§ 15. Феодалдық соғыстар

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VI тарау: XIV–XVI ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық қоғам. 76–79-беттер.

Нені үйренесің

• Жүзжылдық соғыстың себебін, барысы мен нәтижесін айтып беруді.
• Жанна д'Арктың ерлігі туралы әңгімелеуді.
• Алқызыл және Ақ раушандар соғысы неге солай аталғанын және немен аяқталғанын түсіндіруді.
• Соғыстардың даталарын уақыт таспасына орналастыруды.

Ой қозғау

• Жакерия дегеніміз не? 1358 жылы Францияда болған шаруалар көтерілісі.
• Уот Тайлер кім? 1381 жылы Англиядағы шаруалар көтерілісін басқарған көсем.
• Қай екі ел 1337 жылдан бастап ұзақ соғысты? Англия мен Франция.

Тақырыпты талдаймыз

Жүзжылдық соғыс (1337–1453)

Англия мен Франция арасында 1337–1453 жылдар аралығында болған соғыс сонша ұзаққа созылды, сондықтан оны кейін Жүзжылдық соғыс деп атады.

Соғыс неден басталды? Оның басталуына екі елдің жерге таласушылығы себеп болды.

• Ағылшын феодалдары Франциядағы иеліктері Нормандия мен Анжудан айырылып қалғандығын ұмыта алмады.
• Француз корольдері елдің оңтүстік-батыс облыстары Аквитаниядағы жер иеліктерін өздеріне қайтарып алуды көздеді. Англия үшін Аквитания өте қажетті экономикалық аймақ еді: онда қымбат шарап өндіріліп, жемістер мен жидектер, сәйгүлік жылқылар өсірілді.
• Сонымен бірге Фландрия үшін Англия мен Франция арасында бұрыннан шешімін таппай келе жатқан даулы мәселе болатын.

💡 Қосымша (оқулықта жоқ). Ағылшын королі соғыстың сылтауы ретінде француз тағына өз құқығын да алға тартты. Тарихшылар соғыстың нақты басталуын осы дәлелдермен байланыстырады.

Соғыстың барысы. Соғыс ағылшындардың солтүстіктегі қимылдарымен басталды. Ағылшындар 1346 жылы Креси маңында жеңіске жетті. Жеңулерінің басты себебі — олардың қатарында рыцарьлармен бірге жалдамалы шаруалар да соғысты. Шаруалар алыстан ататын үлкен садақтармен қаруланған еді. 1347 жылы ағылшындар Кале портын басып алды. 1356 жылы Пуатьеге жақын жердегі ірі шайқаста французлар тағы да жеңілді.

Француз феодалдарының елді қорғай алмауы қарапайым халықтың ашу-ызасын келтірді. Жаулап алған жерлерін ағылшындар аяусыз тонады.

1360 жылы Франция Англиямен бітімге келді. Ал 1415 жылы ағылшын королі V Генрих соғысты қайта бастайды. Ағылшындар 60 мың әскермен французлардың 100 мың әскерін Азенкур түбінде тағы да жеңіп шығады. Нормандияны алып, Орлеан герцогін тұтқынға түсірді. 1420 жылы Труа келісімі бойынша Англия мен Франция бір корольдікке бірігеді. 1428 жылы ағылшындар Орлеан қаласын қоршайды. Ел ішінде басқыншыларға қарсы халық көтерілісі өрши түсті.

📕 Санның қателігі. Оқулықта Азенкур түбінде 60 мың ағылшын 100 мың француз әскерін жеңді делінген. Бұл сан тым асырылған: тарихшылардың бағасы бойынша ағылшындар небәрі бірнеше мың (шамамен 6–9 мың), ал француздар бірнеше есе көп болды, бірақ жүз мың емес. Ең бастысы дұрыс: ағылшындар аз санымен жеңді, оған үлкен садақтар көмектесті.

💡 Суретпен жұмыс. 76-беттегі «Азенкур түбіндегі шайқас» суретінде ортағасырлық әскерлердің қару-жарағы көрінеді. Сол жақта — үлкен садақтармен қаруланған садақшылар. Ортасында — сауыт-сайман киген атты рыцарьлар, қылыштар мен сойылдар (ұрыс қаруы). Аттарға да көрпе жапқан. Рыцарьлардың қалқандары мен дулығалары болды.

Жанна д'Арк

Ел ішіндегі халық көтерілісінің бірі Жанна д'Арктың атымен байланысты. Ол Домреми деревнясында туып-өскен. 1429 жылы Жанна д'Арк король VII Карлдың қабылдауында болып, Францияны азат ету үшін жасақ беруін өтінеді. Оған рыцарьлар отряды берілді. Осы жылдың мамырында Жанна д'Арк отрядпен Орлеанды ағылшындардан азат етеді. Оны халық арасында «Орлеан қызы» деп атайды. Жанна д'Арктың даңқы бүкіл Францияға тарады.

1430 жылы Компьен түбіндегі ұрыста Жанна д'Арк тұтқынға түсті. Ағылшындардың шіркеу соты оны сиқыршы деп айыптап, 1431 жылы отқа өртеп жіберді. Осы қайғылы оқиға француз халқының намысын бұрынғыдан да бетер оятады. Ол ұлт-азаттық соғысына жалғасады.

1453 жылы Бордо түбінде жеңілген соң ағылшындар Францияға кетуге мәжбүр болды. Осы жыл соғыстың біткен жылы деп саналады.

📕 Оқулықта 1453 жылы ағылшындар Францияны тастап кетті делінген. Нақтырақ айтқанда, олар Францияның барлық дерлік жерінен айырылды, бірақ Кале порты олардың қолында 1558 жылға дейін қала берді.

💡 Ойталқы. Жүзжылдық соғыста қай мемлекеттің әскери күші мықты болды деп ойлайсыңдар?

Жауап үлгісі. Соғыстың басында ағылшындардың әскері күшті болды: олар Креси, Пуатье және Азенкурда жеңді, ал оларға садақшылар көмектесті. Соғыстың аяғында Франция күшейді: халық намысқа тырысып, Жанна д'Арктың артынан ерді. Сонда ағылшындар жеңіліп, елден кетті.

💡 Шығармашылық тапсырма. Ағылшын әскерлерінің жүзжылдық соғыстың бас кезіндегі жеңіп шығу себептерін анықтаңдар.

Жауап үлгісі. Біріншіден, ағылшын шаруалары үлкен садақтармен қаруланған, садақшылар рыцарьлармен бірге соғысқан. Екіншіден, француз феодалдары елді қорғай алмады, олардың әскері бытыраңқы болды. Үшіншіден, ағылшындар жаулап алған жерлерінен олжа алды.

Алқызыл және Ақ раушандар соғысы (1455–1485)

Жүзжылдық соғыстағы жеңіліс ағылшын баронларының арасында үкіметке қарсы наразылық туғызды. Оның үстіне король VI Генрих Ланкастер (1422–1461) дімкәс адам еді. Оның әйелі Маргарита ханшайым шыққан тегі жағынан француз болатын. Халық оны қатыгездігі үшін де жек көретін. Ханшайым мен оның сыбайластары тек өздерінің байлығын көбейтуді ғана ойлады. Елде ұрлық-қарлық, зорлық-зомбылық, тәртіпсіздік етек алды.

Ханшайым мен оның сыбайластарының басты қарсыластары корольдің алыс туыстары — Йорктер әулеті болды. Ланкастерлер мен Йорктер әулеттерінің арғы атасы III Эдуард Плантагенет (1327–1377) болатын. Бұл екі әулеттің арасындағы билік үшін талас-тартыс ұзаққа созылған қанды қақтығысқа әкеп соқты.

Йорктер туында ақ, ланкастерлердің туында алқызыл раушанның суреті бейнеленді. Сол себепті бұл соғыс Алқызыл және Ақ раушандар соғысы деп аталды. Соғыс 1455 жылдан 1485 жылға дейін созылды.

📌 Бүкіл ағылшын феодалдары өзара жауласқан екі топқа бөлінді. Олардың әрқайсысы король тағы үшін күресте шонжар әулеттерінің бірін қолдады. Соғыс шонжар-феодалдар бірін-бірі түгелдей дерлік қырып болған кезде ғана тоқтады.

Ланкастерлердің Францияда тұрып жатқан туысы Генрих Тюдор 1485 жылы жеңіске жетті. Генрих Тюдор VII Генрих деген атпен Англияның королі деп жарияланды. Ол IV Эдуард Йорктің қызы Елизаветаға үйленіп, өзінің туында Алқызыл және Ақ раушандарды мәңгі ажырамастай біріктірді. VII Генрих тұсында король билігі нығайды.

💡 Қосымша (оқулықта жоқ). Жеңіс 1485 жылы тамызда Босворт түбіндегі шайқаста болды. Онда Йорктердің соңғы королі III Ричард қаза тапты. Тюдорлардың белгісі — алқызыл раушанның ішіндегі ақ раушан — бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияда кездеседі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан екі раушанды салып, қайсысы кімдікі екенін жазып шығуын сұраңыз. Сосын: «Үйлену тойы соғысты тоқтатуға қалай көмектесті?» деп сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жүзжылдық соғыс неден басталды? Англия мен Франция арасындағы жерге таласудан: Нормандия, Анжу, Аквитания мен Фландрия үшін.
• Қай шайқастарда ағылшындар жеңді? Креси (1346), Пуатье (1356) және Азенкур (1415) түбінде.
• Жанна д'Арк кім? Домреми деревнясында туған қыз; 1429 жылы Орлеанды азат етті. Оны «Орлеан қызы» деп атайды. 1431 жылы өртеп жіберді.
• Алқызыл және Ақ раушандар соғысы неге солай аталады? Йорктердің туында ақ, ланкастерлердің туында алқызыл раушан болды.
• Раушандарды кім біріктірді? VII Генрих Тюдор: ол Йорк әулетінен шыққан Елизаветаға үйленді.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Жүзжылдық соғыстың себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Оқулықта бір сөйлеммен: «екі елдің жерге таласушылығы». Енді нақтыла: қандай жерлер үшін?

Жауап үлгісі.

1. Ағылшын феодалдары Францияда Нормандия мен Анжу иеліктерінен айырылғанын ұмыта алмады.
2. Француз корольдері елдің оңтүстік-батысындағы Аквитанияны қайтарып алғысы келді. Ол Англия үшін өте қажетті экономикалық аймақ еді: шарап, жеміс-жидек, сәйгүлік жылқы.
3. Фландрия үшін Англия мен Франция бұрыннан таласып келді.
4. Қосымша: ағылшын королі француз тағына да құқық талап етті.

Жауабы: соғыстың себебі — Англия мен Франция арасындағы жерге таласушылық (Нормандия, Анжу, Аквитания, Фландрия).

№ 2

Картамен жұмыс. Жүзжылдық соғыс кезіндегі ірі шайқастарды көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Карта қолыңда болса, әр атауды тап: Франция мен Ла-Манш бұғазы. Атласта қалаларды табу керек.

Шешуі. Картада мына жерлерді көрсетеміз:

Жауабы: ірі шайқастар — Креси, Пуатье, Азенкур, Орлеан, Бордо. Олардың бәрі Францияның жерінде өтті.

№ 3

Жүзжылдық соғыстың хронологиялық тізбесін жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Даталарды өсу ретімен жаз: әр датаның қасында не болғанын бір сөйлеммен айт.

Шешуі.

1. 1337 — соғыстың басталуы.
2. 1346 — Креси маңындағы ағылшындардың жеңісі.
3. 1347 — Кале портының басып алынуы.
4. 1356 — Пуатье түбіндегі ірі шайқас: француздар жеңіледі.
5. 1360 — Франция Англиямен бітімге келді.
6. 1415 — V Генрих соғысты қайта бастайды; Азенкур түбіндегі шайқас.
7. 1420 — Труа келісімі бойынша Англия мен Франция бір корольдікке біріктірілді.
8. 1428 — ағылшындар Орлеанды қоршайды.
9. 1429 — Жанна д'Арк Орлеанды азат етеді.
10. 1430 — Жанна д'Арк Компьен түбінде тұтқынға түседі.
11. 1431 — Жанна д'Арк өртеп жіберілді.
12. 1453 — Бордо түбіндегі жеңілістен кейін ағылшындар Францияны тастап кетеді; соғыстың аяқталуы.

Жауабы: 1337 → 1346 → 1347 → 1356 → 1360 → 1415 → 1420 → 1428 → 1429 → 1430 → 1431 → 1453.

№ 4

Алқызыл және Ақ раушандар арасындағы соғыстың нәтижесі қалай аяқталды?

Қалай ойлаймыз. Соғыстың аяғын есіңе түсір: кім жеңді, кім король болды, раушандарға не болды.

Жауап үлгісі.

• Соғыс 1455 жылдан 1485 жылға дейін созылып, шонжар-феодалдар бірін-бірі түгелдей дерлік қырып болған кезде ғана тоқтады.
• 1485 жылы жеңіп шыққан Генрих Тюдор VII Генрих деген атпен Англияның королі болды.
• Ол Йорк әулетінен шыққан Елизаветаға үйленді. Осылай алқызыл және ақ раушандар бір туда мәңгі біріктірілді.
• VII Генрих тұсында король билігі нығайды.

Жауабы: соғыс Тюдорлардың жеңісімен аяқталды; VII Генрих екі әулетті біріктіріп, король билігін нығайтты.

№ 5

XV ғасырдың аяғындағы Англиядағы соғыстың себеп-салдарын көрсетіңдер. (Кестені толтыр.)

Қалай ойлаймыз. Сол жақ бағанға соғысқа әкелгенді, оң жаққа — одан не шыққанын жаз.

Шешуі.

Жауабы: соғыстың себебі — жеңілістен кейінгі наразылық және екі әулеттің билік үшін таласы; салдары — феодалдардың қырылуы, Тюдорлардың билікке келуі, король билігінің нығаюы.

№ 6

( белгісі бар тапсырма.) Интернетте «Жанна д'Арк» фильмін көріп, алған әсерлеріңді айтып беріңдер.*

Қалай ойлаймыз. Фильмді көріп болған соң үш сұраққа жауап бер: Жанна не істеді? Неге оған сенді? Не себепті өртеді?

Жоспар.

1. Фильмнің аты және оның басты кейіпкері.
2. Жаннаның жасы, ерлігі және Орлеанды азат етуі.
3. Оның тұтқынға түсуі және сот.
4. Менің пікірім: Жанна неліктен халықтың таңдауына айналды.

Қорытынды үлгісі. Жанна д'Арк әлі өте жас қыз болғанына қарамастан, бүкіл халықты соңынан ерте білді. Ол ағылшындардан Орлеанды азат етті, сондықтан халық оны «Орлеан қызы» деп атады. Оны ағылшындар сиқыршы деп айыптап, өртеп жіберді, бірақ бұл француз халқының намысын бұрынғыдан да бетер оятты. Менің ойымша, Жанна — Отанын сүюдің үлгісі.

Жауабы: жеке пікір: Жанна д'Арк — Орлеанды азат еткен, француз халқының ұлт-азаттық күресінің символы.

Жадынама

• Даталар: 1337, 1346, 1356, 1415, 1429, 1431, 1453, 1455, 1485.
• Франция үшін соғыстың қорытындысы: ағылшындар кетті, халықтың ұлт-азаттық күресі жеңді.
• Англия үшін: феодалдар бірін-бірі қырды, Тюдорлар билікке келді, король билігі нығайды.

Шағын тест