§ 11. Крест жорықтарынан кейінгі христиандық Еуропа және мұсылман әлемі

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). IV тарау: Крест жорықтары. 55–61-беттер.

Нені үйренесің

• Крест жорықтары Еуропаның сауда-саттығын, егіншілігін және қалаларын қалай өзгерткенін айтуды.
• Діни-рыцарьлық ордендерді атап, олардың не істегенін түсіндіруді.
• Қала тұрғындары неге күшті король билігін қолдағанын түсіндіруді.
• Қазақ даласынан шыққан Мысыр сұлтаны Бейбарыс туралы әңгімелеуді.

Ой қозғау

• Крест жорықтары немен аяқталды? Сәтсіздікпен: еуропалықтар Шығыста бекіне алмады.
• Салах ад-Дин кім? 1187 жылы Иерусалимді мұсылмандарға қайтарған Мысыр сұлтаны.
• Жәрмеңке деген не? Белгілі уақытқа көптеген көпестер жиналатын үлкен сауда-саттық.

Тақырыпты талдаймыз

Ұтылыс әкелген пайда

Крест жорықтары әскери жорық ретінде сәтсіз аяқталды. 1291 жылы кресшілердің соңғы тірегі — Акра құлады. Еуропалықтардың Шығыс елдерінде бекіп, тұрақтауының мүмкіндігі жойылды. Тек Венеция мен Генуяның көпестері бұрын византиялықтар мен арабтар үстемдік құрған Жерорта теңізіндегі саудаға ие болып, зор пайда түсірді. Шығысқа еуропалықтардың енуі олардың бұл аймақ туралы танымын кеңейтті.

Жаңа тауарлар мен жаңа егістік

Еуропа тұрғындары өздеріне бұрын белгісіз болып келген дақылдарды өсіре бастады. Шығыс елдерінің ауылшаруашылығы техникасын пайдаланды (жел диірмені). Ең қызығы, Шығыста мұсылмандардың кептерлерді хат тасуға пайдалануын еуропалықтар да үйренді.

Жорықтан келген еуропалық феодалдардың шығыстың сан алуан тауарларына: тамаққа қосатын әртүрлі дәмдеуіштерге, қымбат маталарға, болаттан жасалған жоғары сапалы қарулар мен кілемдерге сұранысы артты. Мұның өзі Еуропада сауданың одан әрі дамуына әсерін тигізді.

Еуропаның саудасы екі бағытта жүрді:

1. Жерорта теңізі арқылы Испания, Оңтүстік және Орталық Франция, Италия елдері өзара сауда байланыстарын орнатты.
2. Византия, Қара теңіз бойы және Шығыс елдерімен сауда жасасты. Бұл бағытта Италияның қалалары үстемдік етті.

Келесі бағыт Балтық және Солтүстік теңіз бойын қамтыды. Бұл бағыттағы саудаға Русьтің солтүстік-батыс облыстары, солтүстік Германия, Скандинавия елдері қатысты. Саудаға түскен тауарлар: балық, аң терілері, жүннен тоқылған маталар, ағаш т.б. еді.

Сауда мен жалпы экономиканың дамуына жәрмеңкелер үлкен ықпал етті. Жәрмеңкелер Франция, Италия, Германия мен Англияда өткізіліп тұрды. Мәселен, жыл бойы жұмыс жасап тұратын Франциядағы Шампань жәрмеңкесіне елдің түкпір-түкпірінен және шетелдерден көптеген көпестер келіп тұрған. Еуропа базарларында Шығыс тауарлары көбейді.

🌟 Біздің қазіргі «жәрмеңкелеріміз» де осы дәстүрден шыққан. Тек ертеде оларда алыс елдердің жібегі мен дәмдеуіштері сатылатын.

Ақша-тауар қатынасы дамыды. Шаруалардан алынатын заттай салықтың орнын ақшалай салық ығыстырды. Енді шаруалар басы-байлылықтан өз еркіндіктерін ақшаға сатып алып, қалаларға кетулеріне мүмкіндік алды. Шаруалар қауіп-қатерге толы алыс жерлерден байлық пен бақыт іздегеннен гөрі өз елдерінде табыстың көзін табуға тырысты.

Ауыл шаруашылығы жаңа деңгейге көтерілді. Бұрынғы батпақты, орманды жерлердің кей бөлігі егістік жерлерге айналдырылды. Сұлының орнына бидай, қарабидай көбірек өсірілді. Егін қос өгіз жегілген, темір соқамен жыртылған екі-үш танапты жерлерге егілді. Бау-бақша, көгөніс дақылдарын егу кең етек алды. Жүзім өсіру Еуропаның біраз бөлігіне таралды. Ауылшаруашылығымен тығыз байланысты шарап өндіру, май шайқау, ірімшік қайнату салалары дамыды. Еңбек өнімділігі артты. Еңбек құралдарын темірден жасау металды көп керек етті, сондықтан кен өндіру артты, металды балқыту, өңдеу ісі жақсарды. Темір ұсталығы және қару-жарақ жасау дамыды.

Шаруашылықтың дамуы қолөнердің бірте-бірте ауылшаруашылығынан бөлінуіне әкеп соқты. Қолөнер адамдардың арнайы бір тобының, қолөнершілердің кәсібіне айнала бастады. Нәтижесінде Еуропада қалалар саны өсе бастады. Қалалар ауылдардан қолөнер мен сауда орталығына айналуымен ерекшеленеді. Германия, Испания, Швеция, Англия елдерінде тау-кен кәсіпшілігі дамып, өз алдына бір салаға айналды.

💡 56–57-беттердегі суреттерге қарашы: шеберханада ұста балғамен металл соғып тұр, қабырғада сауыт-саймандар ілулі. Ал ұста дүкенінде етіктер мен былғары тұр. Бұлар — қолөнердің жеке кәсіпке айналғанының көрінісі.

Король мен қала — феодалдарға қарсы

Крест жорықтарынан кейінгі Еуропаның саяси жағдайы. Еуропа елдері бытыраңқылықтан күшті король билігіне ауыса бастады. Сауда мен жәрмеңкелердің, жалпы экономиканың дамуы елдің саяси бірігуіне алғышарт қалыптастырды. Қалалардың өсуі, тауар-ақша қатынасының күшеюі жекелеген аймақтардың оқшаулануын бұзды. Қала тұрғындары мықты король билігін қолдады. Себебі экономикалық табыс алу үшін тұрақтылық қажет еді. Ал тұрақтылықты тек күшті король билігі ғана қамтамасыз ете алатын.

Франция. Бұл жағдай өсіресе Франция үшін маңызды саналды. Француз корольдері крест жорықтары кезінде және одан кейін де өз иеліктерін кеңейту жолында ірі феодалдарға қарсы күрес жүргізді. Франция крест жорықтарына белсенді қатысушыларының бірі болды.

Англия. Еуропа елдерінің ішінде Англияда қуатты король билігі болған еді. Крест жорықтарында ағылшын корольдері біраз қаражат жұмсап әлсіреді. Ағылшын королі Арыстан жүректі I Ричард көп уақыты мен қаржысын жорыққа жұмсады. Керісінше ірі феодалдар — барондар байып, саяси билікке таласа бастады.

Германия. Крест жорықтары кезінде Германияда Штауфендер әулеті билік жүргізді. Атақты Фридрих I Барбаросса үшінші крест жорығына қатысып, суға кетіп, қайтыс болды. Германияны біртұтас мемлекет деп атау қиын еді, себебі онда көптеген жеке князьдықтар болды. Германияның билеушісі «император» деп аталды. Герман императорлары Римді елдің орталығы деп санады және үнемі Италияны жаулап алу жолында соғыстар жүргізді. Сонымен қатар неміс феодалдары славян жерлерін және Балтық бойы елдерін, пруссиялықтарды жаулаумен айналысты.

Рыцарь-монахтар және католик шіркеуі

Католиктік христиан шіркеуі. Шіркеу Еуропадағы саяси билікті өз қолына алғысы келді. Алайда католик шіркеуінің бұл мақсаты толық жүзеге асты деп айту қиын. Керісінше төртінші крест жорығында кресшілердің Константинопольді алуы Византияны әлсіретіп, христиан шіркеуінің православиелік бағытына соққы болып тиді. 1261 жылы кресшілер құрған Латын империясы құлатылып, Византия қалпына келтірілді. Византияның аумағы бұрынғыдан көп кішірейді. Атап айтқанда, Кіші Азия мен Македонияның, Фракияның аз бөлігі, Пелопоннес қарады. Византия бұрынғы қалпына келе алмай, XV ғасырда түрік-османдардың шабуылынан біржолата құлады.

Папа III Иннокентий кезінде католик шіркеуі күшейіп, Еуропа билеушілерінің үстінен қарайтын күшке айналды. Ол жеке елдердің ішкі істеріне араласып, неміс рыцарьларының орыс жерлерін және Балтық бойын жаулап алуға бағытталған науқанын ұйымдастырды.

Бірінші крест жорығы аяқталып, көптеген рыцарьлар Еуропаға қайтып кеткеннен кейін, Палестинада қалған тобына көмек ретінде діни-рыцарьлық ордендер (ұйымдар) құрылды. XII ғасырдың соңында немістердің Тевтон ордені қалыптасты.

Папа III Иннокентий Балтық бойы тайпаларының жеріне крест жорығын жариялады. Бұл жерлерді жаулау үшін Ливон немесе Семсерлілер ордені құрылды. Христиан діні Оңтүстік Балтық тайпалары мен пруссиялықтарға күштеп енгізілді. 1237 жылы Тевтон ордені Семсерлілер орденімен бірікті.

1386 жылы поляктар мен литвалықтар одақ құрып, 1410 жылы Грюнвальд түбіндегі шайқаста Тевтон орденін күйрете жеңді. 1466 жылы орден Польшаға тәуелділігін мойындады.

Мұсылман әлемі де бытыраңқы

Мұсылман әлемі. Саяси бытыраңқылықты тек Еуропа ғана емес, мұсылман әлемі де басынан кешірді. XV ғасырдың аяғына дейін әртүрлі әулеттердің арасындағы билік үшін күрес мұсылмандардың да бірігуіне кедергі жасады. XI ғасырдан бастап салжұқтардың сұлтандары мұсылман әлемін біріктіруге тырысты.

XIII ғасырда монғолдардың шапқыншылығы Ортаазиялық мұсылман мемлекеттерін қиратып, 1258 жылы Аббасидтер халифатының құлауына әкелді. Сөйтіп, Иранның көп бөлігі Монғол империясының құрамына енді. Христиандардың монғолдар арқылы Шығыста өз біліктерін нығайту мақсатына мысырлық мәмлүктер кедергі болды. Мәмлүктер ортағасырлық Мысырдағы түркі және Кавказ халықтары өкілдерінен шыққан жауынгер-құлдар болатын. Мәмлүк сөзі араб тілінен аударғанда «біреудің меншігі» деген мағынаны білдіреді.

🌟 Мәмлүктердің арасында қазақ даласынан шыққандар да көп болған. Олардың ішінде ең танымалы — Бейбарыс.

Бейбарыс: даладан сұлтан тағына

Олардың арасында қазақ даласынан бала күнінде тұтқынға түсіп, кейін Мысырда сұлтан болған Бейбарыстың орны ерекше. Ол 1260–1277 жылдары 17 жыл бойы Мысырды биледі. Бейбарыстың кезінде кресшілерге соққы беріліп, монғолдардың шабуылы тойтарылды. Каирде сарайлар, мешіттер салынып, канал құрылысы жүргізілді. Қолөнер, егіншілік, ғылым, сауда, өнер және мәдениет дамытылды. Осылайша, елдің қуаты артып, халықтың жағдайы жақсарды. Бейбарыстан кейінгі сұлтандар кезінде Сирия мен Палестинадағы христиандық мемлекеттер толық жойылды. XIII ғасырдың ортасынан бастап монғол жаулаушыларының өздері де исламды қабылдай бастады.

📕 Оқулықта «XIII ғасырдың ортасынан бастап монғол жаулаушылары исламды қабылдай бастады» деп жазылған. Бірақ Ильхандар мемлекетінің билеушілері исламды 1295 жылы, ал Алтын Орда билеушілері XIV ғасырдың басында қабылдады.

🌟 Қазақ даласынан тұтқынға түскен бала әлемдегі ең күшті билеушілердің біріне айналды. Бейбарысты Мысырда да, Қазақстанда да біледі.

Пиреней түбегіндегі мұсылман мемлекеттері, атап айтсақ, Кордова халифаты 1031 жылы әмірліктерге ыдырап, одан бөлінген Гранада әмірлігі 1492 жылы біржолата жойылды. Бұл Пиренейдегі соңғы мұсылман мемлекеті еді.

XV ғасырдың ортасында Осман түріктері Византияны құлатып, Кіші Азияда қуатты мұсылман мемлекетін құрды. Ислам діні бұрынғы Византия аумағына таратылды.

Уақыт таспасы

Ойталқы

• Еуропаның экономикасы крест жорығынан кейін қалай өзгерді? Сауда мен жәрмеңкелер өрлеп, қалалар өсті, ақшалай салық пен ақша қатынасы дамыды, егіншілік жаңарды (темір соқа, жаңа дақылдар), қолөнер бөлек кәсіпке айналды.
• Крест жорықтары ортағасырлық әлемнің одан арғы дамуына қалай әсер етті? Өз тұжырымдарыңды келтір. Жорықтар Еуропаны Шығыс мәдениетімен таныстырды, сауданы жандандырды және күшті корольдердің пайда болуына ықпал етті. Мұсылман әлемінде мәмлүктер күшейіп, христиандық мемлекеттер жойылды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан бірге Қазақстанның батысын, Мысыр мен Каирді табыңыз. Баладан сұраңыз: бір қазақ баласы Каирге қалай жетуі мүмкін? Бейбарыстың өмірбаянынан қандай қасиеттерге (қайсарлыққа, төзімділікке) үйренуге болатынын талқылаңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Крест жорықтарынан кейін Еуропаның экономикасы қандай болды? Сауда, жәрмеңкелер, қалалар мен жаңа шаруашылық тәсілдері экономиканы көтерді; ең көп пайданы Венеция мен Генуя тапты.
• Кімдерді мәмлүктер деп атады? Мысырдағы жауынгер-құлдарды; сөзі «біреудің меншігі» дегенді білдіреді.
• Бейбарыс кім? Қазақ даласынан шыққан, 1260–1277 жылдары Мысырды басқарған сұлтан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Еуропада сауданың дамуы қай бағытта жүргізілді?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі үш бағытты тап: теңіз бойынша, оңтүстік пен шығыс және солтүстік.

Жауап үлгісі.

1. Жерорта теңізі арқылы: Испания, Оңтүстік және Орталық Франция, Италия елдері.
2. Византия, Қара теңіз бойы және Шығыс елдерімен. Бұл бағытта Италия қалалары үстемдік етті.
3. Балтық және Солтүстік теңіз бойы: Русьтің солтүстік-батыс облыстары, Солтүстік Германия, Скандинавия. Тауарлар: балық, аң терілері, жүннен тоқылған маталар, ағаш.

Жауабы: үш бағыт — Жерорта теңізі, Византия мен Шығыс, Балтық және Солтүстік теңіз.

№ 2

Жәрмеңке дегеніміз не?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде Шампань жәрмеңкесі мысалға алынған. Одан жалпы анықтама шығар.

Жауабы: жәрмеңке — белгілі уақытта көптеген көпестер жиналып, сауда жасайтын үлкен базар. Ол Франция, Италия, Германия мен Англияда өткізілді. Мысалы, Шампань жәрмеңкесі жыл бойы жұмыс істеп, оған елдің түкпір-түкпірінен және шетелдерден көпестер келді.

№ 3

Мемлекетті басқарудың қандай жаңа түрлері пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде бытыраңқылықтың орнына нені айтады?

Жауап үлгісі.

• Еуропа елдері бытыраңқылықтан күшті король билігіне ауыса бастады. Сауда мен жәрмеңкелердің дамуы елдің саяси бірігуіне жағдай жасады.
• Король мен қала тұрғындары ірі феодалдарға қарсы бірге болды.
• Қосымша: Англияда XIII ғасырда (1265) корольдің билігін шектейтін парламент құрылды.

Жауабы: феодалдық бытыраңқылықтың орнына күшті, орталықтанған король билігі қалыптаса бастады.

№ 4

Еуропа елдеріне күшті король билігі неге қажет болды?

Қалай ойлаймыз. Қала тұрғындары мен көпестерге не керек екенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Саудамен айналысу үшін тыныштық пен тұрақтылық керек болды.
• Бытыраңқылық пен феодалдардың өзара соғысы сауданы бөгеді.
• Тек күшті король билігі тұрақтылықты қамтамасыз ете алатын.

Жауабы: экономикалық табыс алу үшін тұрақтылық қажет еді, ал оны күшті король билігі ғана бере алатын.

№ 5

Француз корольдері не үшін күрес жүргізді?

Жауабы: француз корольдері крест жорықтары кезінде және одан кейін де өз иеліктерін кеңейту және ірі феодалдарға қарсы күрес жүргізді. Бұл күресте олар қалаларға сүйенді.

№ 6

Діни-рыцарьлық ордендер дегенді қалай түсіндіңдер?

Қалай ойлаймыз. Сөздің екі бөлігін ескер: діни (монахтар сияқты) және рыцарьлық (жауынгерлер).

Жауап үлгісі.

• Бірінші крест жорығынан кейін Палестинада қалған рыцарьларға көмек ретінде құрылған ұйымдар.
• Оның мүшелері бір мезгілде монах та, жауынгер де болды.
• XII ғасырдың соңында немістердің Тевтон ордені қалыптасты. Ал Балтық бойын жаулау үшін Ливон (Семсерлілер) ордені құрылды.
• 1237 жылы Тевтон ордені Семсерлілер орденімен бірікті; 1410 жылы Грюнвальд түбінде жеңілді.

Жауабы: діни-рыцарьлық ордендер — монахтар мен жауынгерлердің діни-әскери ұйымдары; олар Палестинада және Балтық бойында христиан дінін күшпен таратты.

№ 7

Крест жорықтары мен монғол шапқыншылығы мұсылман елдеріне қалай ықпал етті?

Қалай ойлаймыз. Екі күшті бөлек қарастыр: кресшілер және монғолдар.

Жауап үлгісі.

• Мұсылман әлемі бытыраңқы болды: әулеттер арасындағы күрес XV ғасырдың аяғына дейін созылды.
• Монғол шапқыншылығы Ортаазиялық мұсылман мемлекеттерін қиратты, 1258 жылы Аббасидтер халифаты құлады, Иранның көп бөлігі Монғол империясына енді.
• Сонымен бірге мұсылмандар кресшілер мен монғолдарға қарсы тұрды: Мысырда мәмлүктер, сұлтан Бейбарыс кресшілерге соққы беріп, монғолдар шабуылын тойтарды.
• Бейбарыстан кейінгі сұлтандар кезінде Сирия мен Палестинадағы христиан мемлекеттері толық жойылды.

Жауабы: жорықтар мен шапқыншылық мұсылман елдерін әлсіретіп, қиратты (1258 жылғы Аббасидтер халифатының құлауы), бірақ мәмлүктер кресшілерді мен монғолдарды тоқтатты.

№ 8

Картадан крест жорықтарын көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. 50-беттегі «Бірінші крест жорығы» картасын аш. Көрсеткілерді батыстан шығысқа қарай жүр.

Шешуі.

1. Франция, Германия, Италиядан бастап.
2. Венгрия мен Византия арқылы Константинопольге.
3. Одан Кіші Азияға, Сирияға.
4. Палестинада Иерусалимге дейін. Картада Антиохия, Эдесса, Акра, Триполи, Сидон қалалары да бар.
5. 1187 жылы Тивериад көлі маңындағы шайқас (картада) — кресшілер жеңіліп, Иерусалим мұсылмандарға қайтты.

Жауабы: Бірінші жорықтың жолы — Франциядан, Германиядан және Италиядан Венгрия мен Византия арқылы Кіші Азияға, одан Сирия мен Палестинаға, Иерусалимге дейін.

№ 9

Сұлтан Бейбарыс туралы не білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі Бейбарыс туралы абзацтан қысқаша хабарлама жоспарын құр.

Хабарлама жоспары.

1. Қайдан шыққан: қазақ даласынан, бала күнінде тұтқынға түскен.
2. Кім болды: Мысырда мәмлүктердің сұлтаны.
3. Қашан билік жүргізді: 1260–1277 жылдары (17 жыл).
4. Не істеді: кресшілерге соққы беріп, монғол шабуылын тойтарды.
5. Елге не берді: Каирде сарайлар мен мешіттер, каналдар, қолөнер, ғылым, сауда дамыды.

Жауап үлгісі. Бейбарыс — қазақ даласынан шыққан. Бала кезінде тұтқынға түсіп, Мысырға түседі. Ол мәмлүктердің арасынан көтеріліп, сұлтан болды және 1260–1277 жылдары 17 жыл Мысырды басқарды. Оның кезінде кресшілерге соққы беріліп, монғолдардың шабуылы тойтарылды. Каирде сарайлар мен мешіттер салынды, канал қазылды, қолөнер, сауда мен ғылым дамыды. Бейбарыстан кейінгі сұлтандар Сирия мен Палестинадағы христиан мемлекеттерін толық жойды.

Жауабы: Бейбарыс — қазақ даласынан шыққан, 1260–1277 жылдары Мысырды басқарған мәмлүк сұлтан.

№ 10

(★) Христиандар мен мұсылмандардың өзара мәдени алмасуы жайлы әңгіме жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Не қайдан келгенін есіңе түсір: кім кімнен не үйренді.

Жоспар.

1. Кіріспе: соғыс болса да, адамдар бір-бірімен танысты.
2. Шығыстан Еуропаға: жібек мата, айна, дәмдеуіштер.
3. Тұрмыс: қол жуу, моншаға түсу, шанышқы.
4. Егіншілік және техника: күріш, лимон, өрік, қарбыз, жел диірмені.
5. Қорытынды: мәдениеттер алмасуы екі жаққа да пайда берді.

Үлгі. Жорықтар қанды соғыс болғанымен, олар халықтарды бір-бірімен таныстырды. Еуропалықтар мұсылмандардан тамақ алдында қолды жууды, моншаға түсуді, әдемі киінуді, шанышқымен ас ішуді үйренді. Шығыстан Еуропаға лимон, күріш, өрік, қарбыз, жібек мата, айна, жел диірмені келді. Мұсылмандар кептерлерді хат тасуға пайдаланған, мұны еуропалықтар да үйренді. Біздің Ұлы Жібек жолындағы қалаларда да осындай алмасу болған. Бір-бірінен үйрену — халықтарды байытады.

Жауабы: еуропалықтар Шығыстан тұрмыстық әдеттерді, дақылдарды, технологияларды (жел диірмені, жібек, айна) алды.

№ 11

(★) Крест жорықтарының Еуропа мен мұсылман елдеріне тигізген жағымды және жағымсыз жақтары туралы STEEPLE талдау кестесін толтырыңдар. STEEPLE сөзінің мағынасы: S — әлеуметтік, T — технологиялық, E — экономикалық, E — қоршаған орта, P — саяси, L — құқықтық, E — этникалық.

Қалай ойлаймыз. Әр әріпке бір-бір мысал тап: ол жағымды ма, жағымсыз ба.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда; жағымды жақтары — сауда, технология, мәдениет алмасуы; жағымсыздары — адам шығыны, жаулап алу және күштеп дін енгізу.

Жадынама

• Даталар: 1031, 1237, 1258, 1260–1277, 1261, 1291, 1410, 1466, 1492.
• Орындар: Акра, Шампань, Каир, Грюнвальд, Гранада.
• Адамдар: Бейбарыс, Арыстан жүректі I Ричард, Фридрих I Барбаросса, III Иннокентий.

Шағын тест