§ 9. Мұсылман әлемі мәдениетінің дамуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). III тарау: Ислам тарихы. 44–49-беттер.

Нені үйренесің

• VIII–XII ғасырларды ислам мәдениетінің «алтын ғасыры» деп неге атайтынын түсіндіруді.
• Көрнекті ғалымдарды (әл-Бируни, Ибн Сина, әл-Фараби) және олардың еңбегін атауды.
• Арабтардан бізге қандай білім мен заттар жеткенін айтуды: сандар, алгебра, карталар, дәрі-дәрмек.
• Мешіт пен араб өрнегін сипаттап, олардың бетінде неге адам суреті жоқ екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Халифат дегеніміз не? Халиф басқаратын мемлекет. Халиф — Мұхаммед пайғамбардың орнын басушы.
• Халифаттың қандай қалалары орталық болды? Мекке мен Медине (қасиетті қалалар), кейін Дамаск пен Бағдад.
• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытайдан батысқа қарай созылған сауда жолы. Оның бір тармағы Қазақстан арқылы өткен.

Тақырыпты талдаймыз

Мектептер, кілемдер және қару-жарақ

Араб халифатына енген Мысыр, Сирия, Палестина, Орталық Азия елдерінің мәдениеті жоғары дамыған еді. Бұл елдерде араб тілі кеңінен тарады. Барлық халифат жерінде мектеп-медреселер ашылып, оқу араб тілінде жүргізілді. Мемлекеттік тіл араб тілі болды. Араб тілі әдебиет пен ғылымның тіліне айналды. Мектептерде Құранды оқытуға басты назар аударылды. Ислам діні рухани қазынаның көзі саналды.

Мәдениеттің дамуына шаруашылықтың табысы өз әсерін тигізді. Суармалы жерлерге сұлы, бидай және құрма, қант құрағы өсірілді. Азияның басқа жерлерінен арабтар күріш, мақта және т.б. дақылдарды өсіруді үйренді.

Қолөнер жоғары деңгейде дамыды. Мақта мен жүннен жеңіл және сапалы, мықты маталар тоқылды:

• Иранда кілем тоқушы шеберлердің даңқы дүниежүзіне кең тарады;
• Сирияда ашық түсті жібек маталар, шыны ыдыстар өндірілді;
• Дамаск қаласында қару-жарақ жасалды.

Дүниенің төрт бұрышындағы көпестер

Араб көпестері сауданы кеңінен өрістетті. Олар шөл далалар мен биік тау асуларын басып өтіп, Қытайдан жібек пен ыдыс-аяқ тасыды. Теңіз жолдарын пайдаланып, Үндістаннан маталар мен асыл тастар әкелді. Араб көпестері Батыс Еуропа мен Еділ жағалауларында да жиі болды. Орталық Азия елдеріне келіп, Ұлы Жібек жолы бойындағы қалаларда сауданың дамуына ықпал етті.

🌟 Бұл керуендер Қазақстан мен Орталық Азияның қалалары арқылы да өтті. Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалар дәл осылай гүлденді.

Білім — ең басты көрік

«Адамның ең басты көркі — білім», — деді арабтар. Халифатта математика, астрономия, география ғылымдары дамыды. Бағдад қаласында үлкен кітапхана жұмыс істеді. Онда грек ғалымдары еңбектерінің қолжазбалары сақталған.

Математика. Араб математиктеріне Евклидтің еңбектері белгілі болған. Арабтар үнді сандарын пайдаланып, алгебраның негізін салған. Үнді сандарын арабтардан еуропалықтар алған, олар әлі күнге дейін бұл сандарды арабтық деп атайды. Мысалы, біз қолданып жүрген 1, 2, 3 т.б. таңбалары.

💡 Ойталқы. Мұсылман әлемі дүниежүзілік өркениеттің дамуына қандай үлес қосты? Осы бөлімнің соңына дейін ойлан да, өз жауабыңды жаз.

Астрономия. Бағдад пен Дамаскіде обсерватория болды. Күрделі аспаптарды пайдалана отырып, астрономдар жер көлемін есептеп шығара алды, аспан әлеміндегі жұлдыздардың орналасу тәртібін сипаттап жазды. Орталық Азиядан шыққан Әбу Райхан әл-Бируни (973–1048) Жердің Күнді айналатыны туралы болжамын айтты.

📕 Оқулықта әл-Бируни Жердің Күнді айналатыны туралы болжамды Коперниктен 500 жыл бұрын айтқан, ал денелердің Жерге тартылуын Галилей мен Ньютоннан 600 жыл бұрын болжаған деп жазылған. Бұл шындықты асыра көрсетеді: Бируни Жердің өз білігін айналуы мүмкін екенін ғана талқылаған, толық теория жасамаған, ал бүкіләлемдік тартылыс заңын кейін Ньютон ашты.

География. Еуропалықтар арабтардан карта сызуды, түсбағдар (компас) мен глобусты пайдалануды үйренді. Арабтар жер-жаһанды аралап, Қытай, Үндістан, Орталық Азия және Қазақстан жерінде болып, көптеген кітаптар жазып қалдырған. Батыс Еуропа елдерінде болғанда жүрген жерлерінің карталарын жасаған.

Медицина. Орталық Азиядан шыққан ұлы ғалым Ибн Сина (980–1037) Еуропада «Авиценна» деп аталған. Көптеген ғылым саласынан жетістікке жеткенімен, Ибн Синаның басты жетістігі латын тіліне аударылған медицина жөніндегі шығармалары еді. Бұл шығармалар XVII ғасырға дейін Еуропа дәрігерлерінің қолдан тастамайтын кітабы болды. Ол бұрын белгісіз болып келген көптеген ауруларды сипаттаған.

Әдебиет. Араб әдебиетінің ең үздік туындысы — бізге келіп жеткен «Мың бір түн» хикаясы. Араб поэзиясы, араб ақындарының өлеңдері күні бүгінге дейін дүниежүзі халықтарына әйгілі.

💡 Ойталқы. Мұсылман мәдениеті әлем мәдениетіне қалай әсер етті? Арабтардың жасаған нәрселерінің ішінен бүгін өзің қолданатын бірін ата.

Кордова және Африка мен Пиренейдегі араб елдері

Африка мен Пиреней түбегіндегі араб елдерінде ірі мәдени жетістіктер дүниеге келді. Еуропадағы ең жоғары мәдениет ошағы арабтардың иелігіндегі Кордова мемлекетінде шоғырланды. Мұнда ірі университеттер бой көтерді (Кордова университеті т.б.). Араб ғалымдарының астрономия саласындағы еңбектері Еуропа астрономиясының негізін салды. Осы күнге дейін көптеген жұлдыздардың аттары, ғылыми, мәдени терминдер араб тіліндегі атауын сақтап қалған.

Философияның ілгерішіл бағытын осы араб ғалымдары дамытты. Әлем кеңістігі жөніндегі ілімді де алғаш арабтар дүниеге әкелген. Бұл салада кордовалық философ Ибн Рушд (1126–1198) елеулі еңбек етті. Оның Аристотель шығармаларына жазған түсініктемелері еуропалық философтардың ежелгі грек философиясымен танысуға елеулі ықпал етті. Мұнда Птолемей еңбектеріне негізделген ғылыми география өркендеді.

📕 Оқулықта Ибн Рушд «Кордова халифаты кезеңінде» өмір сүрген деп жазылған. Бірақ Кордова халифаты 1031 жылы құлады, ал Ибн Рушд 1126–1198 жылдары, одан кейінгі кезеңде өмір сүрді.

Араб тарихшысы, географы әл-Масуди «Замана тарихы» атты 30 томдық тарихи-географиялық энциклопедия жазды. Араб саяхатшылары Еуропаға, славян елдеріне барып, олар туралы қызықты мәліметтер жинады, көптеген елдер мен теңіздердің карталарын жасады.

Еуропалықтар халифат елдерінің мәдениетімен негізінен арабтар жаулап алған Испания арқылы танысты. Кордовадағы университетте араб ғалымдары ғылымның әр саласынан дәріс оқыды. Сол кездегі орасан үлкен кітапханалар осы кезге дейін сақталған.

💡 Араб тіліне аударылмаған болса, ежелгі грек ғалымдарының көптеген кітаптары бізге жетпес еді.

Адам мен жануарсыз сұлулық

Араб сәулетшілері тамаша сарайлар, мазарлар мен қамалдар, мешіттер салды. Мысалы, Иерусалимдегі атақты әл-Ақса мешіті исламдық сәулет өнерінің озық туындыларының бірі болып саналады. VIII ғасырда салынған Кордова мешіті, XIII ғасырда Гранадада тұрғызылған Алгамбра сарайы бүгінге дейін сақталған.

Арабтардың үйлері тасқа қашалған ою-өрнектермен, қабырғалары мен едендері жылтыраған кірпіштермен, мозаикамен өрнектелді. Ислам діні адам кейпін, сондай-ақ жануарларды бейнелеуге тыйым салды. Алайда өнердің тоқыма, зергерлік сияқты түрлері, сәулет өнері биік сатыға көтерілді. Шеберлер нәзік өрнектің алуан түрін туғызды. Араб әріптерімен әсемдеп жазу немесе өсімдік және геометриялық пішіндерге негізделіп жасалған күрделі өрнек түрі «арабески» деп аталады.

Қазақ жерінде қалған із

Араб мәдениеті қазақ жеріне де игі әсерін тигізді. Ислам дінінің таралуымен араб тілі мен жазуы енді. Ежелгі түркі жазуы біртіндеп ығыстырыла бастады. Исламның орнығуы жергілікті мәдениетпен қабысқан араб-мұсылман мәдениетін қалыптастырды. Арабтар біздің жерімізде мешіттер салып, медреселер ашты.

Арабша оқып, білім алған қандастарымыздың есімдері әлемге әйгілі болды. Олар — әлемнің екінші ұстазы атанған Әбу Насыр әл-Фараби, ғұламалар Әбу Ибраһим Ысқақ әл-Фараби, Әбул-Қасым әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағұни және т.б. еді.

Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) қыпшақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист ғалым, ойшыл, философ, математик, астролог, музыка теоретигі. Ол түркі ойшылдарының ең атақтысы, «Әлемнің екінші ұстазы» атанған ғұлама. Өздігінен көп оқып іздеген ойшыл құнды еңбектер жазып қалдырған.

🌟 Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұр, ал Отырарда әл-Фараби дүниеге келген. Бұл есімдерді бүкіл әлем біледі.

Уақыт таспасы

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге телефоннан Алгамбра сарайының немесе Кордова мешітінің суретін қарап, өрнектерін шолып шығыңыз. «Шеберлер неге адамды емес, өсімдік пен геометриялық пішінді таңдады?» деп сұраңыз. Түркістанға барсаңыздар, Ясауи кесенесіне міндетті түрде кіріңіздер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• VIII–XII ғасырларды неліктен ислам мәдениетінің «алтын ғасыры» деп атайды? Бұл кезде ғылым (математика, астрономия, география, медицина), қолөнер мен сауда гүлденді, керемет ғимараттар салынды, ұлы кітаптар жазылды, грек еңбектері аударылды.
• Арабтық сандар қайдан шыққан? Арабтар үнді сандарын пайдаланды, ал олардан еуропалықтар алды.
• Ибн Сина немен танымал? Медицина жөніндегі кітаптарымен, оларды Еуропа дәрігерлері XVII ғасырға дейін қолданды.
• «Әлемнің екінші ұстазы» кім? Әбу Насыр әл-Фараби.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Арабтардың дүниежүзіне әйгілі болуына қандай жағдайлар әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Мәтінді еске түсір: ғалымдар, сауда, мектептер, кітапханалар, аудармалар.

Жауап үлгісі.

• Халифаттың алып аумағында бір мемлекеттік тіл — араб тілі болып, мектеп-медреселер ашылды; бұл ғылымның дамуына жол ашты.
• Шаруашылық пен қолөнер табысқа жетті: Иранның кілемдері, Сирияның маталары мен шынысы, Дамасктың қару-жарағы әйгілі болды.
• Көпестер Қытайдан, Үндістаннан, Батыс Еуропадан, Еділ бойынан және Ұлы Жібек жолы арқылы сауда жасап, мәдениеттерді жақындастырды.
• Бағдад кітапханасында грек ғалымдарының қолжазбалары сақталды; олар арабшаға, кейін латынға аударылды.
• Ғалымдар (әл-Бируни, Ибн Сина, Ибн Рушд, әл-Масуди, әл-Фараби) математика, астрономия, медицина, география, философия салаларында ашылулар жасады.

Жауабы: арабтарды әйгілі еткен: үлкен мемлекет, ортақ араб тілі, дамыған сауда мен қолөнер, кітапханалар мен аудармалар, ұлы ғалымдар.

№ 2

Мұсылман мемлекеттері мәдениеті неліктен жоғары дамыды деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде түгел жауап жоқ, сондықтан алған мәліметтерің бойынша өз пікіріңді дәлелде.

Жауап үлгісі.

• Халифатқа Мысыр, Сирия, Иран, Орталық Азия сияқты бұрыннан мәдениеті жоғары елдер кірді; арабтар олардың жетістіктерін ала білді.
• Ислам діні білімді жоғары бағалады: «Адамның ең басты көркі — білім».
• Ортақ тіл — араб тілі — әртүрлі елдердің ғалымдарын біріктірді.
• Сауда мен шаруашылықтың табысы мектептер мен кітапханаларға қаражат берді.
• Грек, үнді, иран ғалымдарының еңбектері аударылды.

Жауабы: әртүрлі халықтар мәдениеті қосылды, білімге құрмет болды, ортақ тіл мен сауда табысы болды.

№ 3

«Арабтардың мәдениеті» кестесін толтыра отырып, мәдениет саласында қандай жетістіктерге жеткенін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр бағанға мәтіннен 2–3 факт жаз.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

№ 4

Тарихи тұлғалар мен оларға берілген сипаттаманы сәйкестендіріңдер. 1. Әл-Масуди; 2. Ибн Сина; 3. Ибн Рушд. а) Оны Еуропада «Авиценна» деп атаған; ә) араб тарихшысы, географы; б) кордовалық философ.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі сипаттамаларды іздеп тап: әр есім жанында қысқаша түсінік бар.

Шешуі.

Жауабы: 1 — ә; 2 — а; 3 — б.

№ 5

Обсерватория болған қалалар: а) Үргеніш; ә) Каир; б) Александрия; в) Бағдад; г) Дамаск.

Қалай ойлаймыз. Астрономия туралы абзацты оқы: обсерваториялар қай қалаларда болғаны айтылған.

Шешуі. Мәтінде: «Бағдат пен Дамаскіде обсерватория болды». Басқа қалалар (Үргеніш, Каир, Александрия) мәтінде бұл тұрғыда аталмаған.

Жауабы: в) Бағдад және г) Дамаск.

№ 6

Араб сәулет өнерінің үздік туындылары: а) Әл-Ақса мешіті; ә) Кордова мешіті; б) Исмаил Самани кесенесі; в) Алгамбра сарайы; г) Калян мешіті.

Қалай ойлаймыз. Сәулет туралы абзацта аталған үш ғимаратты тап. Қалған екеуі қайда тұрғанын есіңе түсір.

Шешуі. Мәтінде үш ескерткіш аталған: Иерусалимдегі әл-Ақса, Кордова мешіті, Гранададағы Алгамбра. Исмаил Самани кесенесі мен Калян мешіті Бұхарада тұр: олар Орталық Азия сәулет мектебінің туындылары.

Жауабы: а) әл-Ақса мешіті, ә) Кордова мешіті, в) Алгамбра сарайы.

Жадынама

• Даталар: VIII–XII ғғ. — «алтын ғасыр»; VIII ғ. — Кордова мешіті; XIII ғ. — Алгамбра; XVII ғ. дейін — Ибн Сина еңбектері Еуропада.
• Қалалар: Бағдад, Дамаск, Кордова, Гранада, Иерусалим.
• Есімдер: әл-Бируни, Ибн Сина, әл-Фараби, Ибн Рушд, әл-Масуди.
• Қазақстан үшін: араб тілі мен жазуы, мешіттер мен медреселер, әл-Фараби, Ясауи, Баласағұни.

Шағын тест