Кереге деген не?

Киіз үйдің шеңберленген қабырғасы.

Шаңырақ неге күнге ұқсайды?

Жоғарыдан қарағанда шаңырақ шеңбер, ал уықтар оның сәулелері тәрізді.

Қыстық киіз үйдің жазғыдан айырмашылығы неде?

Бір үзікке кем жабылып, кіші етіп тігіледі, екі қабат киіз жабылады, түсі қоңыр немесе сұр, ішінде ошақ тұрады, етегі құммен көмкеріледі.

§ 59. Қолөнер – дәстүрлі материалдық мәдениет мұрасы

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). VII бөлім: XVI–XVII ғасырлардағы экономика мен мәдениет. 165–170-беттер.

Нені үйренесің

Қазақтардың қолөнері: ұсталық, зергерлік, сүйек өңдеу, тоқымашылық туралы айтуды.
Киіз үйдің бөліктерін атауды: кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық, түндік және т.б.
Киіз үйдің қалай тігілетінін және оның неге көшпенділер материалдық мәдениетінің шыңы саналатынын түсіндіруді.
Қыстық баспананың жазғы үйден айырмашылығын және қыстық баспаналардың түрлерін сипаттауды.

Ой қозғау

Қолөнер деген не? Шебер өз қолымен тапсырыспен немесе сатуға бұйым жасайтын кәсіп.
Көшпенділер кімдер? Мал соңынан бір жерден екінші жерге көшіп жүретін адамдар.
Киіз неден жасалады? Жүнді басып, шиыршықтап жасайды (негізінен қой жүнінен).
XVI–XVII ғасырлар дегеніміз не? 1501 жылдан 1700 жылға дейінгі кезең; бұл — 300–500 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Ұсталық, зергерлік, сүйек өңдеу, тоқымашылық

XVI–XVII ғасырларға саятын қолданбалы өнер туындылары мен ұсталық өнердің дамуының басты айғағы болатын шеберханалар орындары ортағасырлық қала орындарынан көптеп табылған. Ортағасырлық қалалар орындарынан темір балқытатын пештер, ұсталық шеберханалар орындары сақталып қалған.

Темір ұсталары кетпен, күрек, балта, балға, шоттар, орақ, пышақ, жер жыртатын шойын тістер соққан. Темір ұсталары шойын балқытып, қазан құйған.
Темір ұсталары мыс пен қоладан бұйым жасаумен көбірек шұғылданды. Олар түрлі қоңыраулар, тұрмыстық бұйымдар жасады. Қару-жарақ соғу ісімен де темір ұсталары айналысты.
Зергерлік өнер. Зергерлік өнер туындылары түрлі өрнектермен безендірілді. Әшекей бұйымдары көбінесе күмістен соғылды. Білезіктердің ұштарын жыланның басы тәрізденіп бітетін түрлерінің кездесуі наным-сенімдермен байланысты. Бұйымдарға асыл тастарды орнату әсемдік талғаммен және асыл тастардың табиғи қасиетіне сенумен, «тіл-көзден» қорғану сенімімен де байланысты болды. Асыл тастар орнатылған, ою-өрнектермен безендірілген капсырмалар, түймелер, белдіктер зергерлік өнердің жоғары даму деңгейін көрсетеді.
Сүйек өңдеу өнері де қазақ халқының қолөнерінің байырғы үлгісі. Қазақ жерінің байырғы халқы үй жануарлары мен дала аңдарының сүйектерін өңдеп, түрлі қажеттеріне жаратқан. Қойдың кәрі жілігінен тескіштер мен біз жасаған, қабырға сүйектерінің басындағы кермегін ою-өрнек түсіретін қалып ретінде қолданған. Ірі жануарлардың жауырын сүйектерін жазу тақтасы ретінде, ұсақ малдардың жауырын сүйектерін жиһаз бетін өрнектеуге пайдаланған. Ұсақ қойдың қабырға сүйектерімен музыкалық аспаптарды, сәндік беттерін, ердің алдыңғы қастарын әшекейлеген.
Тоқымашылық өнер. Ортағасырлық қала орындарынан, қоныстардан ұршық бастарының, маталар іздерінің, мақта жіптері талшықтарының, мақта көрпелер қалдықтарының табылуы тоқымашылық өнердің дамығандығынан мәлімет береді. Тоқымашылық өнердің кең тараған туындысы кілем тоқу еді. Ал мата көшпелілердің қажет еткен сауда-саттық өнімдерінің бірі болды. Қажетті маталарды өзге елдерден айырбастап алып отырды.

Киіз үй: арбадағы үйден жиналмалы үйге дейін

Қазақтардың материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктері мен құндылықтары баспанасынан көрінеді. XVI ғасырда дала көшпелілері арбалар үстіне тігілген жылжымалы киіз үйлермен көшкен. XVII ғасырдың бас кезінен кейінгі деректерде қос дөңгелекті арбалар ғана айтылады. Арба-үйлермен көшуден жиналмалы киіз үйлермен көшуге ауысу көшпелілер тұрмысында ірі бетбұрыс болған.

Киіз үй неден тұрады

Қазақтың киіз үйінің негізгі қаңқасын, яғни ағашын «сүйегі» деп атайды. Сүйегі кереге, сықырлауық, уық, шаңырақ деген бөліктерден тұрады. Киіз үйдің сүйегін арнайы дайындалған, кептірілген ағаштан жасайды.

Кереге — үйдің шеңберленген қабырғасын құрайды. Кереге жасау үшін арнайы даярланған ағаштарды таспамен бекітеді (көктейді). Көктеліп біткен керегенің әр бөлігі қанат деп аталады. Қанат саны үй көлеміне байланысты арта береді. Орташа үйге 6–8, үлкен үйге 12-ден бастап 18 қанатқа дейін дайындалған. Кереге санына қарай 6 қанатты үй, 8 қанатты үй деп айтады. Керегенің аяғы, басы, саганағы болады. Саганағы деп екінші қанатпен немесе босағамен кірігер жерін айтады.
Уық — кереге мен шаңырақты біріктіріп тұратын негізгі бөлшек. Уықтың кереге жақ бөлігін «шиіні», шаңыраққа ұласар бойын «қары», төрт қырлы ұшын «қалам» деп атайды. Уықтың қары геометриялық өрнектермен нақышталады. Үйді жыққан кезде топтап байлайтын уықбау оның қарына байланады.
Шаңырақ киіз үйдің сүйегін тұтастырып тұрады. Оған уық келіп сұғынатын «қаламдықтар» тесіледі. Қаламдық саны шаңырақ көлеміне қарай жасалады. Киіз үйге күмбезді түр беріп, түндікті керіп тұру мақсатында жарты ай бейнелес шыбықтарды иіп әкеп айқастырып, шаңырақ шеңберіне бекітеді. Бұл «күлдіреуіш» деп аталады. Күлдіреуіш арқылы үйге жарық түседі, қыста киіз үй ішіне ошақ орнатса, одан түтін шығады. Егер киіз үйге жоғарыдан төмен қарасақ, онда шаңырақ күнге, ал уық керегелері оның сәулелеріне ұқсас.
Сықырлауық есік кереге шеңберін тұйықтап, киіз үйге кіріп шығатын есік қызметін атқарады. Сықырлауық табалдырық пен маңдайшадан, қос босағадан, жарма беттен құралады. Қос босаға мен маңдайша ауқымды келетін көгеріс немесе зооморфты өрнектермен, ал есік беті нәзік өрнектермен безендіріледі. Кейде тапсырысқа орай бедерлі сүйекпен немесе металдармен әсемделеді. Қазақ халқында «Киіз үйдің көркі мен байлығы босағадан басталады» деген сөз бар. Сондықтан да есікті ою-өрнектермен бедерлеуге шеберлер ерекше мән берген.

💡 Есте сақта! Гүл, жапырақ, өсімдік бейнесін беретін өрнектерді көгеріс дейді. Ал қошқармүйіз, құсқанат, түйетабан, тышқанізі, тайтұяқ сияқты өрнектерді зооморфтық өрнектер деп атайды.

Киіз үйдің жабуы

Киіз үйдің сүйегі құрылып болған соң, кереге сыртынан ші тұтылып, туырлық, ұзік, түндік, киіз есік сияқты киіз әбзелдері жабылады.

Ші — кереге сыртынан тұтылатын құрау;
туырлық — кереге іргесінен уықтың іргесіне дейінгі жерді жабады;
ұзік — туырлықтың үстінен бастап уықты шаңырақ шеңберіне дейін жабады;
түндік — шаңырақты жабады;
киіз есік — сықырлауықты жауып тұрады.

Киіз үйдің сыртқы киіз әбзелдері жазда салқындықты сақтап, күн сәулесін өткізбеу, көктем мен күздің жанбырлы күнінде тамшы өткізбеу, қыста жылу сақтау қызметін атқарады. Ақ орда, отау үй сияқты ақ киізбен жабылатын үйлер үшін ұзікті пісірілген ақ киізден пішіп, ою-өрнектермен безендіреді. Кей жағдайда киіз түсін ағарта түсу үшін бор қосып бояған. Киіз үйге салтанатты сипат беру үшін пішілген киіз үзігін өрнекті жіппен жиектеп, мақпал немесе шұғадан ою бастырған.

Киіз үйді тіккенде үй сүйегі бір-бірімен бау-басқұрлар, құр, таңғыш, шалма белдеу, балақбау, ықбау, желбау арқылы біріктіріліп танылады. Бау-басқұрлар киіз үй сүйегін бір-бірімен ұстастыру, сыртқы киіздерін бастырып тұру мақсатында қолданылады.

🌟 Бұл қызық! Әрбір үй мүшесі киіз үйдің қай жерінен орын алу керектігін біледі. Киіз үйге 50 адамға дейін сыйған.

Оқулықтағы суреттерде: киіз үйдің ішінде қызыл түсті күмбез-қаңқа мен керегелер, сандықтар, кілемдер мен маталар көрінеді. Сырттан қараған киіз үй ақ киізбен жабылған, төменгі жиегі қара, өрнекті, есігі екі жақты. Ескі фотосуреттегі («Мешіт есебіндегі киіз үй») киіз үйдің шаңырағының үстінде ай белгісі көтеріліп тұр.

Киіз үй қалай тігілген

Киіз үйді есіктен, кереседен бастап тігеді, ол ертеден шығысқа қаратылған. Қадамдар төмендегідей.

Қыстық баспаналар

Ертеде қазақтар қыс мезгілінде де киіз үйді қолданған. Көшпелі қазақтар қыс кезінде үй керегесін тереңдетіп қазылған шұңқырларға орнатып тігіп, екі қабат киізбен жапқан, етегін құммен көмкеріп, сыртынан қамыспен қоршаған киіз үйлерде отырған. Ортасында орнатылған ошақта үнемі от жанып тұрған.

Қыстық киіз үй жаздық киіз үйден кіші етіп тігіліп, бір үзікке кем жабылған. Қыста киіз үйді қоңыр, сұр киізбен, жазда ақ киізбен жапқан.

Қазақта киіз үймен қатар, түрлі материалдардан қыстық баспаналар да жасаған. Қыстық баспаналар соғуға табиғат ерекшеліктері мен жергілікті шикізатқа қарай кесек, қыш, тас, ағаш қолданды. Қыстық баспаналардың жертөле, тоқалтам, қоржынтам, тіркеспе үй, қақыра және т.б. түрлері болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қалаңызда киіз үйі бар мұражай немесе этнопарк болса, бірге барыңыз. Бала шаңырақты, керегені және уықты көрсетсін, шығыстағы есікті тапсын. Үйде қағаздан немесе сіріңкеден киіз үйдің макетін жасауға болады.

⚠️ Жиі кететін қате. Шаңырақ (ағаш шеңбер-күмбез) пен түндікті (оның үстіне жабылатын киіз) шатастырма. Шаңырақ — сүйектің бөлігі, ал түндік — жабу.

Өзіңді тексер

Ортағасырлық қала орындарынан не табылған? Темір балқытатын пештер, ұсталық шеберханалар орындары.
Білезіктердің ұштарында нені бейнелеген? Жыланның басын.
Кереге деген не? Киіз үйдің шеңберленген қабырғасы.
Шаңырақ неге күнге ұқсайды? Жоғарыдан қарағанда шаңырақ шеңбер, ал уықтар оның сәулелері тәрізді.
Қыстық киіз үйдің жазғыдан айырмашылығы неде? Бір үзікке кем жабылып, кіші етіп тігіледі, екі қабат киіз жабылады, түсі қоңыр немесе сұр, ішінде ошақ тұрады, етегі құммен көмкеріледі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: мәтіндегі «Ізден!» айдары. Киіз үйдің шаңырағы қазақ халқы үшін қаншалықты маңызды? Елтаңбада шаңырақтың бейнеленуінің маңызы неде?)

Қалай ойлаймыз. Шаңырақ киіз үйде және отбасында не білдіретінін, оны мемлекеттік рәмізге қалай көшіргенін ойла.

Жауап үлгісі.

Шаңырақ — киіз үйдің басты бөлігі: ол үйдің бүкіл сүйегін тұтастырып тұрады. Одан үйге жарық түседі.
Жоғарыдан қарағанда ол күнге, ал уықтар оның сәулелеріне ұқсайды; бұл — аспанның, жарықтың және өмірдің белгісі.
Шаңырақ — отбасының, ата-баба ұясының және ұрпақтар сабақтастығының белгісі: «шаңырағың шайқалмасын» деп тілек айтады.
Елтаңбадағы шаңырақ бүкіл халықтың ортақ үйін, бірлік пен бейбітшілікті білдіреді. Уықтар бір орталықтан тарайды, сол сияқты Қазақстандағы түрлі ұлттың адамдары ортақ үйдің айналасында тұрады.

Жауабы: шаңырақ — үйдің, отбасының және ұрпақтар сабақтастығының белгісі; елтаңбада ол ортақ үйді, халық бірлігін және бейбіт өмірді білдіреді.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: параграф соңындағы «Біліміңді шыңда». Суреттерге қарап, киіз үйдің бөліктерін ата және олардың қандай қызмет атқаратыны туралы баяндап бер.)

Қалай ойлаймыз. Суреттерді (167, 168, 169-беттер) қарап, сипаттауды екіге бөл: үйдің сыртында не көрінеді, ішінде не бар. Бөліктердің атын және қызметін айт.