер, Білге — бейбіт келісімшарт және жазбадағы сөздері.
Жадынама
- Даталар: 679; 682; 691 (693); 716; 721; 731; 734; 744.
- Орындар: Қарақұм, Өтікен (Хангай), Моңғолия (Орхон).
- Терминдер: тәуелсіз мемлекет, уәзір, бейбіт келісімшарт, жазба, дерек.