«Орхон ескерткіштері» қайдан шыққан?

Орхон, Тола және Селенга өзендері бойындағы жазулардың жалпы атауынан.

Қанша жазба белгілі?

Орхон-Енисей аймағында 150-ге дейін; бір бөлігі оқылмаған.

Жазулар түріктер туралы не дейді?

Олардың рухани мәдениеті аса жоғары болғанын.

Соғдылықтар қандай із қалдырды?

Жібек жолындағы қоныстар, Шаш пен Ферғанадағы теңгелердегі соғды жазулары.

§ 8. Көне түркі жазба ескерткіштері

Қазақстан тарихы, 6 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2018). I бөлім: VI–IX ғасырлардағы Қазақстан. 23–25-беттер.

Нені үйренесің

Көне түркі жазуы туралы және руна жазуы мен Орхон-Енисей ескерткіштері туралы айтуды.
Басты ескерткіштерді атауды: Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері және басқалары.
Түркі әліппесінің қандай ерекшеліктері болғанын және оның неге ыңғайлы болғанын айтуды.
Соғдылықтардың және арабтардың түріктердің мәдениетіндегі рөлін түсіндіруді.

Ой қозғау

Әліппе дегеніміз не? Тілдің дыбыстарын жазуға арналған әріптер (таңбалар) жиынтығы.
Түріктер бұрын қандай жазуды пайдаланған? Соғды жазуын.
§ 7-де оқыған түрік қағандарының жазулары қайда сақталған? Моңғолияда, тас бағаналарда.

Тақырыпты талдаймыз

Тастағы әліппе

Түркі тілі мен жазуының тамыры терең жатыр. Өздерінің әрпі пайда болғанға дейін түріктер соғды әліппесін пайдаланған. Түріктердің өз әліппесі VII ғасырдың бірінші жартысынан бастап әйгілі бола бастады. Ол әртүрлі таңбалық белгілерден құрылып, 37–38 әріптен тұрды.

📌 Бұл маңызды! Түрік жазуының артықшылығы — ол ағаш пен тасқа жазуға қолайлы болды және түркі тілінің ерекшеліктері ескерілді. Кейіннен зерттеушілер ол жазуды руна жазулары деп атады.

💡 «Руна» сөзі «құпия және белгісіз» деген мағына береді. Еуропа елдерінде орта ғасырларда пайдаланылып, тас, ағаш, сүйектерге қашаған жазу белгілерін осылай атаған. Бұл ұғым түріктердің жазба ескерткіштеріне де қолданылады.

Уақыт таспасы

Жазулар қайда сақталған

Руна жазуымен жазылған ескерткіштер Орхон, Тола және Селенга өзендері бойында (Моңғолия) таралған. Олардың арасында:

Білге қаған мен Күлтегіннің ескерткіш бағаналары;
Тоныкөк ескерткіші;
Онгин жазуы;
Селенга тасы;
Терхин бағанасы;
Қарабалғасұн жазуы және тағы басқалар бар.

Бұл жазулар жалпылама түрде «Орхон ескерткіштері» деген атаумен белгілі. Орхон-Енисей аймағындағы мұндай белгілі болған жазулар саны 150-ге жетеді. Олардың арасында әлі күнге дейін оқылмағандары да бар. Ежелгі түркі жазулары арқылы бізге жеткен тарихи деректер түріктердің рухани мәдениетінің аса жоғары болғанын дәлелдейді.

Оқулықтағы суреттерде: Талас өзенінің жоғарғы сағасынан табылған VII–VIII ғасырлардағы көне түркі жазуы бар тас (бұл — қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан аумағы); Моңғолиядағы Бұғыты жазба ескерткіші; Алматыдағы Сирек кездесетін кітаптар мұражайындағы Талас жазба ескерткіші (VIII–X ғғ.).

Соғдылықтар және арабтар

Түріктер көшіп-қонып жүргенде, әртүрлі халықтармен араласып, тілдері де бір-біріне жақындай түсті. VI ғасырдың ортасында Орталық Азияда Түрік қағанаты құрылды; осыған байланысты көне түркі тайпалары билік үшін күресіп, маньчжур-тұңғыс тілдес тайпалардан бөлініп шықты. Еуразияда және оған жақын аймақтарда бірнеше көне түркітілді топ қалыптасты: бұлғар-хазар, Батыс Түрік (оғыз) және қарлұқ бірлестіктері. VIII–X ғасырларда Ертіс маңындағы түріктерде қимақ-қыпшақ тіл тобы орныққан.

Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аумағында Жібек жолының өркендеу барысында прантілді соғдылық топтар отырықшы мекендердегі түріктердің арасына ене бастады. Мысалы, Шу өңірінде VI–VIII ғасырларда өркендеген 18 ірі қала мен қалашықтардың негізгі халқын түріктермен қатар соғдылар, сириялықтар, парсылар құрады. Сонымен қатар Батыс Түрік қағанатында ортағасырлық қалалық және егіншілік мәдениеті қалың түркінің ортасына еніп алған соғдылықтардың қатысуымен қалыптаса бастады. Батыс Түрік қағанатының Шаш пен Ферғанада табылған теңгелерінде соғды тіліндегі жазулардың табылуы да сондықтан.

Бірақ Жібек жолы бойында жеке топтар түрінде орналасқан соғдылар түркі тілінің және мәдениетінің ықпалына төтеп бере алған жоқ. Олардың көпшілігі біртіндеп түркіленіп кетті.

Орталық Азияға едәуір таралған араб жаулаушылығы да түркі дүниесіне рухани ықпал жасады. Мысалы, арабтар жергілікті кейбір тайпалардың ислам дінін қабылдауына байланысты өздерінің тілін дін мен құқық саласында еркін қолдана бастады. Алайда түріктер өздерінің дәстүрлі ойлау жүйелерінен, әдет-ғұрыптарынан қол үзе қойған жоқ. Жаңа исламдық діни таным бұрынғы ата-бабадан келе жатқан дәстүрлі ойлау жүйесін жетілдіріп, жаңа түсініктермен толықтыра түсті. Ал мұның өзі Еуразия кеңістігіндегі тайпалардың түркілер ықпалын түсінуін жылдамдатты.

🌟 Қазақстанда да руна жазулары табылған, мысалы, Талас өзенінің жоғарғы сағасынан көне түркі жазуы бар тас. Руна жазуының үлгісін Алматыдағы Сирек кездесетін кітаптар мұражайынан көруге болады (24-беттегі суреттің жазуы).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан интернеттен «Орхон руна әліпбиін» тауып, өз атын көне түркі таңбаларымен жазып көруін сұраңыз. Сонымен бірге өз облысыңызда тас бағаналар немесе балбалдар сақталған мұражай бар-жоғын біліңіздер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

«Орхон ескерткіштері» қайдан шыққан? Орхон, Тола және Селенга өзендері бойындағы жазулардың жалпы атауынан.
Қанша жазба белгілі? Орхон-Енисей аймағында 150-ге дейін; бір бөлігі оқылмаған.
Жазулар түріктер туралы не дейді? Олардың рухани мәдениеті аса жоғары болғанын.
Соғдылықтар қандай із қалдырды? Жібек жолындағы қоныстар, Шаш пен Ферғанадағы теңгелердегі соғды жазулары.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Руна жазулары дегеніміз не?

Қалай ойлаймыз. 23-беттегі сілтемеден және «Бұл маңызды!» тұсынан ал: бұл не, қайда қолданылған.

Жауап үлгісі.

«Руна» сөзі «құпия және белгісіз» деген мағына береді.
Еуропа елдерінде орта ғасырларда тас, ағаш, сүйекке қашап жазған жазу белгілерін осылай атаған.
Бұл ұғым түріктердің жазба ескерткіштеріне де қолданылады. Түркі әліппесі 37–38 әріптен тұрды және ағаш пен тасқа жазуға қолайлы болды.

Жауабы: руна — тасқа, ағашқа, сүйекке қашап жазылған көне жазу белгілері; түріктерде бұл — 37–38 әріптен тұратын өз әліппесі.

№ 2

Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріне қандай ескерткіштер жатады?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі тізімді қара: бағаналар, ескерткіш, жазулар, тас.