§ 14. Франция мен Англиядағы шаруалар көтерілісі
Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VI тарау: XIV–XVI ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық қоғам. 73–76-беттер.
Нені үйренесің
- «Қара індеттің» неге тез таралғанын түсіндіруді.
- Францияда 1358 жылғы Жакерия көтерілісі мен Англиядағы 1381 жылғы Уот Тайлер көтерілісі туралы әңгімелеуді.
- Екі көтерілістің себептерін, басшыларын және нәтижесін салыстыруды.
- Көтерілістердің неге жеңіліп қалғанын ойланып айтуды.
Ой қозғау
- Феодал деген кім? Жері мен сол жерде тұратын шаруалары бар шонжар.
- Шаруалар феодалға не беруге тиіс еді? Оның жерінде жұмыс істеп, егіннің бір бөлігін беретін, сондай-ақ салық төлейтін.
- Қай екі ел ХІV ғасырда бір-бірімен соғысты? Англия мен Франция: 1337 жылы басталған соғыс кейін Жүзжылдық соғыс деп аталды.
Тақырыпты талдаймыз
«Қара індет»
Таңертең көршің ауырып қалды, ал кешке оның жоқ екенін елестетші. ХІV ғасырда Еуропаны дәл осындай қорқынышты індет шарпыды. Оны «Қара індет» деп атады.
Оқулықта былай делінген: қалалардың ластығынан жұқпалы аурулар жиі тарап, адам өлімі көбейді. Жұқпалы аурулар Еуропа елдеріне кемелермен жеткен егеуқұйрықтар арқылы таралды. Індет қалаларда қатты болып, Еуропа тұрғындарының үштен бірі қазаға ұшырады. Көптеген елді мекендер қаңырап бос қалды, қалаларда адамдарды жерлейтін зираттар жетіспеді.
💡 Қосымша (оқулықта жоқ). Ортағасырлық қалаларда көшелер тар болды, қоқыс пен былғаныш көшенің шетіндегі арыққа төгілді, ал сол арық өзенге құятын. Адамдар сол өзеннен су алатын. Егеуқұйрықтар да өте көп болды. Тарихшылар індеттің Еуропаға келуін 1347–1349 жылдарға жатқызады.
Індет келген соң адамдар бір ғана жолды көрді: алысқа қашу. Бірақ қашқандар ауруды жаңа қала мен ауылдарға өздері апарды.
💡 Ойталқы. Ортағасырлық «Қара індеттің» Еуропаға таралуы жайлы әртүрлі пікірлер айтылады. Осыған өз ойыңды білдір.
Жауап үлгісі. Менің ойымша, індет бірнеше себептің қосындысынан тарады: қалалар лас болды, егеуқұйрықтар көп болды, ал емдеу ісі әлсіз еді. Адамдар ауруды қайдан келетінін білмеді, сондықтан қашып, оны өзімен бірге алып жүрді. Бүгінгі күні қолды жуу, таза су және ауруханалар мұндай апаттан қорғайды.
Індеттен кейін Франция мен Англияда шаруалардың жағдайы онан сайын ауырлады. Бұған Жүзжылдық соғыс та әсер етті. Халық қатты күйзелді. Міне, содан шаруалар көтерілісі басталды.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен бірге бүгінгі індеттерден қалай қорғанатынымызды еске түсіріңіз: қолды сабынмен жуу, таза су, егу, ауруханалар. Сұраңыз: «Бұлардың қайсысы ортағасырда болмады?»
Франциядағы Жакерия
1358 жылы Бовези округінде шаруалардың көтерілісі болды. Оны Жакерия деп атады. «Жак» — адам аты. Француз шонжарлары шаруаларды келеке етіп осылай атайтын. Содан шаруалар көтерілісі «Жакерия» аталған. Көтеріліске 100 мыңдай адам қатысты деп жазылған.
Көтерілістің себебі — Жүзжылдық соғыстан және «Қара індеттен» туындаған елдегі күйзеліс, салықтың өсуі еді. Соның үстіне жалдамалы әскерлердің тонаушылық әрекеттері қарапайым халықтың ашу-ызасын келтірді. Көтеріліс ұйымдаспаған түрде кенеттен туындады. Шаруалар салыққа және өздерін әртүрлі жұмыстарға тегін пайдалануына қарсылық ретінде феодалдар әскерімен қақтығысып қалады. Мұның аяғы көтеріліске ұласып, Солтүстік Францияның — Бовези, Пикардия, Шампань аймақтарын қамтыды.
Әсіресе Бовези аймағында көтеріліс кең етек алды. Көтерілісті әскери істі білетін шаруа Гильом (Гийом) Каль басқарды.
Көтеріліске шаруалармен қатар қолөнершілер, ұсақ саудагерлер және т.б. қатысты. Кейбір қала тұрғындары да көтерілісшілерге қолдау көрсетіп, қала қақпаларын ашуға көмектесті. Көтерілісшілер «қайырымды корольге» сеніп, негізгі ашу-ызасын феодалдарға қарсы бағыттады. Сондықтан олар сарайларды қиратып, өздеріне салынатын салық қағаздарын өртеді, феодалдарды қатыгездікпен жазалады.
📕 Суреттегі қате. 73–74-беттердегі миниатюраның (Жак Фруассар «Хроникасынан») астына «Парижде көтерілістің бір күні (1358 ж. 9 маусым)» деп жазылған. Бұл миниатюра әдетте 1358 жылғы 9 маусымда Мо қаласында болған оқиғаны бейнелейді, Париждегі емес.
Көтеріліс сәтсіз аяқталды. Гильом Кальды феодалдар алдап, келісімге шақырып, өлтірді. Басқарусыз қалып, нашар қаруланған шаруаларды феодалдар отрядтары тас-талқан етіп жеңіп шықты. 1358 жылы француз тағының мұрагері Карл Парижды басып алып, көтерілісшілерді жазалады.
💡 Кальды алдап ұстағанын ойлашы: шонжарлар жауынгерлікте емес, айламен жеңді. Шаруалар келісім сөзіне сеніп қалды.
Уот Тайлер көтерілісі
ХІV ғасырдың 60–70-жылдары Жүзжылдық соғысқа байланысты Англияның экономикалық жағдайы нашарлап кетті. Ағылшын үкіметі парламенттен елге салық салуды көбейтуді сұрады. Бұл елдегі әлеуметтік жағдайды күйзелтіп жіберді.
1381 жылдың мамыр айының соңында Англияның оңтүстік-шығысындағы Эссекс графтығында Уот Тайлер бастаған шаруалар көтерілісі басталды. Оған Франциямен соғысты жалғастыру үшін жаңа салықтың енгізілуі себеп болды. Көтерілісшілер салық жинаушыларды ұрып-соғып, олардың кейбіреулерін өлтіріп те жіберді. Көтеріліске бұрын Жүзжылдық соғысқа қатысқан Уот Тайлер басшылық етті.
Лондонға жақын жатқан екі графтықтың шаруалары астанаға қарай аттанды. Олар корольдің «ақымақ кеңесшілерін» жазалап, корольге өз талаптарын орындатуды көздеді.
Король II Ричард көтерілісшілерімен кездесуге мәжбүр болды (1381 жылы 13 маусымда). Көтерілісшілер корольден басыбайлылықты жойып, саудаға еркіндік беруді талап етті.
Король шаруалармен келіссөз жасап жатқанда, Лондонның мэрі Уот Тайлерді опасыздықпен өлтіреді. Король уәде беріп, шаруаларды үйлеріне қайтуға көндіреді. Көсемінен айырылған көтерілісшілер Лондоннан қайтып кетеді. Көтеріліс шыққан аудандарда король соттары жұмыс істеп, қатысқандарды қатаң жазалайды.
🌟 Екі көтеріліс те бірдей аяқталды: Кальды да, Тайлерді де келіссөз кезінде өлтірді, ал басшысыз қалған шаруалар тарап кетті.
💡 Ойталқы. Көтерілісшілердің жеңілуіне не себеп болды деп ойлайсыңдар?
Жауап үлгісі. Көтерілісшілердің жеңілуіне бірнеше себеп болды. Біріншіден, олар ұйымдаспаған және нашар қаруланған еді, ал феодалдардың кәсіби әскері болды. Екіншіден, шаруалар «қайырымды корольге» сеніп, оның уәделеріне алданды. Үшіншіден, екі көтеріліс те басшысын алдап өлтіргеннен кейін басшысыз қалды.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- «Қара індет» дегеніміз не? ХІV ғасырда Еуропаны шарпыған індет; одан Еуропа тұрғындарының үштен бірі қазаға ұшырады.
- «Жакерия» атауы қайдан шықты? «Жак» — шаруаларды келеке ететін есім; француз шонжарлары шаруаларды осылай атаған.
- Жакерия қашан және қайда болды? 1358 жылы Солтүстік Францияда: Бовези, Пикардия, Шампань аймақтарында.
- Жакерия немен аяқталды? Кальды феодалдар алдап өлтірді, шаруаларды тас-талқан етіп жеңді. Карл Парижды басып алып, көтерілісшілерді жазалады.
- Уот Тайлер көтерілісі неден басталды? 1381 жылы Эссекс графтығында жаңа салық енгізілуінен басталды. Шаруалар Лондонға аттанды.
- Тайлердің соңы қалай болды? Лондонның мэрі оны келіссөз кезінде опасыздықпен өлтірді.
Жаттығуларды шығарамыз
Сұрақтар мен тапсырмалар
№ 1
«Қара індеттің» негізгі себебі неде еді?
Қалай ойлаймыз. Оқулықта екі нақты себеп бар: қала ластығы мен егеуқұйрықтар. Үшіншісі — адамдардың көші-қоны.
Жауап үлгісі.
- Қалалардың ластығы. Қалада былғаныш көп болды, жұқпалы аурулар жиі таралды.
- Егеуқұйрықтар. Аурулар Еуропа елдеріне кемелермен жеткен егеуқұйрықтар арқылы таралды.
- Адамдардың қашуы. Қорыққандар басқа қалаларға қашып, ауруды өздерімен бірге апарды.
- Соғыс пен кедейлік (қосымша). Жүзжылдық соғыс кезінде қаңғыбастар мен босқындар да ауруды таратты.
Жауабы: негізгі себеп — қалалардың ластығы және кемелермен келген егеуқұйрықтар; індет тез таралуына адамдардың қашуы да көмектесті.
№ 2
Франция мен Англиядағы шаруалар көтерілісінің ерекшелігі мен ұқсастықтарын айқындаңдар. (Кестені толтыр.)
Қалай ойлаймыз. Алдымен әр көтерілістің өзіне тән белгілерін жаз: жыл, жер, басшы, себеп. Содан кейін екеуіне ортақ нәрсені тап.
Шешуі.
| Жакерия көтерілісі | Ұқсастық | Уот Тайлер көтерілісі |
|---|---|---|
| 1358 жыл, Франция | екеуі де ХІV ғасырда, Жүзжылдық соғыс кезінде болды | 1381 жыл, Англия |
| Солтүстік Франция: Бовези, Пикардия, Шампань | себебі — салықтың өсуі және соғыстан келген күйзеліс | Англияның оңтүстік-шығысы: Эссекс графтығы |
| басшысы — шаруа Гильом Каль | көтерілушілер — негізінен шаруалар, феодалдарға қарсы | басшысы — Уот Тайлер |
| ұйымдаспай, кенеттен басталды; шонжарлардың сарайларын қиратты, салық қағаздарын өртеді | көтерілісшілер корольге сенді | Лондонға аттанды; басыбайлылықты жоюды және саудаға еркіндікті талап етті |
| Кальды алдап өлтірді; Карл Парижды басып алып, жазалады | басшысы алдап өлтірілді, көтеріліс жеңіліп, қатысушылар қатаң жазаланды | Тайлерді Лондон мэрі өлтірді; король соттары жазалады |
Жауабы: екеуі де соғыс пен салықтан шыққан, жеңілген, басшылары алданып өлтірілген шаруалар көтерілісі; айырмашылығы — жылы, жері, басшысы, себебі мен талаптарында.
№ 3
( белгісі бар тапсырма.) Интернетті пайдаланып, «қара індет» туралы қысқаша баяндама жасаңдар. «XIV ғасырдағы қара індет» («Эпидемия чумы XIV века») фильмін көріп, алған әсерлеріңді бөлісіңдер.*
Қалай ойлаймыз. Баяндама қысқа болсын: не болды, қашан, қалай таралды, нәтижесі қандай.
Хабарлама жоспары.
- Індет қашан және қайда пайда болды (ХІV ғасыр, Еуропа).
- Қалай таралды (ластық, егеуқұйрықтар, кемелер, адамдардың қашуы).
- Қанша адам қайтыс болды (Еуропа халқының үштен бірі).
- Індеттің салдары (бос қалған ауылдар, шаруалар жағдайының өзгеруі, көтерілістер).
- Менің ойым: бүгін мұндай індеттен қалай қорғанамыз.
Қорытынды үлгісі. Фильмді көргенде ең қорқыныштысы — адамдардың ауруды түсінбей, оның қайдан келгенін білмеуі болды. Ол кезде қала лас, медицина әлсіз еді. Біз қазір сабынмен қол жуамыз, егу аламыз және дәрігерге барамыз. Демек, білім — індеттен қорғайтын ең үлкен күш.
Жауабы: жеке баяндама мен фильм туралы пікір; басты ой — індет ластықтан, егеуқұйрықтардан және адамдардың қозғалысынан тарады.
Жадынама
- Даталар: 1337 — Жүзжылдық соғыстың басталуы; 1358 — Жакерия; 1381 — Уот Тайлер көтерілісі.
- Орындары: Бовези мен Шампань (Франция), Эссекс және Лондон (Англия).
- Екі көтеріліс те жеңілді: басшылар алданып өлтірілді.