§ 10. Крест жорықтарының себептері, барысы мен салдары

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). IV тарау: Крест жорықтары. 49–55-беттер.

Нені үйренесің

• Крест жорықтары не екенін және оны не үшін ұйымдастырғанын түсіндіруді.
• Негізгі даталарды атауды: 1095, 1096–1099, 1147, 1187, 1189–1192, 1202, 1261.
• Бірінші крест жорығының жолын картадан көрсетуді және әр жорықтың нәтижесін айтуды.
• Жорықтардың салдарын бағалауды: Еуропаға не зиян, не пайда әкелді.

Ой қозғау

• Батыс Еуропада қандай дін үстемдік етті? Христиан діні, оның католиктік бағыты. Оның басшысы — Рим папасы.
• Халифат деген не? Халифа басқаратын мұсылман мемлекеті (§ 8).
• Рыцарь кім? Сауыт киген, атты әскери феодал.

Тақырыпты талдаймыз

Крест жорықтары деген не

Крест жорықтары — еуропалық феодалдардың XI ғасырдың аяғынан XIII ғасырдың соңына дейін Таяу Шығысқа жасаған әскери жаулаушылық жорықтары. Олар Сирияға, Палестинаға, Мысырға, Балқан түбегіне, Кипр аралына және Кіші Азияға бағытталды. Жорықтар 1096–1270 жылдар аралығын қамтыды.

Атауы киімге тігілген кресттен шыққан. Жорыққа шыққандарды кресшілер дейді. Жорықтың жарияланған мақсаты — Иерусалимді мұсылмандардан азат ету. Шын мәнінде кресшілер бай жерлерді жаулап алғысы келді.

💡 Картадан (50-бет) Бірінші крест жорығының бағытын қарашы. Қызыл көрсеткілер Франция мен Германиядан, Италиядан басталып, Венгрия мен Византия арқылы Кіші Азияға, одан әрі Сирияға және Иерусалимге қарай созылады.

Жорықтар неге дәл сол кезде басталды

Себептер бірнешеу болды:

1. Еуропадағы ауыр өмір. Таяу Шығыстағы шаруашылықтың өрлеуі мен Батыс Еуропадағы экономикалық тоқыраудың әсерінен әлеуметтік шиеленістер күшейді. Кедей шаруалар қиналды, феодалдарға жер жетпеді.
2. Шіркеудің мақсаты. Католик шіркеуі Шығысқа жорық арқылы бытыраңқы Еуропадағы саяси билікті өз қолына алғысы келді. Сонымен бірге Шығыс шіркеуін өзіне қайтаруды ойлады.
3. Шығыстың әлсіздігі. Салжұқтар 1071 жылы Манцикерт түбінде Византияны жеңіп, Сирия мен Палестинаны басып алды. Византия императоры Алексей Комнин папа II Урбанға елші жіберіп, көмек сұрады.

📕 Оқулықта «қуатты Бағдад халифаты 1055 жылы түпкілікті ыдырауға ұшырады» деп жазылған. Бірақ 1055 жылы Бағдадты салжұқтар басып алды, ал Аббасидтер халифаты 1258 жылы құлады (бұл туралы §11-де дұрыс айтылады). Халифтер сол кезде қалып қойды, бірақ билігі әлсіреді.

Клермондағы сөз

1095 жылы Франциядағы Клермон қаласында шіркеу жиынында II Урбан папа мыңдаған дінбасылар мен халықтың алдында сөз сөйледі. Ол халықты Византияның түрік салжұқтарына қарсы күресіне көмектесуге және Иса пайғамбар жерленген Иерусалимді мұсылмандардан азат етуге шақырды. Папа жорыққа қатысқандардың барлық күнәсі кешіріледі, шайқаста қаза тапқандар о дүниеде пейішке барады деп жариялады. Сондай-ақ киелі жердің байлығы мен құнарлылығы туралы да айтты.

Папаның сөзі жиынға қатысушыларға қатты әсер етті. Олар тізерлеп отырып, жорыққа өмірлерін аямайтыны туралы ант берді. «Құдай осыны қалайды!» деп айқайлап, маталардан крест қиып алып, киімдеріне тіге бастады. Сондықтан жорықтар «крест жорықтары» аталды.

Кедейлердің жорығы (1096)

Кресшілерге көптеген жеңілдік жасалды. Олар қарыздарын төлеуден босатылды, дүние-мүліктері мен отбасылары шіркеу қамқорлығына алынды. Папаның Шығыс елдерінің шұрайлы жері, онда кедейлердің тез байып кететіні туралы үндеуі кедейлер арасында рақат өмірге бөлену үмітін тудырды. 1096 жылдың көктемінде Франция мен Германияның он мыңдаған кедей шаруалары «жорыққа» аттанды.

Аш-жалаңаш кедейлер өтетін жолындағы венгрлердің, болгарлар мен гректердің жерінде жергілікті халықтың азық-түлігін тартып алды, тонаушылыққа ұшыратты, зорлық-зомбылық жасады. 1096 жылы қазан айында салжұқ түріктерінің әскері Кіші Азияға басып кірген кресшілерді толық дерлік қырып жіберді.

🌟 Салжұқтар — Орталық Азияның далаларынан шыққан түркі тайпалары. Яғни крест жорықтарының тарихында біздің алыс түркі «көршілеріміз» де болды.

Рыцарьлардың жорығы және Иерусалимнің алынуы

Бірінші жорық кезінде Батыс Еуропа елдерінің феодалдары бастаған, жақсы қаруланған әскер Шығыста қырылып жатқан кедейлерге көмекке аттанды. 1097 жылдың басында Константинопольге келіп жеткен кресшілер өздерін дөрекі ұстады: жергілікті халықты тонап, ұлттық дәстүрлерді мазақ етті. Шығыс Рим императорлары әртүрлі айла-тәсілдермен кресшілер жасақтарын Кіші Азияға бет бұрғызды.

Ұзақ қанды шайқастан кейін кресшілер Антиохияны басып алды. Ол жерде кресшілердің бір көсемі өз князьдығын құрды да, Иерусалимге бармай, сонда қалды. Тағы бір көсем армяндардың Эдесса деген бай қаласын басып алды. Осы арада кресшілердің тағы бір мемлекеті — Эдесса графтығының негізі қаланды.

1099 жылдың шілде айында кескілескен шабуылдан кейін кресшілер Иерусалимді алды. Қалада шектен тыс қатыгездік әрекеттер жасалды: әйел-еркек, бала-шаға, кемпір-шал демей, қала халқын қыра бастады. Кресшілер Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы шағын жерде өз мемлекеттерін құрды. Олардың ішіндегі ең бастысы Иерусалим корольдігі болды. Батыс Еуропа феодалдары жаулап алынған елдердің халқын қанды қырғынға ұшыратты, зорлық-зомбылық жасап, құлдық езгіге түсірді.

Жаулаушылық жорықтардың нәтижесінде кресшілер Жерорта теңізінің шығыс бөлігін басып алды. Финикия, Сирия, Палестина жерлері, Иерусалим, Антиохия, Триполи, Эдесса, Сидон, Акра қалалары бағындырылып, солтүстіктен оңтүстікке созылған жерді қолға қаратты.

Одан әрі: жоғалтулар мен жаңа жорықтар

Палестина мен Сирия халықтары басқыншы кресшілерді жек көрді, оларға қарсы күресті тоқтатпады. Сөйтіп, басқыншылар өздеріне жау елде үнемі қауіп-қатерде өмір сүрді.

• Екінші жорық (1147). Франциядағы Клерво монастырының аббаты Бернар христиандарды қолына қару алып, қайтадан Палестинаға аттануға шақырды. Бұл шақыруды француз королі VII Людовик пен неміс императоры III Конрад қабыл алды. Олар Кіші Азияда салжұқтардан жеңіліп қайтты.
• 1187 жыл. Мысыр сұлтаны Салах ад-Дин кресшілерді Палестина мен Сириядан қуып шықты. Иерусалим қайтадан мұсылмандар қол астына көшті.
• Үшінші жорық (1189–1192). Германия, Англия, Франция корольдері Иерусалимді қайтарып алғысы келді. Бұл жорық та нәтижесіз аяқталды. Христиандар теңіз жағалауындағы енсіз жерді ғана иемденді. Иерусалим мұсылмандардың қолында қалды.
• Төртінші жорық (1202). Оны III Иннокентий папа ұйымдастырды. Кресшілер қасиетті жерге теңіз арқылы бармақ болып, Венецияның кемелерін жалдады. Ақысын төлеуге ақшалары жетпей қалған соң, Венецияның әміршісі кресшілерді өздерімен бәсекелес Шығыс Рим империясының астанасына басып кіруге көндіреді. Сөйтіп, кресшілер христиандар қаласы Константинопольді басып алып, оны талан-таражға салды. Еуропаның ең бай қаласын иемденген кресшілер Византияда өз мемлекетін құрып, Палестинаға бармай қалды. Олардың мемлекеті Латын империясы деп аталып, 1261 жылға дейін өмір сүрді.
• Кейінгі жорықтар. Папалар мен корольдер 1217–1221 жылдары бесінші, 1228–1229 жылдары алтыншы, 1248–1254 жылдары жетінші жорықты ұйымдастырды. Француз королі IX Людовик 1270 жылғы сегізінші жорық кезінде қайтыс болды. Барған сайын жорықтарға қатысуға тілек білдірушілер қатары азая берді. Кресшілер арасында алауыздық, өзара қырқысулар орын алды.

Төртінші жорық нені көрсетті? Мақсат қасиетті жерді азат ету емес, жеке байлық екенін көрсетті.

Уақыт таспасы

Крест жорықтарының салдары

Крест жорықтары Батыс Еуропа елдері тарапынан жүргізілген әділетсіз, басқыншылық соғыстар болды. Бұл соғыстар дүниежүзілік өркениеттің дамуына едәуір кедергі келтірді. Жорықтар Еуропа елдерінің ғана емес, Шығыстағы мұсылман елдерінің де шаруашылығына, мәдениетіне орны толмас зиян әкелді. Көптеген өнер туындылары қирады, кітаптар мен құнды деректер жойылып кетті.

Дегенмен бұл жорықтардың Батыс Еуропа елдері үшін біраз пайдалы жақтары да болды:

1. Сауда. Жерорта теңізіндегі сауданың қыза түсуіне ықпал етті. Бұл саудада Солтүстік Италия қалалары үстемдікке ие болды.
2. Мәдениет. Батыс Еуропа халықтары Шығыстан жоғары дәрежеде дамыған мәдениеттің үлгісін игерді. Кресшілер мұсылман халықтарынан тамақ ішер алдында қолдарын жууды, ауық-ауық ыстық моншаға түсіп, іш киімдерін, төсек-орындарын ауыстырып тұруды, әдемі киінуді, ас ішкенде шанышқыны пайдалануды үйренді.
3. Егіс және қолөнер. Еуропалықтар Шығыстан жаңа егіс дақылдарын көріп, Еуропада күріш, лимон, өрік, қарбыз өсіре бастады. Шығыс халықтарынан жібек мата тоқуды, айна жасауды, металды сапалы өңдеуді үйренді.

Ойталқы және суреттермен жұмыс

• Дін атын жамылған крест жорықтарының себебі мен салдарына өз көзқарасыңды білдір. Жорық «киелі жерді азат ету» деген сылтаумен басталды, бірақ нағыз себептер — жер, байлық және билік болды. Салдары: көп адам қаза тапты, өнер мен кітаптар жойылды, ал Еуропа Шығыстан көп нәрсе үйренді.
• 53-беттегі сурет бойынша қамалға шабуыл жасаушылардың қару-жарағы туралы айт. Қамал қабырғасына баспалдақ тірелген. Үлкен тас лақтыратын құрал тұр. Жауынгерлер сауыт пен дулыға киген, қолдарында қылыш, найза бар.
• Ойталқы: бүгінгі күні әлемде дінге қатысты соғыстар болып тұра ма? Иә, діни қарама-қайшылықтар кейде қақтығысқа айналады. Бірақ көбіне шын себеп — жер, билік пен ресурс, ал дін сылтау болады. Қазақстанда түрлі дін өкілдері тату тұрады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Әдемі мақсатпен басталған іс тонаумен аяқталса, оны қалай бағалауға болады?» Мақсат пен іс-әрекеттің қалай бір-біріне сәйкес келетінін немесе келмейтінін бірге талқылаңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Крест жорықтары неге болды? Еуропадағы кедейлік пен жер тапшылығы, шіркеудің билікке ұмтылуы, Византия мен мұсылман Шығысының әлсіздігі себеп болды.
• Шіркеу қандай мақсат көздеді? Шығысқа жорық арқылы бытыраңқы Еуропадағы саяси билікті өз қолына алуды.
• Төртінші жорықты кім ұйымдастырды? III Иннокентий папа.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Крест жорықтары дегенді қалай түсінесіңдер? Крест жорықтарының себептерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтаманы айт: кім, қайда және қашан жорыққа шықты. Содан кейін мәтіндегі себептерді тізіп шық.

Жауап үлгісі.

• Крест жорықтары — еуропалық феодалдардың XI ғасырдың аяғынан XIII ғасырдың соңына дейін Таяу Шығысқа (Сирия, Палестина, Мысыр, Кіші Азия) жасаған әскери жаулаушылық жорықтары.
• Себептері: Еуропада шаруалардың күйзелуі мен феодалдарға жер жетіспеуі; католик шіркеуінің Еуропадағы саяси билікті өз қолына алуға ұмтылуы; Византияның әлсіреуі, салжұқтардың 1071 жылы Манцикерт түбінде жеңіс жасап, Сирия мен Палестинаны басып алуы; Византия императорының пападан көмек сұрауы.

Жауабы: крест жорықтары — Шығысқа жасалған жаулаушылық жорықтар; себебі — Еуропадағы әлеуметтік шиеленіс, шіркеудің билікке ұмтылуы және Шығыстың әлсіздігі.

№ 2

Неге бірнеше рет крест жорықтары жүргізілді?

Қалай ойлаймыз. Әр жорықтың нәтижесін еске түсір: кресшілер Шығыста бекіне алды ма?

Жауап үлгісі.

• Бірінші жорықтан кейін кресшілер шағын мемлекеттер құрды, бірақ жергілікті халық оларға қарсы күресті тоқтатпады.
• 1187 жылы Салах ад-Дин кресшілерді Палестина мен Сириядан қуып, Иерусалимді қайтарып алды. Сондықтан папалар мен корольдер оны қайтарып алу үшін жаңа жорықтарды жариялады.
• Үшінші жорық нәтижесіз аяқталды, ал төртінші жорық Константинопольдің тонауымен бітті. Мақсатқа жете алмаған соң, келесі жорықтар жарияланды (барлығы 1096–1270 жылдары сегіз жорық).
• Феодалдар жер мен байлықты, шіркеу билікті көздеді, сондықтан жорықтарға қызығушылық біртіндеп басылды, бірақ бірден жойылмады.

Жауабы: кресшілер Иерусалим мен басқа жерлерді ұстап тұра алмады, сондықтан папалар мен корольдер оларды қайтару үшін жорықты қайта-қайта ұйымдастырды.

№ 3

Крест жорықтары жүргізілген елдерді картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. 50-беттегі картаны аш. Көрсеткілерді батыстан шығысқа қарай жүр.

Шешуі.

1. Жорыққа Франция, Германия, Италия жақтан шықты.
2. Көрсеткілер Венгрия мен Византия (Шығыс Рим империясы) арқылы өтіп, Константинопольге жетеді.
3. Одан әрі — Кіші Азия (Түркия жері).
4. Содан соң Сирия мен Палестина: Антиохия, Эдесса, Иерусалим қалалары.
5. Жорықтар сонымен қатар Мысырға, Балқан түбегіне және Кипр аралына бағытталды (49-бет).

Жауабы: Кіші Азия, Сирия, Палестина, Мысыр, Балқан түбегі, Кипр аралы; Бірінші жорықтың жолы — Франция мен Германиядан Венгрия және Византия арқылы Иерусалимге дейін.

№ 4

Шығысқа жорықты ұйымдастырушы католик шіркеуінің мақсаты: а) Еуропадағы саяси билікті өз қолына алу; ә) христиан дінін тарату; б) Иса пайғамбардың табытын азат ету; в) Шығыс елдерін басып алу.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде жорыққа шақырудың жарияланған сылтауы және нағыз мақсаты бөлек айтылған. Шіркеудің мақсатын тап.

Шешуі. Оқулықта: «Католиктік шіркеудің өз мақсаты болды. Шығысқа жорық арқылы ол бытыраңқы Еуропадағы саяси билікті өз қолына алғысы келді». Иса пайғамбардың табытын азат ету — жарияланған сылтау.

Жауабы: а) Еуропадағы саяси билікті өз қолына алу.

№ 5

Кресшілердің Жерорта теңізі жағалауында құрған мемлекеті: а) Иерусалим корольдігі; ә) Палестина; б) Эфес; в) Испания.

Қалай ойлаймыз. Кресшілердің құрған мемлекеттерін еске түсір: Эдесса графтығы, Антиохия князьдығы және ең бастысы.

Шешуі. Палестина — өңір, Эфес — көне қала, Испания — Еуропадағы ел. Кресшілердің ең бастысы — Иерусалим корольдігі.

Жауабы: а) Иерусалим корольдігі.

№ 6

Крест жорықтарының тиімді, тиімсіз жақтары туралы пікірталас. Кестені толтырыңдар: дәйектер, дәлел (мысал келтіру), қорытынды тұжырым.

Қалай ойлаймыз. Екі бағанға бөліп жаз: не пайда әкелді, не зиян келтірді. Әр ойға мысал тап.

Жауап үлгісі.

Қорытынды үлгісі. Жорықтар Еуропаға сауда мен жаңа дағдыларды берді, бірақ бұл — үлкен қантөгістің бағасы. Сондықтан негізгі баға: жорықтар әділетсіз соғыс болды.

Жауабы: пайдасы — сауда мен мәдениет алмасуы, зияны — адам шығыны, өнер мен кітаптардың жойылуы және халықты езу; жалпы алғанда зияны басым.

№ 7

Оқиғалардың ретін анықтаңдар: кресшілер Палестина мен Сириядан қуылды; екінші крест жорығы; кресшілер Иерусалимді алды.

Қалай ойлаймыз. Әр оқиғаның жылын жаз да, кішісінен үлкеніне қарай ретте.

Шешуі.

1. Кресшілер Иерусалимді алды — 1099 ж.
2. Екінші крест жорығы — 1147 ж.
3. Кресшілер Палестина мен Сириядан қуылды — 1187 ж. (Салах ад-Дин).

Жауабы: 1) Иерусалимнің алынуы; 2) екінші жорық; 3) кресшілердің қуылуы.

№ 8

Крест жорықтарының Еуропа мәдениетіне тигізген ықпалы жайлы эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен үш бағыт тап: күнделікті өмір, егіншілік, қолөнер. Әрқайсысына мысал келтір.

Жоспар.

1. Кіріспе: жорықтар — соғыс, бірақ Еуропа Шығыспен танысты.
2. Өмір салты: қолды жуу, моншаға түсу, іш киім ауыстыру, шанышқы.
3. Егіншілік: күріш, лимон, өрік, қарбыз.
4. Қолөнер: жібек мата, айна, металды өңдеу.
5. Қорытынды: мәдениет алмасуы пайда берді, бірақ оның бағасы — көп адамның өмірі.

Үлгі. Крест жорықтары — қанды соғыс, бірақ Еуропа мәдениетіне де ықпал етті. Кресшілер мұсылман халықтарынан тамақ алдында қолды жууды, моншаға түсуді, әдемі киінуді, ас ішкенде шанышқы пайдалануды үйренді. Еуропада күріш, лимон, өрік, қарбыз өсіре бастады. Жібек мата тоқу, айна жасау, металды сапалы өңдеу де Шығыстан келді. Қазақ даласы да Ұлы Жібек жолы арқылы осындай алмасуды ерте білген. Сондықтан халықтардың бір-бірінен үйренгені — үлкен байлық.

Жауабы: жорықтар Еуропаға Шығыстың мәдениетін, жаңа дақылдарды және қолөнер әдістерін әкелді.

Жадынама

• Даталар: 1071, 1095, 1096, 1099, 1147, 1187, 1189–1192, 1202, 1261, 1270.
• Орындар: Клермон, Константинополь, Антиохия, Эдесса, Иерусалим.
• Адамдар: II Урбан, VII Людовик, III Конрад, Салах ад-Дин, III Иннокентий, IX Людовик.

Шағын тест