§ 60. Егіншілік және қосалқы кәсіптердің дамуы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VII бөлім: XVI–XVII ғасырлардағы экономика мен мәдениет. 170–174-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақстанда егіншілікпен қай жерлерде айналысқанын және не өсіргенін айтуды.
• Егістікті қалай суарғанын және қандай құралдармен жұмыс істегенін түсіндіруді.
• Аңшылық түрлерін атауды: құс салу, ит қосу, қақпан құру.
• Қазақтардың балық аулаумен қалай және қайда айналысқанын сипаттауды.

Ой қозғау

• Көшпенділер негізінен немен күн көрді? Мал шаруашылығымен: қой, жылқы, түйе бақты.
• Арық деген не? Суды егістікке, бау-бақшаға жеткізетін шағын жасанды өзен.
• Құс салу деген не? Адам қолға үйретілген жыртқыш құсты аңға салатын аңшылық.
• Егін деген не? Адамдар жерге себетін, өсіріп, өнімін жинайтын дақыл: бидай, арпа, тары.

Тақырыпты талдаймыз

Егіншілік: тек мал емес

Егіншілік — Қазақстан аумағында өмір сүрген ежелгі тайпалардың шаруашылығында мал өсірумен қатар дамыған негізгі кәсіп. Мал өсіру мен егін егу бірін-бірі толықтырып, өзара байланыста дамыды.

Қай жерде дамыды: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аймағында, Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің бойында, Қаратау жотасы анғарларында, табиғи суқоймалары бар жерлерде кеңінен таралды. Сондай-ақ Қаратаудан басталатын өзендердің анғарларында, Ұлытау төңірегінде, Атбасар даласында да шоғырланды. Бұл өңірлерде ортаазиялық егіншілік мәдениеттер ықпалымен егіншілік жедел дамып, диқаншылықты кәсіп ететін халқы бар қалалар мен мекендер қалыптаса бастады.

Не өсірді: негізінен тары, ішінара бидай, арпа, жүгері егілетін. Жүзім мен бау өсіру кең таралған. Егіншілік суармалы болды: суды арықтармен жеткізді.

Егіншіліктің үш орталығы

• Сығанақ — Сырдарияның орта ағысындағы егіншілік аймағы. Қала мен оның төңірегіндегі қыстақтардың халқы суармалы егіншілікпен айналысты. Жақын маңайдағы суармалы учаскелерде бау-бақшалар мен бақша дақылдары өсірілді, дәнді дақылдар егілетін суармалы және телімді жерлер одан алысырақ орналастырылды. Егістік алқаптары Сырдариядан бастау алатын тоған, арықтармен суарылды. Арықтар өз бастауларын Сырдария өзенінен алған.
• Ясы (Түркістан) — екінші орталық. Бұл жер халқы астықпен және ауылшаруашылығының басқа өнімдерімен тек өз мұқтаждарын қамтамасыз етіп қана қоймай, артығын Түркістанның базарларында да шығарып, табыс көзіне айналдырып отырды. Аймақта дәнді дақылдар, атап айтқанда, бидай, арпа, сондай-ақ бау-бақша дақылдары өсірілгені айтылады.
• Отырар, Сауран және Сайрам алқабы да егіншіліктің ірі ошақтары болды. Сауран қаласы мен егістік жерлерін суару үшін Қаратаудың сілемдерінен алып келетін өзен-жылғалар мен кәріз арқылы шығарылатын жерасты сулары пайдаланылады. Сайрам егіншілік, ірі сауда және қолөнер орталығы болды. Сайрамның өзінде екі қабат етіп қоршалған қорған ішіндегі алқапта бау өсірілді, ал қорған сыртында дәнді дақылдар егілетін көлемді егістік жер жатты.

💡 Егіншілік дамыған аудандарда белгілі дәрежеде қала өмірі де сақталып қалды.

Далада қалай еңбек етті

Негізінен тары, ішінара бидай, арпа, жүгері егілетін. Егіншілік құралдары өте қарапайым, өздері дайындап алған заттардан тұрады: соқа, тырма, айыр, кетпен, орақ, тас диірмен болды. Тұқымды қолмен себетін. Астықты қырмандарда ат тұяғымен, кейде астық токпақтарымен, тұлықтастармен бастыратын. Астықты ауылдық мекендерде құрғақ жерден қазылған ұраларда, қалалық мекендерде қатты күйдірілген қыштан жасалған хұмдарда сақтаған.

Оқулықтағы суреттерде: астық дәнін сабағынан ажырататын тұлықтас (ұзынша, ойығы бар кедір-бұдыр тас) және тастан жасалған қолдірмен (екі дөңгелек тас, үстіңгісінде тесік бар).

Аңшылық: бүркіт, тазы және қақпан

Аңшылық пен саятшылық кәсібі қазақ жерінде ежелде малшаруашылығынан бұрын қалыптасқан. Аң-құс аулаудың тәсілдері мен құрал-саймандары сан ғасырлар бойында біртіндеп дамыған. Орта ғасырларда құс салу, ит қосу, қақпан құру сияқты тәсілдер барынша кеңінен қолданылған.

Құс салу. Аңшылықтың байырғы түрі — құс салу. Жыртқыш құстарды баптап аң-құсқа салу «саятшылық» деп аталды. Саятшылар арасында ең көп тараған бүркіт, қаршыға және сұңқар салу болды. Осы арқылы жабайы қаз, үйрек, дуадақ, қоян т.б. аң-құстар ауланды. Саятшылар топ болып аңға шығып, көңіл көтеріп отыратын да болған. Әсіресе хан-сұлтандар мен байлар, сауықшыл адамдар өте үлкен топ болып саятшылық жасаған.

Ит қосу. Аңшылықтың кең тараған және байырғы түрі — ит қосу. Жақсы жүгіретін аңшы ит тұқымы тазы деп аталған. Тазы — өте шапшаң, ұшқыр ит. Тазыны күшік кезінен ұсақ аңдарға салып ауыздандырып, із кесуге үйретеді. Азулы тазылар қасқырды қуып жетіп, аңшының өзі немесе өзге иттер келгенше жібермей тұрады.

Қақпан құру. Қақпан құру — аңшылықтың ең байырғы әдісі. Қазақ аңшылары оның бала қақпан, қазақ қақпан, тісті қақпан сияқты түрлерін пайдаланған. Бала қақпан қарсақ, түлкі, суыр т.б. ұсақ аңдарды ұстауға, ал қазақ қақпан мен тісті қақпан қасқыр, аю, сілеусін, қабылан аулау үшін құрылады. Ұстайтын аңына қарай қасқыр қақпан, түлкі қақпан, тышқан қақпан деп те аталады. Қақпанды киік, ақбөкен, қарақұйрыққа да құрған.

Қазақ аңшылары аң аулаудың ұрып алу, тұзақ құру, тор құру, ор қазу, атып алу сияқты әдістерін жетік меңгерді.

Е. Корнеевтің «Саят құрушы қазақтар» (XIX ғ.) суретінде: аттылы адамдар, қасында тазылар, біреуінің қолында құс, ал өзен жағасында жатқан мерген бейнеленген.

🌟 Саятшылық кезінде аңшылар көбіне топ болып, көңіл көтере отырып аңға шыққан: әсіресе хан-сұлтандар мен байлар өте үлкен топпен саят құрған.

Балық аулау

Балық аулау ерте кезеңде қарапайым түрде болды. Әуелі балықты тұйық жерге қуып қамап, қолмен немесе шанышқы түйреп ұстаса, соңынан қайықты пайдаланып қармақпен аулады. Балықшылар балық аулауға қажет жабдық, аспаптарды жасап алуды үйренді, балық аулаудың тиімді мезгілдерін, орындарын, әдіс-тәсілдерін меңгерді.

Балық аулау кәсібі Каспий, Арал теңізі, Балқаш көлі және өзен бойларында дамыды.

Балықшылар балық аулауда қажетті құрал-саймандардың түрлерін жетілдіріп және өздері жасап алып отырды. Балық аулау құрал-саймандарын ау, қармақ, шанышқы сияқты аспаптар құрады. Теңіз бен үлкен көлдерге ау құруға қайықпен шықты. Қайықты жергілікті ағаш шеберлері жасады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жазда су жағасында немесе далада болсаңыз, баладан сұраңыз: «Мұнда үш кәсіптің (егіншілік, аңшылық, балық аулау) қайсысы мүмкін болар еді?» Содан кейін Алтайдағы немесе Қазақстанның оңтүстігіндегі бүркітпен аң аулау туралы бейне көріңіздер.

⚠️ Жиі кететін қате. Қазақтар тек көшпелі болған деп ойлама. Сырдария, Шу, Талас аңғарларында және Қаратау бөктерінде қалалары мен бау-бақшалары бар егіншілер де өмір сүрді, ал малшылар мен егіншілер бірін-бірі толықтырды.

Өзіңді тексер

• Егіншілер қандай құралдарды пайдаланды? Соқа, тырма, айыр, кетпен, орақ, тас диірмен.
• Астықты қалай сақтады? Ауылда құрғақ жерден қазылған ұраларда, қалаларда күйдірілген қыштан жасалған хұмдарда.
• Қазақтар аңды немен аулады? Жыртқыш құстармен (құс салу), тазымен (ит қосу) және қақпанмен.
• Балық аулауда қандай құрал-саймандар болды? Ау, қармақ, шанышқы, қайық.
• Сайрамның ерекшелігі неде? Егіншілік, ірі сауда және қолөнер орталығы; қорған ішінде бау өсірілген.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Егіншілікке байланысты қандай мақал-мәтелдерді білесің? Олардың мәнін қалай түсінетіндігіңді дәптерге жаз.

Қалай ойлаймыз. «Егін», «еңбек», «жер», «астық» деген сөздері бар мақалдарды іздеп көр. Олар не үйрететінін айт.

Жауап үлгісі.

Әжең мен атаңнан тағы 2–3 мақал сұрап, дәптеріңе жаз да, мәнін өз сөзіңмен түсіндір.

Жауабы: егіншілік туралы 3–4 мақал мәнімен: бәрі еңбектің және уақытында істелген жұмыстың қадірін айтады.

№ 2

Аңшылықтың кең тараған қандай әдіс-тәсілдері бар?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі үш негізгі түрді еске түсір.

Шешуі.

1. Құс салу (бүркіт, қаршыға, сұңқар) — саятшылық.
2. Ит қосу (тазы).
3. Қақпан құру (бала қақпан, қазақ қақпан, тісті қақпан). Қосымша: ұрып алу, тұзақ құру, тор құру, ор қазу, атып алу.

Жауабы: құс салу, ит қосу және қақпан құру.

№ 3

Балықтың қандай түрлерін білесің және балық аулауға арналған қандай құралдар пайдаланылған?

Қалай ойлаймыз. Балықтың атын өз біліміңнен ата, ал құралдарды параграфтан ал.

Жауап үлгісі.

• Балық түрлері: бекіре, сазан, жайын, шортан, көксерке, алабұға, табан, нәлім.
• Құралдар: ау, қармақ, шанышқы. Теңіз бен үлкен көлдерге ау құруға қайықпен шыққан, қайықты жергілікті ағаш шеберлері жасаған.
• Алғашында балықты тұйық жерге қуып қамап, қолмен немесе шанышқымен ұстаған.

Жауабы: балықтың түрлері — бекіре, сазан, жайын, шортан және т.б.; құралдары — ау, қармақ, шанышқы, қайық.

№ 4

«Саят құрушы қазақтар» суретіне қарап, саятшылық тақырыбында эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Эссе — 5–7 сөйлем: не көріп тұрсың, не сезесің, не үйретеді. Сурет 172-бетте (Е. Корнеев, XIX ғ.).

Жоспар.

1. Суретте не бар: өзен жағасы, аттылы адамдар, тазылар, аңшының қолындағы құс.
2. Аң аулау қалай өтеді: аңшы құсты аңға салады, тазылар қосылады, мерген бақылайды.
3. Қандай қасиет керек: шыдамдылық, шеберлік, құспен тіл табыса білу.
4. Бұл не береді: саятшылық — ежелгі өнер, бұрыннан келе жатқан дәстүр.
5. Қорытынды.

Үлгі. «Суретте өзен жағасындағы дала көрінеді. Аттылы адамдардың қасында тазылар жүр, біреуінің қолында құс отыр. Аңшы құсты аңға салады, ал тазылар аңды қуады. Суретте өзен жағасында жатқан мерген де бар. Саятшылық шыдамдылықты, шеберлікті және жануармен тіл табыса білуді қажет етеді. Бұл — қазақтардың ежелгі өнері, оны ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ұрпаққа жеткізіп келеді».

Жауабы: жоспар мен үлгі бойынша жазылған эссе.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: мәтіндегі «Еске түсір!» айдары. Аңшылық кәсібінің ежелгі дүниеде қолданылған алғашқы әдістері қандай еді?)

Қалай ойлаймыз. Мәтінде: аңшылық малшаруашылығынан бұрын қалыптасқан, ең байырғы әдіс — қақпан құру.

Жауап үлгісі.

• Аңшылық қазақ жерінде ежелде, малшаруашылығынан бұрын қалыптасқан.
• Аң-құс аулаудың тәсілдері мен құрал-саймандары сан ғасырлар бойында біртіндеп дамыған.
• Аңшылықтың ең байырғы әдісі — қақпан құру.
• Одан басқа ежелгі әдістер: ұрып алу, тұзақ құру, тор құру, ор қазу, атып алу.
• Кейін құс салу мен ит қосу кең тарады.

Жауабы: аңшылық малшаруашылығынан бұрын қалыптасқан; алғашқы әдістер — қақпан, тұзақ, тор, ор қазу, атып алу, одан кейін құс салу, ит қосу.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Еске түсір!» айдары, балық аулау бөлімінен кейін. Балық аулау қай кезеңде қалыптасты? Алғашқы балық аулау құралдары қандай болды?)

Қалай ойлаймыз. Абзацтан жауап ал: алғашында қалай ұстады, кейін не пайда болды.

Жауап үлгісі.

• Балық аулау ерте кезеңде қарапайым түрде болды.
• Алғашында балықты тұйық жерге қуып қамап, қолмен немесе шанышқы түйреп ұстаған.
• Кейін қайық пен қармақ пайда болды; ау, қармақ, шанышқы балық аулаудың құралдарына айналды.
• Нақты жыл оқулықта аталмаған: тек «ерте кезеңде» делінген.

Жауабы: балық аулау ерте кезеңде қалыптасты; алғашқы тәсіл — балықты тұйық жерге қуып қамап, қолмен немесе шанышқымен ұстау, кейін қайық пен қармақ, ау пайда болды. Нақты жыл оқулықта жоқ.

Жадынама

• Жерлер: Сығанақ, Ясы (Түркістан), Отырар, Сауран, Сайрам, Қаратау, Сырдария, Шу, Талас, Арыс, Атбасар даласы, Ұлытау; Каспий, Арал, Балқаш.
• Терминдер: егіншілік, аңшылық, саятшылық, балық аулау, қақпан.
• Ең бастысы: егіншілік пен мал шаруашылығы бірін-бірі толықтырды; аңшылық пен балық аулау қосалқы кәсіп болды.

Шағын тест