§ 13. Еуразия этносаяси картасының қалыптасуына монғол шапқыншылығының әсері

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). V тарау: Монғолдар. 67–73-беттер.

Нені үйренесің

• Монғолдардың соғыс жүргізу әдісімен танысуды: әскердің түрі, қару, тәртіп.
• Монғол жорықтары Еуразияның саяси картасын қалай өзгерткенін түсіндіруді.
• Алтын Орда мен монғол империясынан бөлініп шыққан мемлекеттерді картадан көрсетуді.
• Монғол үстемдігі кезіндегі халықаралық қатынастарды (Плано Карпини, Рубрук) және шапқыншылықтың тиімді және тиімсіз жақтарын атауды.

Ой қозғау

• Монғол империясын кім құрды? Шыңғысхан, 1206 жылы.
• Құрылтай деген не? Шыңғысхан ұрпақтарының жалпы империялық жиыны.
• Бату кім? Жошының баласы, Алтын Орда мемлекетін құрған қолбасшы.
• 1223 жылы Қалқа өзенінде не болды? Қыпшақтар мен орыстардың біріккен әскері жеңіліс тапты.

Тақырыпты талдаймыз

Монғолдардың әскери өнері

Монғолдардың ұлан-байтақ жерді жаулап алу себебі — әскери өнерінің өте озық болуында. Шыңғысхан өз әскерін көшпелілердің рулық-қауымдық құрылымы негізінде құрды. Ондықтар мен жүздіктердегі жауынгерлер бір рудан немесе бірнеше рудан тұрды.

Монғол әскерінің негізгі түрі атты әскер болатын. Ол ауыр және жеңіл деп екіге бөлінді. О бастан монғолдар көшпелі малшылар болған. Сондықтан олар балаларын үш жастан бастап атқа отырғызған. Бала 4–5 жасқа толғанда қолына алғашқы садағын ұстаған. Сол кезден бала көп уақытын ат үстінде, аңшылықта өткізуге дағдыланған. Жорықтарда монғолдар ұзақ уақыт бойы ердің үстінде ұйықтауға машықтанып, өз әскерінің тез қозғалуына жағдай жасаған. Монғол жауынгерлері өте төзімді еді.

• Ауыр атты әскер қарсыластардың басты күштерімен ұрыс жүргізген.
• Жеңіл атты әскер қарауылдық және барлау қызметтерін атқарған: кенеттен ұрыс бастап, садақтан оқ жаудырған, қарсыластарының соңына түсіп отырған.

Атты әскердің жетегінде қосымша бос аттар көп болған, соның арқасында монғолдар алыс қашықтыққа тез жеткен.

Монғолдардың негізгі қаруы садақ еді. Әрбір жауынгер бірнеше садақ пен жебе толы қорамсақ, ат үстіндегі жауды іліп түсіру үшін темір қармақты басы бар найза, қайқы қылыш алып жүрген.

Шыңғысхан өз әскерінде барлау жүргізетін, көшіп-қону бағытын және тұрақтайтын мекенжайды белгілейтін бөлімдер құрды. Бұл бөлімдердің әскербасылары тікелей ханға бағынды. Империя аумағында пошта бекеттері ұйымдастырылды. Ханның бұйрықтарын атшабарлар елдің түкпір-түкпіріне тез жеткізіп отырды.

🌟 Шыңғысхан қалыптастырған темірдей тәртіп монғол әскерін жеңіске жеткізді. Егер ұрыс даласынан жауынгер қашса, ол кірген ондық түгел өлім жазасына кесілді. Ал ондықтың жауынгерлері қорқақтық көрсетсе, бүкіл жүздік түгел жазаланды.

Қалай соғысты. Монғолдар қарсыласын жену үшін оның күшін бытыратып, жеке-жеке жою әдісін ұтымды қолданды. Тосқауыл, кенеттен шабуыл жасау, әдейі шегіну арқылы жауды соңына ертіп қайта шабуылға шығу әдісін жиі пайдаланды. Ұрыс даласында монғолдар жауды түс-түстан қоршап, садақ оғын жаудырды. Толық жеңіске жету үшін соңынан қуып барып, жойып отырды.

Монғолдар сол заманның ең озық құрылғыларын қолданды. Мәселен, Батудың әскерінде үлкен тастарды алысқа лақтыратын құрал болған. Ағаш қабырғаларды мұнай қосылған қоспа арқылы өртеген. Ал тас қабырғаларды қытайлықтардан алған оқ-дәрімен жарған. Монғолдар қалаларды аларда қолдан су тасқынын жасаған немесе өзендердің арнасын қаладан бұрып әкеткен. Монғол әскерінің құрамына жаулап алынған елдерден қолөнершілер мен қамал бұзу ісінің мамандары алынды.

Тапсырма. 67–68-беттердегі суреттерге қарап, монғол жауынгерлерінің ұрыс тәсілі мен қару-жарағына сипаттама беріңдер.

Жауап үлгісі. Суреттерде жауынгерлер ат үстінде, садақ, найза және қылышпен қаруланған. Олар жауды түс-түстан қоршап, алыстан оқ жаудырып жатыр. Жауынгерлердің басында дулыға, үстінде сауыт.

Еуразия этносаяси картасының қалыптасуы

XIII ғасырдағы монғолдардың шапқыншылығы Орталық Азия мұсылман мемлекеттерін қиратып, Араб халифатының құлауына әкелгенін айттық. XIII ғасырдың 70–80-жылдары монғолдар Вьетнамға, Жапонияға және Бирмаға жорықтар жасады. Алайда бұл жорықтары сәтсіз аяқталды. Бұл кезге қарай Монғол империясы өзгере бастаған еді. Алтын Орда мен Ильхандар мемлекеті тәуелсіз иеліктерге айналды. Кезінде ұлы хан Құбылайдан Иранды билеген Хулагу ильхан (елхан) деген атақ алды. Сондықтан Иран Ильхандар мемлекеті аталды. 1368 жылдары монғолдар Қытай, Корея және Ираннан қуылды.

📕 Оқулықта «1368 жылдары монғолдар Қытай, Корея және Ираннан қуылды» деп жазылған. Шын мәнінде бұл жылдар бір ғана Қытайға (Юань әулетінің құлауы, 1368) сәйкес келеді: Ильхандар мемлекеті 1330–1350-жылдары ыдырады, ал Кореядағы монғол үстемдігі де 1350-жылдары құлады.

Орталық Азияда XIII ғасырдың бірінші жартысында орнаған монғол үстемдігі бұл өлкенің дамуын тежеді. Қалалар қиратылып, егіншілік құлдырады. Мәселен, Қазақстан аумағында Отырар, Сығанақ сияқты қалалар жермен-жексен етіліп, суару жүйелері талқандалды. Осылайша, Қазақстан аумағындағы отырықшы-қалалық мәдениетке орны толмас зиянын тигізді. Шаруашылықтың дамуының экономикалық негізін бұзды.

XIII ғасырдың 70-жылдарынан бастап Қазақстан жері Шыңғысхан ұрпақтары құрған екі мемлекетінің құрамына кіреді:

1. Шағатай ұлысының орнында пайда болған Шағатай мемлекеті. XIV ғасырдың ортасында оның орнына Моғолстан мемлекеті құрылды. Моғолстан халқының этникалық құрамы түркі тілдес: үйсін, керей, найман, жалайыр т.б. тайпалардан құралды.
2. Жошының ұлысы — Жошының баласы Бату құрған Алтын Орда мемлекеті.

Алтын Орда хандары орыс жерлерін өздеріне бағындыруға тырысты. Князьдық жарлық (грамота) алу үшін барлық князьдардың Ордаға келуін талап етті.

💡 Монғолдар жаулап алған жерлеріндегі халықтарға жер салығын салды. Бұл өнімнің үштен бірі, ал жан басы салығы мүліктің оннан бірін құрады. Сонымен бірге әскери, жол, пошта және тағы басқа салықтың түрлері болды.

Еуразия кеңістігінде қалыптасқан Монғол империясы мен одан бөлінген мемлекеттердің басқару жүйесінде хандық билік орнады. Ханның жанында қызмет істейтін «хан кеңесі» қалыптасты. Бұл кеңестің құрамына хан ұрпақтары, билер, әмірлер, бектер, дінбасылар кірді. Құрылтай жиналысының рөлі зор еді. Билікті өз қолдарында ұстау үшін монғол хандары жергілікті ақсүйектерге шартты түрде жер бөліп беріп отырған.

Картамен танысу (70-бет). «XIII ғасырдың басы — XIV ғасырдың бірінші жартысындағы Монғол империясы» картасында төрт мемлекет бар: Алтын Орда (сары, солтүстік-батыста, Сарай қаласы); Шағатай ұлысы (жасыл, ортада, Самарқан қаласы); Хулагу мемлекеті (күлгін, оңтүстік-батыста, Тебриз қаласы); Юань мемлекеті (ең үлкені, шығыста, Пекин қаласы). Оңтүстікте Үндістан орналасқан.

Монғолдар мен жергілікті халық

XIV ғасырға қарай батыс ұлыстарда тұрып жатқан монғолдар жергілікті халықпен араласып кетті. Олар өз тілдерін жоғалтып, түрік тіліне көшті. XII–XIV ғасырларда батыстағы ұлыстың хандары ислам дінін қабылдады. 1312 жылы Өзбек хан исламды Алтын Орданың мемлекеттік діні етіп жариялады.

📕 Оқулықта «XII–XIV ғасырларда батыстағы ұлыстың хандары ислам дінін қабылдады» деп жазылған. XII ғасырда монғол ұлыстары әлі жоқ еді: бұл процесс XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырда болды.

Алтын Ордада монғолдар сан жағынан аз еді. Түркі тайпалары — қыпшақтар, қаңлылар, қарлұқтар, наймандар және т.б. көшпелілер Алтын Орданың басым бөлігін құрады. Ал отырықшы жерлерде бұлғарлар, орыстар, гректер, черкестер т.б. өмір сүрді.

Еуразия аймағында қалыптасқан ортағасырлық Монғол империясы өңірдің этносаяси жағдайына үлкен әсерін тигізді. Кейіннен Орталық Азия мен Қазақстан аумағында құрылған мемлекеттер осы империя құрамынан бөлініп шыққан болатын. Бұлар — Әмір Темір мемлекеті, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы, Қазан хандығы, Қырым хандығы, Астрахан хандығы және Қазақ хандығы.

🌟 Алматы мен бүкіл Қазақстанның оңтүстік-шығысы монғолдар жолында жатты: Жетісуды олар ең алғашқылардың бірі болып жаулады. Бірақ дәл осы жерде кейін Қазақ хандығы құрылды!

Монғол үстемдігі кезіндегі халықаралық қатынастар

Еуразиядағы қарым-қатынастың дамуына монғол үстемдігі ықпалын тигізді. Аз уақыттың ішінде Монғол империясы Тынық мұхиттан Дунайға дейінгі аумақты алып жатты, елшілер арқылы Рим мен Монғол билеушілері арасында келіссөздер жүргізілді.

• Бату әскерінің Еуропаға жорық жасау қаупі төнген кезде, Рим папасы IV Иннокентий италиялық Плано Карпини бастаған елшілікті Монғол империясына жібереді. Елшілікке мағлұматтар жинап, христиан дініне кіруге уағыздау мақсаты қойылды. Елшілік мақсатын жүзеге асыра алмағанымен, жүріп өткен жерлері, халықтардың тарихы, тұрмыс-салты, әскери күші туралы маңызды мағлұматтар жинады. Плано Карпини (1246 ж.) Күйік ханмен кездеседі.
• Француз королі IX Людовиктің тапсыруымен 1253–1255 жылдары монғол империясына саяхатшы ретінде фламандық монах Рубрук жіберіледі. Ол Қарақорымдағы ұлы хан Мөңкемен кездеседі. Еуропалықтардың монғол империясымен дипломатиялық одақ жасағысы келген мақсаты орындалмады. Еуропаға еріп барған монғол елшілері олардан монғол билігін сөзсіз мойындауды талап етті.

Монғол шапқыншылығы қырып-жоюмен бірге кейбір оң үрдістерге де ие болды. Сауда-саттық дамыды, мәдениет, халықаралық байланыстар жақсарды. Монғол империясы шетелдік саяхатшылардың Еуропаға белгісіз азиялықтар жайында мәліметтер әкелуіне жағдай жасады. Монғолдар көшпелі тайпаларды орталықтандырылған билік арқылы біріктірді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Монғолдар көптілді ұлан-байтақ елді қалай басқара алды?» Оқулық бойынша: пошта бекеттері, Шыңғысхан заңдары және жергілікті ақсүйектерге жер беріп, билікті бөлісу.

Ойталқы. Монғолдар Еуразия картасына қандай өзгерістер әкелді? Алдымен үш «жәшікке» бөл: билік, адамдардың өмірі, қалалар мен мәдениет.

Өзіңді тексер

• Монғол әскерінің негізгі түрі қандай? Атты әскер: ауыр және жеңіл.
• Монғол әскерінің негізгі қаруы не? Садақ.
• Қазақстанның қай қалалары жермен-жексен етілді? Отырар мен Сығанақ.
• Қазақстан жері XIII ғасырдың 70-жылдарынан қандай екі мемлекеттің құрамына кірді? Шағатай мемлекеті (кейін Моғолстан) және Алтын Орда.
• Қай жылы Өзбек хан исламды мемлекеттік дін етті? 1312 жылы.
• Рим папасы кімді елші етіп жіберді? Италиялық Плано Карпиниді; ол 1246 жылы Күйік ханмен кездесті.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Монғолдардың ұлан-байтақ жерді жаулап алу себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Оқулықтың басты ойын тап: себеп әскерде.

Жауап үлгісі.

• Монғолдардың әскери өнері өте озық болды.
• Шыңғысхан әскерді рулық-қауымдық құрылым негізінде ондықтарға, жүздіктерге бөлді.
• Жауынгерлер бала кезінен ат үстінде, аңшылықта шынықты; әскердің тез қозғалуына жағдай жасалды.
• Темірдей тәртіп және озық құралдар (тас лақтыратын құралдар, оқ-дәрі) болды.
• Көшпелілерге жаңа жайылымдар мен бай көршілерден олжа керек болды.

Жауабы: озық әскери өнер, қатаң тәртіп және тез қозғалатын атты әскер.

№ 2

Монғол әскеріндегі қызмет түрін атаңдар, соғыс жүргізу әдісін баяндаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен әскердің бөлінісін ата, содан кейін ол қалай соғысқанын айт.

Жауап үлгісі.

• Қызмет түрлері. Ауыр атты әскер қарсыластың басты күштерімен ұрыс жүргізді. Жеңіл атты әскер қарауылдық және барлау қызметтерін атқарды, садақтан оқ жаудырды, жауды қуды.
• Соғыс әдісі. Қарсыласын бытыратып, жеке-жеке жою; тосқауыл, кенеттен шабуыл, әдейі шегіну; жауды түс-түстан қоршау; толық жеңіске жету үшін соңынан қуу.
• Құралдар. Тас лақтыратын құралдар, оқ-дәрі, су тасқынын жасау. Қолөнершілер мен қамал бұзу мамандары жаулап алынған елдерден алынды.

Жауабы: әскер ауыр және жеңіл атты әскерге бөлінді; қарсыласты бөліп, қоршап, кенеттен шабуылмен жойды.

№ 3

Монғолдар әскерінің негізгі түрі мен қаруын төмендегі кластер арқылы ашып көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Кластердің ортасында «Әскердің түрі мен қаруы» тұр. Төрт қораптың әрқайсысына бір белгіні жаз.

Жауабы: негізгі түрі — атты әскер (ауыр және жеңіл); негізгі қаруы — садақ; қосымша — найза, қайқы қылыш; ерекшелігі — қосымша аттар және барлау.

№ 4

Картамен жұмыс.

1) ХІІ ғасырдың соңында Орталық Азия мен Қазақстан жерінде қандай мемлекеттер құрылды?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі сұрақта ХІІ ғасыр деп тұр, ал мәтін мен карта ХІІІ ғасыр туралы. Мәтінге сүйен.

Шешуі. XIII ғасырдың 70-жылдарынан бастап Қазақстан жері Шыңғысхан ұрпақтары құрған екі мемлекеттің құрамына кірді: Шағатай мемлекеті (кейін, XIV ғасырдың ортасында, Моғолстан) және Жошының ұлысы — Алтын Орда.

Жауабы: Шағатай мемлекеті (кейін Моғолстан) және Алтын Орда.

2) Монғолдар Алтын Ордада неге аз болды?

Қалай ойлаймыз. Алтын Ордада кімдер өмір сүргенін еске түсір.

Шешуі. Алтын Орданың басым бөлігін түркі тайпалары — қыпшақтар, қаңлылар, қарлұқтар, наймандар т.б. көшпелілер құрады. Отырықшы жерлерде бұлғарлар, орыстар, гректер, черкестер өмір сүрді. Монғолдар жергілікті халықпен араласып, өз тілін жоғалтып, түрік тіліне көшті.

Жауабы: монғолдар сан жағынан аз болды, түркі тайпалары басым еді; монғолдар жергілікті халықпен араласып кетті.

3) Монғол шапқыншылығының салдарын кестеге түсіріңдер.

Жауабы: кестеде көрсетілген.

№ 5

Интернеттен Рубруктың Бату сарайында болғаны туралы жазбасын оқып, түсінгендеріңді айтып беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Рубрук — XIII ғасырдағы саяхатшы: ол өз көргенін жазып қалдырды, сондықтан оның жазбасы — құнды дерек.

Жоспар.

1. Рубрук кім және оны кім жіберді.
2. Ол қай жолмен жүрді және кімдермен кездесті.
3. Бату сарайында не көрді.
4. Бұл жазба монғолдардың тұрмысы мен билігі жайлы не білдіреді.

Хабарлама үлгісі. Француз королі IX Людовик 1253–1255 жылдары фламандық монах Рубрукты монғолдарға жіберді. Ол көшпелілердің ауылдарын, киіз үйлерін, малын, ханның ордасын сипаттады. Рубрук Еділ бойындағы Бату ханның сарайын және Қарақорымда ұлы хан Мөңкені көрді. Бұл жазба Еуропа үшін жаңалық болды: монғолдар жайлы мәліметтер Батыс Еуропаға жетті. Ал елшілік дипломатиялық одақ құру мақсатын орындай алмады.

Жауабы: Рубрук монғол өмірі туралы құнды жазба қалдырды; елшілік саяси мақсатына жеткен жоқ, бірақ Еуропаға Азия халықтары жайлы мәлімет берді.

Жадынама

• Даталар: 1243 — Алтын Орда; 1246 — Плано Карпини; 1253–1255 — Рубрук; 1279 — Юань; 1312 — Өзбек хан, ислам; 1368 — монғолдар Қытайдан қуылды.
• Мемлекеттер: Алтын Орда, Шағатай ұлысы, Хулагу мемлекеті (Ильхандар), Юань.
• Тиімді жақтары: сауда, мәдениет, пошта, халықаралық байланыс. Тиімсіз жақтары: қиратылған қалалар, егіншіліктің құлдырауы.

Шағын тест