§ 12. Монғол империясы
Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). V тарау: Монғолдар. 61–67-беттер.
Нені үйренесің
- Темужіннің монғол тайпаларын қалай біріктіріп, Шыңғысхан атанғанын айтуды.
- Шыңғысханның негізгі жорықтары мен Батудың батысқа жорығын уақыт таспасына қоюды.
- Монғол мемлекетінің саяси құрылымын сипаттауды: ұлы хан, Құрылтай, «Яса» («Жасақ»).
- «Жасақ» заңының мәнін және Алтын Орда мен Юань мемлекетінің қалай пайда болғанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Көшпелілер кімдер? Бір жерде отырмай, малымен жаңа жайылымға көшіп жүретін адамдар. Қазақтың ата-бабалары да осылай өмір сүрген.
- Көшпелінің егінші мен қала тұрғынынан айырмашылығы неде? Егінші жерге байланады, көшпелі малға және жайылымға байланады. Сондықтан көшпелінің үйі — киіз үй.
- Құрылтай деген не? Маңызды істерді шешетін жиын. Бұл сөзді есте сақта: ол Қазақстан тарихында да жиі кездеседі.
Тақырыпты талдаймыз
Монғолдар қайда тұрды
Картаны елестет. Монғол тайпалары Х–ХІІ ғасырларда Ұлы Қытай қорғанынан Селенга өзенінің жоғарғы ағысына дейінгі жерлерді мекендеген. ХІІ ғасырдан бастап олар Орталық Азиядан Байкал көліне, Енисей өзенінен Гоби шөліне дейін созылып жатты.
Бұл өлкеде дала мен таулы жайылым көп, ал егін егу қиын. Сондықтан монғолдар көшпелі малшаруашылығымен айналысты: қой, ешкі, ірі қара және жылқы өсірді. Малдың сүті мен етін негізгі тағам етті, жүні мен терісін киім-кешекке, тұрмысқа қажетті заттарға пайдаланды.
📌 Негізгі ұғымдар: Шыңғысхан, ноян(дар), Құрылтай, Яса («Жаса»). Ноян — монғол әскербасы, қолбасшы.
Темужін — болашақ Шыңғысхан
Біртұтас монғол мемлекетінің құрылуы Темужіннің (Темучин) атымен байланысты. Оның өмір жылдарын оқулық 1155–1227 деп береді. Темужін қият тайпасының боржыгын руынан шыққан.
Әкесі Есугей батыр 1155 жылы татар тайпасына шабуыл жасап, Темужін атты батырын қолына түсіреді. Сол жылы дүниеге келген баласының есімін де Темужін деп қояды. Бала жастайынан өте қайратты әрі өжет болып өсті.
Есугей батыр қайтыс болғаннан кейін Темужін анасы және бауырларымен бірге көп қиындық көрді: әкесінің нөкерлері мен руластары олардан бөлініп кетті. Бала күнінен әуелі отбасын асырау үшін, кейін нөкерлер мен туыстарын қайтару үшін көп күш жұмсады. Ол татар, меркіт, керейіт, найман тайпаларын басып алып, хандық аумағын кеңейте түсті.
💡 Ғасырды былай санайды: XIII ғасыр — 1201 жылдан 1300 жылға дейін. Демек, 1206 жыл — XIII ғасырдың басы.
Құрылтай және Шыңғысхан атағы
1206 жылы Онон өзенінің бойында өткен Құрылтайда монғол және түркі тайпалары Темужінді «Шыңғысхан» деген атпен ұлы хан етіп көтерді. Шыңғысхан бүкіл монғол тайпаларының басшысы болады. XIII ғасырдың басында ол Сібір халықтарының жері мен Қытай елін жаулап алып, Ұлы Монғол империясын құрды.
Шыңғысхан құрған Ұлы монғол мемлекетінің аумағы оңтүстігінде Ұлы Қытай қабырғасынан, солтүстігінде Селенга өзеніне дейін, шығысында Хинган қыратынан, батысында Алтай тауына дейін созылды.
🌟 Шыңғысханның тұлғасы жайлы бүгінде әртүрлі пікірлер айтылады: біреулер оны ұлы қолбасшы деп санайды, біреулер жаулап алу кезіндегі қантөгісті атайды. Сен Шыңғысханға қандай баға берер едің? Өз пікіріңді айт, бірақ дәлел келтір.
Жаулап алушылық жорықтары: Қытайдан Қырымға дейін
Монғол тайпаларын біріктіргеннен кейін Шыңғысхан тангуттардың Батыс Ся мемлекетіне шабуыл жасайды. 1207 жылы Енисей жағалауындағы ойраттар тайпалары бағындырылды. 1211 жылы монғолдар Солтүстік Қытайдағы Цзинь мемлекетіне шабуыл жасады. 1215 жылы ұзақ соғыстан кейін Шыңғысхан әскерлері Пекинді алды. Солтүстік Қытайда әскербасы Мұқалиды (Мұқылай) 23 мың әскермен қалдырды.
Шыңғысхан Монғолияға қайтып келіп, 1218 жылы Жетісуда бекіген наймандарды бағындырды. 1219 жылы монғолдар Қазақстан мен Орталық Азияны жаулауды бастайды.
1220 жылы Хорезм мемлекетінің астанасы Бұхараны, одан кейін Самарқанды қоршап, оны да басып алды. 1221 жылы Орталық Азияның соңғы қаласы Мерв монғолдарға қатты қарсылық көрсеткенімен, ол да жеңіліс тапты. Сөйтіп, Орталық Азияны жаулау аяқталады.
Жебе мен Сүбедей қолбасшылар басқарған монғолдар Әзірбайжан мен Грузияны талқандап, Қырымға жетті. 1223 жылы Қалқа өзенінде қыпшақтар мен орыстардың біріккен әскері жеңіліс тапты.
📕 Оқулықта Бұхара Хорезм мемлекетінің астанасы деп аталған. Шын мәнінде Хорезмшахтар мемлекетінің астанасы Үргеніш болған, ал Бұхара мен Самарқан — мемлекеттің ірі, бай қалалары.
🌟 Керейлер мен меркіттер жеңілгеннен кейін қазақ далаларына қарай кеткен. Монғол оқиғалары біздің жерімізді шапқыншылықтан әлдеқайда бұрын «қозғады».
Ойталқы. Шыңғысханның жорықтарда жеңіске жетуіне не ықпал етті деп ойлайсыңдар? Жауабын әскердің құрылысынан және тәртібінен ізде: бұл жайлы келесі параграфта кеңірек оқисың.
Монғол мемлекетінің саяси құрылымы
Монғол империясын Шыңғысхан ұрпақтары биледі. Хан ордасы — империя орталығы Қарақорымда орналасты. Ең жоғарғы өміршісі ұлы хан саналады. Ұлы хан мемлекет басшысы ретінде әскери заң шығаруға және әкімшілік билік жүргізуге құқылы болды. Монғол империясының саяси өмірінде Шыңғысхан ұрпақтарының жалпы империялық жиналысы — Құрылтай өте маңызды рөл атқарды.
Схема былай оқылады:
- Ұлы хан (оны Шыңғысхан ұрпақтары сайлайды) заң шығарады және әкімшілік билік жүргізеді;
- «Яса» («Жасақ») — жазбаша құқықтық нормалар мен заң ережелері;
- Құрылтай — ірі әскери мәселелер, ішкі саясат, Шыңғысхан ұрпақтары арасында өлкелерді бөлу мәселелері шешілді;
- аймақтарды басқару үшін дарғы бектер, тамғаш және басқақтар тағайындалды.
«Яса» («Жасақ») — заңдар жинағы
XIII ғасырдағы әдебиеттерде «Ұлы Яса» деп аталатын Шыңғысханның әртүрлі мәселелерге байланысты айтылған заңдары қалыптасты. «Яса» монғолша — жасақ, құқық, салық деген мағына береді. Алғаш рет монғолдардың құрылтайында (1206 жылы) оқылған. Ясаның 36 үзіндісі күні бүгінге дейін жеткен.
Бұл заңды зерттеуші ғалымдар оны 5 бөлімнен тұрған деп болжайды:
- қылмыс, оған берілетін жаза;
- соғыс, әскери жасақ;
- отбасы және неке;
- мақтау;
- салт-дәстүр, ырым.
Яса заңы бойынша соғыстан түскен байлық былай бөлінген: 3/5 — әскерге, 1/5 — қағанға, 1/5 — әскербасына.
Ясаның талабын орындамаған хан тұқымының мүшелері қатаң жазаланатын болды. Монғол хандары «Ясаны» ел басқару ісінде ұзақ жылдар бойы басшылыққа алып отырды. «Яса» («Жасақ») Монғол мемлекетінің әскери-феодалдық сипатын көрсетеді. «Қаған төңірдің өкілі, аспандағы Құдай, жерде қаған бір», — делінген.
«Ясада» хан, қағандарды мұрагерлік жолмен сайлау тәртібі бекітілді. Ол былай делінген:
- «15-тен 60 жасқа дейінгі әрбір адам әскери борышын өтеуге міндетті.
- Әрбір жауынгер ер-азамат мыңдық, жүздік, ондық жасақтан басқаға ауысуға тыйым салынады. Бұл талапты бұзғандардың басы алынады.
- Соғыс алаңын тастап кеткен, соғыс жиынына келмей қалған және соғыстан түскен олжаны жасырған немесе иемденіп кеткендердің басы алынсын» делінген.
Жаңа жерлерді бағындыру: Батудың жорығы
1226 жылы Шыңғысхан Батыс Ся мемлекетіне тағы да жорық жасап, 1227 жылы бұл елді де біржолата бағындырды. Шыңғысхан сол жылы 72 жасында қайтыс болды.
1229 жылы Құрылтай өткізіліп, Шыңғысханның үшінші ұлы Үгедей ұлы хан болып сайланды.
1236 жылдың соңында монғолдардың батысқа жорығы басталды. Ол жорықты Жошының баласы Бату басқарды. Бату әскерлері Еділ өзенінің жағасындағы Бұлғар елін жаулап алды.
1237 жылы Еділ мен Дон өзендерінің аралығындағы қыпшақтарды тізе бүктіріп, 120–140 мың әскермен орыс жеріне шабуылға дайындалады. Монғол-татар шапқыншылығы қарсаңында орыс жері бытыраңқы болатын. Бытыраңқы князьдіктер Бату әскерлеріне қарсы тұра алмады. Әскери күші жағынан да монғол-татарлар орыстарға қарағанда анағұрлым алға кеткен болатын. Әсіресе монғол-татарлардың атты әскері өте қуатты күш еді. Батудың соғыс жүргізу өнерінде бұрыннан қолданып келе жатқан, қала бекіністерін бұзатын жеңіл құралдары болды. Орыс қалалары ағаштан салынғандықтан бұзу қиынға түспеген еді.
1237 жылдың қысында Бату көп әскерімен Еділ өзенінен өтіп, Рязань қаласына келіп жетті. Рязань және Мәскеу қалаларын алды. 1238 жылы ақпанда Бату Владимир қаласын қоршап, үш күннен кейін қаланы алды. Осы қарқынмен монғол-татар әскерлері орыстардың 14 қаласын — Ростов, Суздаль, Ярославль, Кострома, Углич, Тверь т.б. қалаларды бағындырып, Владимир князьдығынан Новгородқа қарай беттейді. Көктемнің ерте шығуы, орманды және батпақты Новгород жері алға қарай жүруге қиындық тудырады. Сондықтан Бату әскерін оңтүстікке қарай бұрады.
Бату жолында кездескен қалалар мен елді мекендерді жаулап алып, 1240 жылы Киев қаласына келіп жетеді. Монғол-татар әскері күшінің басымдылығы, орыс князьдықтарының дер кезінде күш біріктіре алмауы Киев князьдығының жеңілуіне әкеліп соғады.
Батудың Еуропаға жорығы. Киев қаласын алғаннан кейін Бату әскерлері Галич-Волынь князьдығына аттанады. Батыс орыс жерін жаулап алған соң Польшаға, Чехия мен Венгрия жеріне баса-көктеп кіреді. 1241 жылы Бату мен Сүбедей бастаған монғол әскері Венгрияға, екінші тобы Польшаға келеді. Монғолдар Польша мен Силезияны бағындырып, Легницы маңында поляк және неміс князьдарының жасақтарын талқандады. Польшаның біраз бөлігі бұл шапқыншылықтан зардап шекті.
1241–1242 жылдары Венгрия да монғол-татарлардың шапқыншылығына тап болды. Венгр королі IV Белла Бату ханның берілу туралы талабын орындамағаннан кейін, монғолдар үш топпен Венгрияға басып кірді. Венгр королінің Батыстан, яғни Пападан көмек сұрауынан еш нәтиже шықпаған соң, барлық ауыртпалықты өздері көрді. Венгр әскерлері Сайо өзенінде талқандалды. Король өз сарайымен Далмацияға қашты. Монғолдар корольдіктің астанасы Пешт және басқа қалаларды жаулап алып талқандады. Елдің солтүстігінен оңтүстігіне қарай заулап өтіп, монғолдар кейін шығысқа қайтады.
🌟 Бату әскерлері Еділ өзенінің төменгі сағасына оралып, осында 1243 жылы Сарай-Бату қаласын салғызады. Алтын Орда мемлекетін құрады. 1240–1480 жылдар аралығында орыс жерінде монғол-татар үстемдігі орнайды.
Монғолдар шығысқа жорығы барысында 1256 жылы Иранды, 1258 жылы Бағдатты басып алды. Құбылай әскерлері 1279 жылы Қытайды біржолата бағындырды. Қытайда Юань әулетінің негізі қаланды.
Ойталқы. «Жасақ» заңы кімдердің мүддесін көздеді? Ойлан: хан мен қағандарға, әскербасыларға қандай үлес берілген?
Түсінгеніңді тексер
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Бір жауынгер қашып кетсе, бүкіл ондықты жазалау әскерге пайда болды ма, жоқ па?» Бұл жеңіс әрдайым тәсілді ақтай бермейтінін талқылауға жақсы мүмкіндік.
Өзіңді тексер
- Монғолдардың негізгі кәсібі қандай болды және неге? Көшпелі малшаруашылығы: өлкеде дала мен таулы жайылым көп, егін егу қиын.
- 1206 жылы не болды? Онон өзені бойындағы Құрылтайда Темужінді ұлы хан етіп, «Шыңғысхан» деп жариялады.
- Құрылтай нені шешті? Ірі әскери мәселелерді, ішкі саясатты және Шыңғысхан ұрпақтары арасында өлкелерді бөлу мәселелерін.
- «Ясаның» қанша бөлімі болды деп болжайды? Бес бөлім: қылмыс және жаза; соғыс; отбасы және неке; мақтау; салт-дәстүр, ырым.
- Бату қай жылдары жорық жасады және қандай мемлекет құрды? 1236–1242 жылдары; Еділ бойында Сарай-Бату қаласын (1243) салып, Алтын Орда мемлекетін құрды.
Жаттығуларды шығарамыз
Сұрақтар мен тапсырмалар
№ 1
Монғол тайпаларының орналасу аумағын, шаруашылығын, қоғамдық құрылысын сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Үш бөлікке бөл: қай жерде тұрды, немен айналысты, қоғам қалай құрылды.
Жауап үлгісі.
- Аумағы. ХІІ ғасырдан бастап монғол тайпалары Орталық Азиядан Байкал көліне, Енисей өзенінен Гоби шөліне дейін созылып жатты. Бұрын (Х–ХІІ ғғ.) Ұлы Қытай қорғанынан Селенга өзенінің жоғарғы ағысына дейінгі жерлерді мекендеген.
- Шаруашылығы. Көшпелі малшаруашылығы: қой, ешкі, ірі қара және жылқы. Сүті мен еті — негізгі тағам, жүні мен терісі киімге және тұрмыс заттарына жұмсалды.
- Қоғамдық құрылысы. Монғолдар тайпаларға, ал тайпалар руларға бөлінді. Темужін қият тайпасының боржыгын руынан шыққан. 1206 жылы Құрылтайда тайпалар біріктіріліп, ұлы хан сайланды. Басқарушы қабатты ноян (әскербасылар) және хан ұрпақтары құрады.
Жауабы: Орталық Азияның даласында тұрған көшпелі мал өсіруші тайпалар; қоғам ру-тайпалық болды, 1206 жылы ұлы хан билігімен біріктірілді.
№ 2
Шыңғысхан құрған Монғол мемлекетінің әкімшілік құрылымын сызба арқылы көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Ең үстіне ұлы ханды қой, одан кейін оған бағынатын органдар мен лауазымдарды.
Шешуі. Оқулықтағы сызба бойынша:
Шыңғысхан ұрпақтары --(хан сайлайды)--> ҰЛЫ ХАН
│
┌─────────────────────────────────┼──────────────────────────┐
│ │ │
«Яса» («Жасақ») Ұлы хан мемлекет басшысы ҚҰРЫЛТАЙ
жазбаша құқықтық ретінде әскери заң ірі әскери мәселелер,
нормалар мен заң шығарады және әкімшілік ішкі саясат, Шыңғысхан
ережелері билік жүргізеді ұрпақтары арасында
өлкелерді бөлу
│
аймақтарды басқару: дарғы бектер, тамғаш, басқақтар
Жауабы: жоғарыда — ұлы хан; оған «Яса» заңы, Құрылтай және аймақтарда дарғы бектер, тамғаш пен басқақтар қосылады.
№ 3
Шыңғысханның жорықтарын атаңдар және кескін картадан сызып көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Алдымен Монғолияны белгіле, содан кейін оңтүстікке, батысқа және солтүстікке көрсеткілер сыз. Әр жорыққа өз түсін таңда.
Жауап үлгісі.
- Монғолия. Енисейден Гобиге, Байкалдан Селенгаға дейінгі аумақты бояп шық.
- Қытайға. Көрсеткі: Батыс Ся, 1211 жылы Цзинь мемлекеті, 1215 жылы Пекин.
- Жетісу. 1218 жылы наймандарды бағындыру.
- Орталық Азия. 1219 жылдан Қазақстан, 1220 жылы Бұхара және Самарқан, 1221 жылы Мерв.
- Әзірбайжан, Грузия, Қырым. Жебе мен Сүбедейдің жолы; 1223 жылы Қалқа.
Жауабы: картада Монғолия, Қытайға, Жетісуға, Орталық Азияға және Әзірбайжан, Грузия, Қырым мен Қалқаға бағытталған көрсеткілер болуы керек.
№ 4
Салыстыру кестесі: Құрылтай және Ақсақалдар кеңесі.
Қалай ойлаймыз. Оқулықта «Ақсақалдар кеңесі» бөлек түсіндірілмейді. Оны ханның жанындағы «хан кеңесімен» (§ 13) және қазақ дәстүріндегі ақсақалдар жиынымен салыстыруға болады.
Жауап үлгісі.
| Құрылтай | Ақсақалдар кеңесі | |
|---|---|---|
| Кімдер құрады | Шыңғысхан ұрпақтары, билік өкілдері | ақсақалдар, билер, беделді адамдар |
| Не шешеді | ірі әскери мәселелер, ішкі саясат, өлкелерді бөлу | аға буынның ақылы: дау-дамайды, ел ісін ақылдасу |
| Маңызы | империялық деңгейдегі ең жоғарғы жиын | көбіне жергілікті немесе хан жанындағы кеңесші орган |
| Ұқсастығы | екеуі де — ұжымдық кеңес, мемлекеттің маңызды істерін ақылдасып шешеді |
Жауабы: Құрылтай — Шыңғысхан ұрпақтарының жалпыимперялық жиыны; ақсақалдар кеңесі — аға буын мен билердің ақыл-кеңес беретін органы. Екеуі де ортақ шешім қабылдауға көмектескен.
№ 5
«Жасақ» заңы қандай бөлімдерден тұрады?
Қалай ойлаймыз. Кластерде «Жасақ» заңы ортада тұр, оның айналасына бес бөлімді жаз.
Жауабы: 1) қылмыс және жаза; 2) соғыс, әскери жасақ; 3) отбасы және неке; 4) мақтау; 5) салт-дәстүр, ырым.
№ 6
Бату ханның орыс жеріне жорығы қашан басталды? Бірінші қай князьдықтың жері монғол-татар шапқыншылығына ұшырады?
Қалай ойлаймыз. Жорық 1236 жылдың соңында басталды, ал орыс жеріне өту — келесі жылдың қысында.
Шешуі. 1236 жылдың соңында Бату жорыққа шығып, Бұлғарды жаулады. 1237 жылы Еділ мен Дон аралығындағы қыпшақтарды бағындырып, орыс жеріне дайындалды. 1237 жылдың қысында Еділ өзенінен өтіп, ең алдымен Рязань қаласына келіп жетті.
Жауабы: жорық 1236–1237 жылдары басталды; бірінші Рязань князьдығының жері шапқыншылыққа ұшырады.
№ 7
«?» тапсырмасы, 1-сұрақ. Өкімет билігінің жоғары органы: а) «Яса» («Жасақ»); ә) Жеті жарғы; б) Ескі заң; в) Қағида.
Қалай ойлаймыз. Төрт жауаптың ішінде тек біреуі — Шыңғысхан заңы, оны сен осы параграфтан білесің.
Шешуі. «Жеті жарғы» — қазақ хандығындағы заң, «Ескі заң» және «Қағида» — бұл тақырыпқа жатпайтын жалпы сөздер. Монғол мемлекетіндегі ең жоғарғы заң — «Яса».
Жауабы: а) «Яса» («Жасақ»).
📕 Сұрақ «органы» деп қойылған, ал нұсқалардың бәрі заң атауы: нағыз орган — ұлы хан мен Құрылтай, олар жауаптарда жоқ. Жауабы — «Яса», бұл — оқулықтағы сұрақтың дәлсіз тұжырымы.
№ 8
«?» тапсырмасы, 2-сұрақ. Монғолдар Еуропаның қай елдеріне шапқыншылық жорықтар жасады? а) Польша, Чехия, Венгрия; ә) Италия, Германия, Франция; б) Франция, Англия, Литва; в) Англия, Франция, Италия.
Қалай ойлаймыз. Батудың жорығын еске түсір: Киевтен кейін қайда барды?
Шешуі. Киевті алғаннан кейін Бату әскерлері Галич-Волынь князьдығына, одан Польшаға, Чехия мен Венгрия жеріне кірді (1241–1242).
Жауабы: а) Польша, Чехия, Венгрия.
№ 9
«?» тапсырмасы, 3-сұрақ. Мерзімі мен оқиғаларды сәйкестендіріңдер: 1) 1240 жылы; 2) 1237 жылы; 3) 1243 жылы — а) Рязань қаласын алды; ә) Киев қаласына келіп жетеді; б) Алтын Орданың негізі қаланды.
Қалай ойлаймыз. Жылдарды ретімен қой: Рязань — бірінші, Киев — одан кейін, Сарай-Бату — жорықтың соңында.
Жауабы: 1 — ә (1240, Киев); 2 — а (1237, Рязань); 3 — б (1243, Алтын Орданың негізі).
Шығармашылық тапсырма
Қосымша деректерді пайдаланып, «Жасақ» («Яса») заңындағы тәрбиелік мәні бар нақыл сөздер мен өсиеттерді анықтаңдар.
Жауап үлгісі.
- «Қаған — төңірдің өкілі, аспандағы Құдай, жерде қаған бір» — елде бір басшы, бір тәртіп болу керек.
- Әскери борышты бәрі бірдей өтейді: 15-тен 60 жасқа дейінгі әрбір ер адам.
- Соғыста олжаны жасыруға болмайды: адалдық пен әділдік талап етілді.
Бұл өсиеттердің тәрбиелік мәні — тәртіп, ұжымға берілгендік, адалдық. Бірақ жазалар қатал болғанын да ұмытпа.
Жадынама
- Даталар: 1206 — Құрылтай; 1215 — Пекин; 1220–1221 — Бұхара, Самарқан, Мерв; 1223 — Қалқа; 1227 — Шыңғысхан қайтыс болды; 1237 — Рязань; 1240 — Киев; 1241 — Польша, Венгрия; 1243 — Сарай-Бату; 1258 — Бағдат; 1279 — Юань.
- Жерлер: Онон, Қарақорым, Пекин, Бұхара, Самарқан, Мерв, Қалқа, Рязань, Киев, Еділ.
- Билік: ұлы хан, Құрылтай, «Яса», дарғы бектер, тамғаш, басқақтар.